Dlaczego protisty nie są jedną grupą systematyczną?

Protisty to eukarionty, które nie należą do roślin, zwierząt ani grzybów. Wywodzą się z różnych linii, a podobieństwa, takie jak wici czy chloroplasty, powstały niezależnie. Podstawa nie wymaga ich systematyki, ale wymaga, żebyś powiązał budowę z trybem życia.

Jak rozpoznać fazy jądrowe na schemacie cyklu?

Zaznacz komórki haploidalne (n) i diploidalną zygotę (2n). Zapłodnienie to przejście od n do 2n, a mejoza od 2n do n. Jeśli forma główna jest haploidalna, gamety powstają przez mitozę, a mejoza następuje po zapłodnieniu.

Czym grzyby różnią się od roślin?

Nie mają chloroplastów i nie prowadzą fotosyntezy, są heterotrofami. Ściana zawiera chitynę, a nie celulozę, zapasem jest glikogen zamiast skrobi, a ciało tworzą strzępki zamiast tkanek. Pokarm trawią na zewnątrz i wchłaniają całą powierzchnią grzybni.

Jak zaplanować doświadczenie wykazujące fermentację alkoholową drożdży?

Zmienną niezależną jest stan drożdży. Próba badawcza to żywe drożdże w roztworze glukozy, próba kontrolna – zagotowane drożdże w identycznych warunkach. Jako objaw obserwujesz wydzielanie CO₂, na przykład przez zmętnienie wody wapiennej. Wnioskuj tylko to, co pokazał wynik, a obecność etanolu wykaż osobną próbą.

Jak powstaje porost i dlaczego jest symbiozą?

Grzyb dostarcza ochrony, wody i substancji mineralnych, a glon lub sinica prowadzi fotosyntezę i dostarcza związków organicznych. Obaj partnerzy odnoszą korzyść, dlatego mówimy o symbiozie. Porosty mogą rosnąć tam, gdzie żaden z nich osobno by nie przetrwał, na przykład na skałach.

Matura 2027 · biologia, poziom rozszerzony

Protisty i grzyby: różnorodność protistów, budowa grzybów, rozmnażanie

Podstawa programowa wymaga, żebyś przedstawił formy i czynności życiowe protistów, przeanalizował ich cykle rozwojowe z fazami jądrowymi, opisał budowę, odżywianie i rozmnażanie grzybów oraz zaplanował doświadczenie z fermentacją drożdży. Tak przygotujesz się do tej części matury z biologii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 1 z 4 sesji – 2026 (zadania 8.1, 8.2 i 8.3).

Podstawa programowa: biologia

Podstawa programowa (zakres rozszerzony): dział VIII „Protisty”; dział VII „Grzyby”

Pokaż wymagania

VIII.1przedstawia formy morfologiczne protistów;
VIII.2przedstawia czynności życiowe protistów: odżywianie, poruszanie się, rozmnażanie, wydalanie i osmoregulację; zakłada hodowlę protistów słodkowodnych i obserwuje wybrane czynności życiowe tych protistów;
VIII.3wykazuje związek budowy protistów ze środowiskiem i trybem ich życia (obecność aparatu ruchu, budowa błony komórkowej, obecność chloroplastów i wodniczek tętniących);
VIII.4analizuje na podstawie schematów przebieg cykli rozwojowych protistów i rozróżnia poszczególne fazy jądrowe;
VIII.5przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez protisty (malaria, toksoplazmoza, lamblioza, rzęsistkowica);
VIII.6przedstawia znaczenie protistów (w tym prostitów fotosyntetyzujących i symbiotycznych) w przyrodzie i dla człowieka.
VII.1przedstawia różnorodność morfologiczną grzybów;
VII.2przedstawia czynności życiowe grzybów: odżywianie, oddychanie i rozmnażanie; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące, że drożdże przeprowadzają fermentację alkoholową;
VII.3przedstawia porosty jako organizmy symbiotyczne;
VII.4przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez grzyby (grzybice skóry, narządów płciowych, płuc);
VII.5przedstawia znaczenie grzybów, w tym porostów, w przyrodzie i dla człowieka.

Dz.U. 2024 poz. 1019 · w arkuszach 2023–2026: w 1 z 4 sesji

Strona sprawdzona 29 października 2026.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach

Protisty to eukarionty jednokomórkowe, kolonijne lub o prostej budowie wielokomórkowej, bardzo zróżnicowane: mają wici, rzęsy albo nibynóżki, czasem chloroplasty i wodniczki tętniące.
W cyklach rozwojowych protistów trzeba odróżniać fazy jądrowe: komórki haploidalne (n) i diploidalne (2n) oraz moment mejozy.
Choroby wywołane przez protisty to malaria, toksoplazmoza, lamblioza i rzęsistkowica. Znaj ich czynniki, żywicieli i drogi zarażenia.
Ciało grzyba tworzą strzępki, które splatają się w grzybnię. Ściana komórkowa zawiera chitynę, a substancją zapasową jest glikogen.
Grzyby są heterotrofami: trawią pokarm poza ciałem, wydzielając enzymy, i pobierają produkty całą powierzchnią grzybni. Rozmnażają się zarodnikami, a drożdże także pączkowaniem.

Egzamin maturalny z biologii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania są pogrupowane w wiązki wokół wspólnego materiału — tekstu, tabeli, wykresu, schematu lub opisu doświadczenia. Zadania zamknięte (wielokrotnego wyboru, prawda–fałsz, na dobieranie) dają około 30 % punktów, zadania otwarte (z luką, krótkiej odpowiedzi) — około 70 %. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Formy i czynności życiowe protistów

Protisty nie tworzą jednej linii rodowej, tylko zbiór eukariontów, które nie są roślinami, zwierzętami ani grzybami. Różnią się sposobem poruszania się i odżywiania, a podstawa każe ci wykazać związek budowy z trybem życia. Porównaj cztery przykłady w tabeli i zwróć uwagę, czym każdy z nich porusza się i skąd bierze pokarm.

Budowa wiąże się ze środowiskiem i trybem życia. Protisty słodkowodne, takie jak pantofelek, żyją w środowisku hipotonicznym, więc do ich komórek stale wnika woda. Nadmiar usuwa wodniczka tętniąca, a jej brak lub bezczynność oznaczałyby pęcznienie komórki. Protisty z chloroplastami, na przykład eugleny, odżywiają się autotroficznie, ale w ciemności mogą pobierać pokarm organiczny.

Przykład	Poruszanie się	Odżywianie
euglena	wić	fotosynteza, w ciemności pobieranie związków organicznych
pantofelek	rzęski	cząstki pokarmu wprowadzane do komórki, trawione w wodniczkach
ameba	nibynóżki	otaczanie pokarmu nibynóżkami
zarodziec malarii	w ciele człowieka bez wici, rzęsek i nibynóżek	pasożyt w komórkach żywiciela

Cykle rozwojowe i fazy jądrowe

W cyklu rozwojowym protisty fazy jądrowe następują w określonej kolejności i trzeba je rozpoznać na schemacie. Komórka haploidalna ma jeden garnitur chromosomów (n), diploidalna dwa (2n). Zapłodnienie łączy dwie komórki haploidalne w diploidalną zygotę, a mejoza przywraca stan haploidalny.

Toksoplazma jest przykładem organizmu, w którym dominuje faza haploidalna. Jej forma troficzna jest haploidalna, a mejoza zachodzi tuż po zapłodnieniu. Gamety powstają więc z haploidalnych komórek na drodze mitozy, a nie mejozy. Pasożyt rozmnaża się płciowo tylko u żywiciela ostatecznego, a w żywicielu pośrednim dzieli się bezpłciowo.

Protisty chorobotwórcze i znaczenie protistów

Malarię wywołuje zarodziec, który przedostaje się do krwi człowieka podczas ukłucia przez samicę komara widliszka. Toksoplazmoza dotyczy wielu ssaków i ptaków, a człowiek jest żywicielem przygodnym. Do zarażenia dochodzi przez przewód pokarmowy, gdy w organizmie znajdą się oocysty z odchodów kotowatych albo cysty zawarte w tkankach żywicieli pośrednich. Lamblioza przenosi się drogą pokarmową, rzęsistkowica drogą płciową.

Protisty mają też duże znaczenie w przyrodzie. Fotosyntetyzujące są producentami w wodach i wytwarzają znaczną część tlenu atmosfery. Symbiotyczne żyją w przewodzie pokarmowym innych organizmów lub w ich tkankach. Inne rozkładają szczątki i regulują liczebność bakterii.

Budowa, odżywianie i rozmnażanie grzybów

Ciało większości grzybów tworzą cienkie strzępki, które splatają się w grzybnię. U części grzybów strzępki są podzielone ścianami poprzecznymi, a u innych tworzą jedną wielojądrową komórkę. Ściana komórkowa zawiera chitynę, ten sam składnik, który buduje pancerz stawonogów, a materiałem zapasowym jest glikogen zamiast skrobi.

Grzyby są heterotrofami. Wydzielają enzymy trawienne na zewnątrz i pobierają rozłożone produkty całą powierzchnią grzybni. Mogą być saprobiontami, pasożytami albo symbiontami, jak w mikoryzie czy w porostach. Porost to organizm symbiotyczny, w którym grzyb współżyje z glonem lub sinicą.

Rozmnażanie bezpłciowe odbywa się przez zarodniki, fragmentację grzybni i, u drożdży, pączkowanie. W rozmnażaniu płciowym łączą się komórki haploidalne, powstaje zygota diploidalna i mejoza daje haploidalne zarodniki. Choroby grzybicze obejmują grzybice skóry, narządów płciowych i płuc.

Doświadczenie

próba badawcza i kontrolna

Jak zaplanować doświadczenie z tego działu: problem, hipoteza, próby i wniosek.

Problem badawczy: Czy żywe drożdże w roztworze glukozy wytwarzają dwutlenek węgla?
Hipoteza: Żywe drożdże w roztworze glukozy, w warunkach ograniczonego dostępu tlenu, wytwarzają CO₂, który powoduje zmętnienie wody wapiennej.
Zmienna niezależna: stan drożdży: żywe albo zabite przez gotowanie
Zmienna zależna: zmętnienie wody wapiennej, do której kierowany jest wydzielany gaz
Próba badawcza: probówka z zawiesiną żywych drożdży w roztworze glukozy, zamknięta korkiem z rurką prowadzącą do probówki z wodą wapienną
Próba kontrolna: identyczny zestaw, w którym drożdże wcześniej zagotowano i ostudzono (taka sama ilość drożdży i glukozy, taka sama temperatura)
Wynik i wniosek: Woda wapienna mętnieje tylko w zestawie z żywymi drożdżami. Żywe drożdże w roztworze glukozy wytwarzają CO₂. Doświadczenie nie rozstrzyga samo, czy powstaje etanol, więc obecność CO₂ jest zgodna z fermentacją alkoholową, ale jej nie dowodzi w całości.

Pojęcia

protisty: Eukarionty jednokomórkowe, kolonijne lub o prostej budowie wielokomórkowej, niebędące roślinami, zwierzętami ani grzybami.
wodniczka tętniąca: Organellum protistów słodkowodnych, które odprowadza z komórki nadmiar wody.
faza jądrowa: Stan komórki w cyklu rozwojowym: haploidalny (n) albo diploidalny (2n).
grzybnia: Splątana sieć strzępek tworząca ciało większości grzybów.
strzępki: Cienkie nitkowate struktury grzyba, z których powstaje grzybnia.
chityna: Polisacharyd z reszt N-acetyloglukozaminy; buduje ścianę komórkową grzybów i oskórek stawonogów.
porost: Organizm symbiotyczny, w którym grzyb współżyje z glonem lub sinicą.
pączkowanie: Rozmnażanie bezpłciowe, w którym na komórce macierzystej drożdży wyrasta mniejsza komórka potomna.

Zadanie z matury

źródło: CKE

Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 8.1

Zadanie 8.

Toksoplazmoza to występująca u człowieka choroba odzwierzęca wywoływana przez Toxoplasma gondii – jednokomórkowego protista o haploidalnej formie troficznej oraz o mejozie zachodzącej tuż po zapłodnieniu. T. gondii jest organizmem dwużywicielskim: żywicielami ostatecznymi są wyłącznie kotowate, w tym – kot domowy, natomiast do żywicieli pośrednich T. gondii należą niektóre ptaki oraz ssaki. Człowiek może być przygodnym żywicielem tego pasożyta. U człowieka pasożyt potrafi przekraczać barierę krew – łożysko.

Zadanie 8.1. (0–1 pkt)

Oceń prawdziwość stwierdzenia: W organizmie człowieka T. gondii wytwarza gamety na drodze podziałów mitotycznych. Wpisz odpowiedź wybraną spośród podanych w nawiasie. Odpowiedź uzasadnij. Ocena stwierdzenia (prawda / fałsz): … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 8.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Sprawdź się

sprawdzisz od razu

Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte — 1 albo 2 punkty, tylko za całkowicie poprawną odpowiedź; za zadanie otwarte — od 1 do 3 punktów według zasad oceniania opracowanych do tego zadania. Odpowiedź nieprecyzyjna albo kilka odpowiedzi, z których jedna jest błędna, nie daje punktu.

matura

Zadanie 8.

Zadanie 8.2. (0–1)

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących zasad profilaktyki toksoplazmozy. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

Należy przestrzegać zasad higieny w kontaktach z kotami.

Należy unikać spożywania surowego lub niedogotowanego mięsa (np. wołowego).

Zadanie 8.2 z arkusza CKE MBIP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z biologii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Euglenę przeniesiono do ciemnego pomieszczenia i umieszczono w pożywce zawierającej tylko wodę i sole mineralne. Po kilku dniach

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących grzybów. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

Pleśń rosnąca na kromce chleba pobiera skrobię do strzępek w całości i dopiero w nich ją trawi.

Drożdże zawieszone w roztworze glukozy bez dostępu tlenu przekształcają ją w mleczan.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Podaj nazwę procesu, który zachodzi na etapie oznaczonym strzałką 1.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt

Nie myl ściany grzybów ze ścianą roślin ani bakterii. Grzyby mają chitynę, rośliny celulozę, a bakterie mureinę.
Nie mów, że grzyby są roślinami lub że mają skrobię zapasową. Są heterotrofami, a substancją zapasową jest glikogen.
Nie utożsamiaj porostu z grzybem. To organizm symbiotyczny złożony z grzyba i glonu albo sinicy.
Nie myl mejozy z mitozą w cyklu haploidalnym. Gdy forma troficzna jest haploidalna, gamety powstają przez mitozę, a mejoza następuje po zapłodnieniu.

Zapamiętaj

Protisty słodkowodne: wodniczka tętniąca usuwa wodę wnikającą do komórki.
W cyklu rozwojowym rozpoznawaj fazy: n, zygota 2n, mejoza po zapłodnieniu.
Grzyby: strzępki, grzybnia, chityna, glikogen.
Grzyby trawią pokarm na zewnątrz i go wchłaniają.
Porost = grzyb + glon lub sinica.

Pytania i odpowiedzi

1.Dlaczego protisty nie są jedną grupą systematyczną?+
Odp.:Protisty to eukarionty, które nie należą do roślin, zwierząt ani grzybów. Wywodzą się z różnych linii, a podobieństwa, takie jak wici czy chloroplasty, powstały niezależnie. Podstawa nie wymaga ich systematyki, ale wymaga, żebyś powiązał budowę z trybem życia.
2.Jak rozpoznać fazy jądrowe na schemacie cyklu?+
Odp.:Zaznacz komórki haploidalne (n) i diploidalną zygotę (2n). Zapłodnienie to przejście od n do 2n, a mejoza od 2n do n. Jeśli forma główna jest haploidalna, gamety powstają przez mitozę, a mejoza następuje po zapłodnieniu.
3.Czym grzyby różnią się od roślin?+
Odp.:Nie mają chloroplastów i nie prowadzą fotosyntezy, są heterotrofami. Ściana zawiera chitynę, a nie celulozę, zapasem jest glikogen zamiast skrobi, a ciało tworzą strzępki zamiast tkanek. Pokarm trawią na zewnątrz i wchłaniają całą powierzchnią grzybni.
4.Jak zaplanować doświadczenie wykazujące fermentację alkoholową drożdży?+
Odp.:Zmienną niezależną jest stan drożdży. Próba badawcza to żywe drożdże w roztworze glukozy, próba kontrolna – zagotowane drożdże w identycznych warunkach. Jako objaw obserwujesz wydzielanie CO₂, na przykład przez zmętnienie wody wapiennej. Wnioskuj tylko to, co pokazał wynik, a obecność etanolu wykaż osobną próbą.
5.Jak powstaje porost i dlaczego jest symbiozą?+
Odp.:Grzyb dostarcza ochrony, wody i substancji mineralnych, a glon lub sinica prowadzi fotosyntezę i dostarcza związków organicznych. Obaj partnerzy odnoszą korzyść, dlatego mówimy o symbiozie. Porosty mogą rosnąć tam, gdzie żaden z nich osobno by nie przetrwał, na przykład na skałach.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z biologii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z biologii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.

Rozwiąż arkusz za darmo