Kleksa

Matura 2027 · biologia, poziom rozszerzony

Różnorodność biologiczna i ochrona przyrody

Podstawa programowa wymaga, żebyś przedstawiał trzy typy różnorodności biologicznej, wykazywał wpływ działalności człowieka na jej zasoby, uzasadniał potrzebę form ochrony przyrody i współpracy międzynarodowej oraz wyjaśniał zrównoważony rozwój. Tak przygotujesz się do tej części matury z biologii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2023 (zadania 17.1, 17.3 i 18), 2024 (zadania 20.1 i 20.2), 2025 (zadania 19.1 i 19.2).

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Różnorodność biologiczna ma trzy poziomy: genetyczny (allele), gatunkowy (liczba gatunków) i ekosystemowy (rodzaje ekosystemów).
  • Bogactwo gatunków zależy od klimatu i ukształtowania powierzchni; szczególnie bogate są miejsca ciepłe i wilgotne, a endemity żyją tylko na ograniczonym obszarze.
  • Człowiek zmniejsza różnorodność przez intensyfikację rolnictwa, urbanizację, industrializację, rozwój komunikacji i turystykę.
  • Restytucja i reintrodukcja przywracają zagrożone gatunki, a formy ochrony – parki, rezerwaty i sieć Natura 2000 – chronią siedliska.
  • Ochronę wspierają porozumienia międzynarodowe: CITES, Konwencja o Różnorodności Biologicznej i Agenda 21.
  • Zrównoważony rozwój zaspokaja obecne potrzeby bez zubożania możliwości przyszłych pokoleń.

Egzamin maturalny z biologii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania są pogrupowane w wiązki wokół wspólnego materiału — tekstu, tabeli, wykresu, schematu lub opisu doświadczenia. Zadania zamknięte (wielokrotnego wyboru, prawda–fałsz, na dobieranie) dają około 30 % punktów, zadania otwarte (z luką, krótkiej odpowiedzi) — około 70 %. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Trzy poziomy różnorodności biologicznej

Różnorodność genetyczna to zróżnicowanie alleli w obrębie gatunku. Im jest większa, tym większa szansa, że część osobników poradzi sobie ze zmianą środowiska lub chorobą. Różnorodność gatunkowa to liczba gatunków na danym obszarze i ich względne udziały. Różnorodność ekosystemowa to rozmaitość ekosystemów, na przykład lasów, torfowisk, jezior i łąk w jednym krajobrazie.

Bogactwo gatunków zależy od klimatu i ukształtowania powierzchni. Najbogatsze są obszary ciepłe i wilgotne, jak lasy równikowe, oraz miejsca o zróżnicowanej rzeźbie, gdzie na małej przestrzeni zmieniają się warunki. Taki układ sprzyja izolacji populacji i powstawaniu nowych gatunków, w tym endemitów, czyli gatunków unikatowych dla danego regionu: endemitami Madagaskaru są lemury, a Tatr – warzucha tatrzańska. Rozmieszczenie biomów na Ziemi wynika z warunków klimatycznych, głównie z temperatury i opadów.

PoziomCo obejmujePrzykład
genetycznyróżne allele i genotypy w populacjach gatunkuosobniki jednego gatunku o różnym ubarwieniu
gatunkowyliczba gatunków na obszarzebogata łąka kwietna i ubogie pole uprawne
ekosystemowyrodzaje ekosystemów w krajobrazielas, mokradło, jezioro i łąka obok siebie

Wpływ człowieka na różnorodność

Człowiek zmniejsza różnorodność biologiczną głównie przez niszczenie i dzielenie siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa zastępuje zróżnicowany krajobraz rozległymi monokulturami, usuwa miedze i zadrzewienia, a środki ochrony roślin i nawozy zubażają życie na polach. Urbanizacja zamienia teren w zabudowę i utwardzone powierzchnie. Industrializacja zanieczyszcza wodę, glebę i powietrze.

Rozwój komunikacji dzieli siedliska drogami i torami na małe fragmenty, między którymi zwierzęta mają ograniczoną możliwość przemieszczania się. Turystyka płoszy zwierzęta, wydeptuje roślinność i zostawia odpady. Wykazując wpływ człowieka, nazwij konkretny mechanizm, na przykład utratę miejsc rozrodu, i nie pisz ogólnie, że środowisko jest zniszczone.

DziałalnośćSkutek dla przyrody
intensyfikacja rolnictwamonokultury, utrata miedz i zadrzewień, chemizacja
urbanizacjazabudowa i uszczelnienie powierzchni, zanik siedlisk
industrializacjazanieczyszczenie wody, gleby i powietrza
rozwój komunikacjifragmentacja siedlisk, bariery dla migracji
turystykapłoszenie zwierząt, wydeptywanie roślinności

Formy ochrony i ochrona gatunków

Polskie prawo wymienia kilka form ochrony przyrody: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Osobną formą jest ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów. Park narodowy obejmuje obszar nie mniejszy niż 1000 ha o szczególnych wartościach przyrodniczych, rezerwat – zwykle mniejszy obszar zachowany w stanie naturalnym lub mało zmienionym, a w parku krajobrazowym chroni się krajobraz przy prowadzonej działalności gospodarczej. Pomnikiem przyrody bywa pojedyncze sędziwe drzewo, źródło lub głaz narzutowy. Różne formy są potrzebne, bo rygor ochrony dostosowuje się do wartości i skali obiektu.

Natura 2000 to europejska sieć obszarów, wyznaczanych w państwach Unii Europejskiej na podstawie dyrektywy ptasiej i dyrektywy siedliskowej. Chroni cenne gatunki i typy siedlisk niezależnie od granic państw. Restytucja to odtwarzanie populacji gatunków zagrożonych lub wymarłych w naturze, a reintrodukcja – wsiedlanie ich w miejsca dawnego występowania. W Polsce restytuowano między innymi żubra, odtworzonego z osobników żyjących w ogrodach zoologicznych, bobra europejskiego i sokoła wędrownego. Powodzenie zależy od tego, czy usunięto przyczynę ich zaniku.

Współpraca międzynarodowa i zrównoważony rozwój

Gatunki i ekosystemy nie znają granic, więc ochrona wymaga umów międzynarodowych. CITES, czyli Konwencja waszyngtońska, ogranicza międzynarodowy handel zagrożonymi roślinami i zwierzętami. Konwencja o Różnorodności Biologicznej zobowiązuje państwa do ochrony różnorodności, zrównoważonego korzystania z jej zasobów i sprawiedliwego podziału korzyści. Agenda 21 to program działań na rzecz zrównoważonego rozwoju przyjęty na konferencji w Rio de Janeiro w 1992 roku.

Zrównoważony rozwój polega na zaspokajaniu potrzeb obecnych pokoleń bez ograniczania możliwości zaspokajania potrzeb przyszłych. Łączy cele gospodarcze, społeczne i ochronę środowiska: zasoby można wykorzystywać tylko w takim tempie, w jakim się odnawiają.

Dokument lub formaPrzedmiot
CITESregulacja międzynarodowego handlu zagrożonymi gatunkami
Konwencja o Różnorodności Biologicznejochrona różnorodności i zrównoważone korzystanie z jej zasobów
Agenda 21program działań na rzecz zrównoważonego rozwoju
Natura 2000unijna sieć obszarów dla ochrony siedlisk i gatunków

Pojęcia

różnorodność genetyczna
Zróżnicowanie alleli i genotypów w obrębie gatunku lub populacji.
różnorodność gatunkowa
Liczba gatunków występujących na obszarze oraz względne udziały ich liczebności.
różnorodność ekosystemowa
Rozmaitość ekosystemów w danym regionie lub na Ziemi.
endemit
Gatunek występujący naturalnie tylko na ograniczonym obszarze, unikatowy dla danego miejsca lub regionu.
restytucja
Odtwarzanie populacji gatunku wymarłego w naturze lub bliskiego wyginięcia, np. z osobników hodowanych.
reintrodukcja
Wsiedlanie gatunku na teren, na którym dawniej występował i wyginął.
Natura 2000
Unijna sieć obszarów wyznaczanych w państwach członkowskich dla ochrony cennych gatunków i siedlisk.
CITES
Konwencja waszyngtońska, która nadzoruje międzynarodowy obrót okazami dzikich gatunków narażonych na wyginięcie.
zrównoważony rozwój
Rozwój zaspokajający potrzeby obecnych pokoleń bez ograniczania możliwości zaspokajania potrzeb przyszłych.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 20.1

Zadanie 20.

W drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się liczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe wymieranie zwierząt o globalnym zasięgu. Badania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających na liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów.

Na podstawie: naukadlaprzyrody.pl

Zadanie 20.1. (0–1 pkt)

Wykaż, że osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na liczebność płazów w Polsce.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 20.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 20.2

Zadanie 20.

W drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się liczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe wymieranie zwierząt o globalnym zasięgu. Badania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających na liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów.

Na podstawie: naukadlaprzyrody.pl

Zadanie 20.2. (0–1)

Który z dokumentów i form ochrony przyrody reguluje zasady handlu gatunkami zagrożonymi wyginięciem? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 20.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte — 1 albo 2 punkty, tylko za całkowicie poprawną odpowiedź; za zadanie otwarte — od 1 do 3 punktów według zasad oceniania opracowanych do tego zadania. Odpowiedź nieprecyzyjna albo kilka odpowiedzi, z których jedna jest błędna, nie daje punktu.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Zastąpienie w sadach kilkudziesięciu dawnych odmian jabłoni kilkoma odmianami handlowymi zmniejsza przede wszystkim różnorodność

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących różnorodności biologicznej. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Gatunek występujący nielicznie w całej Europie jest endemitem, ponieważ jest rzadki.
Przejścia dla zwierząt nad autostradami mogą ograniczać skutki podziału siedlisk przez drogi.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj chronionym obiektom formy ochrony przyrody, które najlepiej do nich pasują. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Forma ochrony

  1. Apark krajobrazowy
  2. Bpomnik przyrody
  3. Crezerwat przyrody
  4. Dpark narodowy
  5. Eochrona gatunkowa

Obiekt

1. okazały głaz narzutowy na skraju wsi
2. obszar górski o powierzchni kilkunastu tysięcy hektarów, chroniony w całości ze względu na wyjątkową przyrodę
3. region tradycyjnych pól, łąk i lasów o cennym krajobrazie, w którym nadal prowadzi się gospodarkę rolną i leśną

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Nie myl restytucji z reintrodukcją. Restytucja odtwarza populacje gatunku zagrożonego lub wymarłego w naturze, a reintrodukcja wsiedla go w miejsca dawnego występowania.
  • Nie myl różnorodności gatunkowej z genetyczną. Gatunkowa dotyczy liczby gatunków na obszarze, a genetyczna – zróżnicowania alleli w obrębie jednego gatunku.
  • Nie myl CITES z Natura 2000. CITES dotyczy handlu okazami zagrożonych gatunków, a Natura 2000 – wyznaczonych obszarów w państwach Unii.
  • Nie myl endemitu z gatunkiem rzadkim. Endemit występuje tylko na ograniczonym obszarze, ale tam może być bardzo liczny.

Zapamiętaj

  • Różnorodność: genetyczna, gatunkowa, ekosystemowa.
  • Bogactwo gatunków rośnie w miejscach ciepłych, wilgotnych i zróżnicowanych pod względem rzeźby.
  • Zagrożenia: rolnictwo, urbanizacja, industrializacja, komunikacja, turystyka – każde z konkretnym mechanizmem.
  • Natura 2000 – sieć UE; CITES – handel gatunkami; Agenda 21 – zrównoważony rozwój.
  • Zrównoważony rozwój: potrzeby obecne bez uszczerbku dla przyszłych pokoleń.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Dlaczego różnorodność genetyczna jest ważna dla gatunku?+
    Odp.:Populacja o większym zróżnicowaniu alleli ma większe szanse, że część osobników przeżyje chorobę lub zmianę środowiska, a jej cechy utrwalą się w następnych pokoleniach. Mała, odizolowana populacja traci allele przez dryf i staje się bardziej podatna na wyginięcie. Dlatego w ochronie dba się o łączenie siedlisk i migracje.
  2. 2.Co to jest endemit i dlaczego zwykle jest szczególnie zagrożony?+
    Odp.:Endemit występuje naturalnie tylko na ograniczonym obszarze, na przykład na wyspie lub w jednym paśmie górskim. Jeśli ten obszar zostanie zniszczony, gatunek nie ma innego miejsca życia. Dlatego regiony bogate w endemity, często ciepłe i zróżnicowane przyrodniczo, mają dla ochrony szczególne znaczenie.
  3. 3.Jak uzasadnić potrzebę stosowania różnych form ochrony przyrody?+
    Odp.:Wskaż, że chronione są obiekty o różnej skali i wartości: całe ekosystemy w parkach narodowych i rezerwatach, krajobraz w parkach krajobrazowych, pojedyncze drzewa jako pomniki przyrody, a gatunki – przez ochronę gatunkową. Rygor ochrony dostosowuje się do wartości terenu, a Natura 2000 chroni siedliska i gatunki ważne w całej Unii.
  4. 4.Czym różni się Konwencja o Różnorodności Biologicznej od CITES?+
    Odp.:Konwencja o Różnorodności Biologicznej dotyczy całej różnorodności: jej ochrony, zrównoważonego korzystania z zasobów i podziału korzyści. CITES ma węższy przedmiot – nadzoruje międzynarodowy handel okazami zagrożonych gatunków, aby handel nie prowadził do ich wyginięcia.
  5. 5.Jak opisać zrównoważony rozwój w odpowiedzi na maturze?+
    Odp.:Napisz, że to rozwój zaspokajający potrzeby obecnych pokoleń bez zagrożenia możliwościom przyszłych, a w uzasadnieniu odwołaj się do konkretnego zasobu: wykorzystywanie go w tempie nieprzekraczającym tempa odnawiania. Dodaj, że łączy cele gospodarcze, społeczne i środowiskowe.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z biologii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z biologii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.