Matura 2027 · biologia, poziom rozszerzony
Podstawa programowa wymaga, żebyś przedstawił budowę narządów rozrodczych, przeanalizował na schemacie gametogenezę i cykl menstruacyjny z udziałem hormonów, opisał przebieg ciąży i funkcje łożyska oraz etapy ontogenezy człowieka. Tak przygotujesz się do tej części matury z biologii na poziomie rozszerzonym.
Na maturze: w latach 2023–2026 bez osobnego zadania.
Egzamin maturalny z biologii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania są pogrupowane w wiązki wokół wspólnego materiału — tekstu, tabeli, wykresu, schematu lub opisu doświadczenia. Zadania zamknięte (wielokrotnego wyboru, prawda–fałsz, na dobieranie) dają około 30 % punktów, zadania otwarte (z luką, krótkiej odpowiedzi) — około 70 %. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.
W jądrach, w kanalikach plemnikotwórczych, powstają plemniki, a komórki pomiędzy kanalikami wydzielają testosteron. Plemniki dojrzewają w najądrzu, a nasieniowód prowadzi je do cewki moczowo-płciowej. Pęcherzyki nasienne, gruczoł krokowy i gruczoły opuszkowo-cewkowe dodają płyn, który tworzy nasienie. W jajnikach dojrzewają komórki jajowe i powstają estrogeny oraz progesteron; jajowód przejmuje komórkę jajową, a w macicy zagnieżdża się zarodek.
| Narząd | Funkcja |
|---|---|
| jądro | plemniki, testosteron |
| najądrze | dojrzewanie i magazynowanie plemników |
| gruczoł krokowy, pęcherzyki nasienne | płyn nasienny |
| jajnik | komórki jajowe, estrogeny, progesteron |
| jajowód | transport komórki jajowej, miejsce zapłodnienia |
| macica | zagnieżdżenie i rozwój zarodka |
| pochwa | droga rodna, ujście krwi miesiączkowej |
Obie gametogenezy zaczynają się od mitoz komórek macierzystych i przechodzą przez mejozę, w której z komórek diploidalnych powstają haploidalne gamety. Różnice wynikają z funkcji: plemników ma być bardzo dużo i mają być ruchliwe, a komórka jajowa ma zawierać zapas cytoplazmy dla zarodka.
W oogenezie podziały zostają dwa razy zatrzymane. Oocyty I rzędu powstają jeszcze przed urodzeniem i czekają w profazie mejozy I. Po dojrzewaniu płciowym co cykl jeden z nich kończy mejozę I; powstaje oocyt II rzędu, który zatrzymuje się w metafazie mejozy II i opuszcza jajnik. Mejozę II oocyt kończy dopiero po wniknięciu plemnika. Nierówny podział cytoplazmy daje ciałka kierunkowe, które zanikają.
| Cecha | Spermatogeneza | Oogeneza |
|---|---|---|
| Miejsce | kanaliki plemnikotwórcze jądra | jajnik |
| Początek | w okresie dojrzewania | w życiu płodowym |
| Gamety z jednej komórki | cztery plemniki | jedna komórka jajowa i ciałka kierunkowe |
| Zatrzymanie podziałów | brak | profaza I, metafaza II |
| Czas trwania | ciągle od dojrzewania | co cykl jedna gameta |
Podwzgórze wydziela GnRH, a przysadka FSH i LH. W pierwszej fazie cyklu FSH pobudza rozwój pęcherzyka jajnikowego, który wydziela rosnące ilości estrogenów. Estrogeny odbudowują endometrium po miesiączce. Gdy ich stężenie jest wysokie, działają zwrotnie dodatnio – wywołują szczyt LH, który pęka pęcherzyk i uwalnia komórkę jajową. To owulacja, w cyklu 28-dniowym około czternastego dnia.
Po owulacji z pęcherzyka powstaje ciałko żółte, które wydziela progesteron i estrogeny. Progesteron przygotowuje endometrium do przyjęcia zarodka, a razem z estrogenami hamuje wydzielanie FSH i LH. Bez zapłodnienia ciałko żółte zanika, stężenie hormonów spada, endometrium złuszcza się i zaczyna się miesiączka.
Syntetyczne estrogeny i progestageny działają tak, jak hormony jajnika: utrzymują wysokie stężenie hormonów płciowych, które hamuje wydzielanie FSH i LH. Pęcherzyki nie dojrzewają i nie dochodzi do owulacji. Tak działa hormonalna antykoncepcja – to opis mechanizmu, nie zalecenie.
Do zapłodnienia dochodzi w jajowodzie. Zygota dzieli się i jako blastocysta zaczyna się zagnieżdżać w endometrium pod koniec pierwszego tygodnia. Trofoblast wytwarza hCG, hormon, który podtrzymuje ciałko żółte i jego progesteron. Do końca ósmego tygodnia powstają zawiązki narządów, a od dziewiątego tygodnia mówimy o płodzie.
Łożysko tworzą tkanki zarodka i matki. Krew matki i płodu się nie miesza, a przez łożysko przechodzą tlen, substancje odżywcze i produkty przemiany materii. Łożysko wydziela też progesteron i estrogeny i po pierwszym trymestrze przejmuje ich produkcję od ciałka żółtego. Przez nie przechodzą także niektóre przeciwciała matki, dzięki czemu noworodek ma przez pewien czas odporność bierną.
Na przebieg ciąży wpływają czynniki wewnętrzne, np. wiek i choroby matki albo wady genetyczne zarodka, oraz zewnętrzne, np. alkohol, dym tytoniowy, niektóre zakażenia i substancje toksyczne. Szczególnie groźne jest to we wczesnym okresie, kiedy narządy dopiero się tworzą. Badania prenatalne służą wykrywaniu wad płodu: nieinwazyjne to USG i badania krwi matki, a inwazyjne pobierają płyn owodniowy albo fragment kosmówki, aby zbadać chromosomy płodu. Wynik pozwala wykryć np. trisomię 21.
Ontogeneza to rozwój osobniczy od zapłodnienia do śmierci. Dzieli się na okres prenatalny, czyli zarodkowy i płodowy, oraz postnatalny, który zaczyna się od urodzenia. Etapy różnią się tempem wzrostu i zmianami w organizmie.
Wydłużanie się życia sprawia, że okres starości trwa coraz dłużej. Przybywa osób starszych, a z wiekiem częściej występują choroby przewlekłe, np. choroby serca, cukrzyca i choroby stawów, a masa mięśni i kości się zmniejsza. Skutkiem jest też rosnące zapotrzebowanie na długotrwałą opiekę zdrowotną.
| Etap | Cecha |
|---|---|
| okres zarodkowy | do około 8. tygodnia, powstają zawiązki narządów |
| okres płodowy | wzrost i dojrzewanie narządów |
| noworodek i niemowlę | bardzo szybki wzrost |
| dzieciństwo | rozwój ruchowy i umysłowy |
| dojrzewanie | okres pokwitania, gametogeneza |
| dorosłość | pełna sprawność rozrodcza |
| starość | stopniowy spadek sprawności narządów |
Zadanie 1. (0–1)
Narząd
Opis
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z biologii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.