Podstawa programowa wymaga, żebyś rozpoznawał kości szkieletu i rodzaje połączeń kości, opisał współdziałanie mięśni, ścięgien, stawów i kości oraz wyjaśnił na schemacie molekularny mechanizm skurczu mięśnia. Tak przygotujesz się do tej części matury z biologii na poziomie rozszerzonym.
Na maturze 2023–2026: w 2 z 4 sesji – 2025 (zadania 9.2 i 9.3), 2026 (zadanie 9).
W skrócie
najważniejsze w kilku zdaniach
Zwierzęta mają szkielet hydrauliczny, zewnętrzny albo wewnętrzny; mięśnie zawsze potrzebują podpory, a ruch w obie strony wymaga mięśni działających przeciwstawnie.
Szkielet człowieka dzieli się na osiowy (czaszka, kręgosłup, klatka piersiowa) oraz na obręcze i kończyny.
Kości łączą się nieruchomo (szwy), półruchomo (krążki międzykręgowe) albo ruchomo – w stawach, w których maź stawowa zmniejsza tarcie.
Skurcz mięśnia to wsuwanie się filamentów aktynowych między miozynowe; filamenty nie skracają się, a skraca się sarkomer.
Skurcz wymaga Ca²⁺ i ATP; ATP wytwarza się z fosfokreatyny, w glikolizie beztlenowej i w oddychaniu tlenowym.
Egzamin maturalny z biologii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania są pogrupowane w wiązki wokół wspólnego materiału — tekstu, tabeli, wykresu, schematu lub opisu doświadczenia. Zadania zamknięte (wielokrotnego wyboru, prawda–fałsz, na dobieranie) dają około 30 % punktów, zadania otwarte (z luką, krótkiej odpowiedzi) — około 70 %. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.
Ruch zwierząt i rodzaje szkieletu
Zwierzęta poruszają się dzięki rzęskom albo mięśniom. Ruch rzęskowy napędza małe, wodne organizmy, np. orzęski. Ruch mięśniowy wymaga podpory, na którą mięsień działa, i ta podpora to szkielet. Kształt ciała i kończyn odpowiada środowisku: płetwy i opływowy tułów sprzyjają pływaniu, skrzydła lotowi, a długie kończyny biegowi.
Szkielet
Budowa
Jak działają mięśnie
Przykład
hydrauliczny
płyn w jamie ciała
okrężne i podłużne zmieniają kształt ciała
dżdżownica
zewnętrzny
twardy pancerz z chityny
przyczepione od wewnątrz do pancerza
owad, krab
wewnętrzny
kości lub chrząstki w ciele
przyczepione na zewnątrz kości
kręgowce
Szkielet człowieka
Szkielet osiowy tworzą czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. Kręgosłup ma siedem kręgów szyjnych, dwanaście piersiowych, pięć lędźwiowych oraz kość krzyżową i guziczną. Do pozostałych kości należą obręcze, które łączą kończyny z tułowiem, i same kości kończyn. Budowa kości kończyn odpowiada funkcji: jedna kość ramienia i jedna kość uda są długie i mocne, a nadgarstek i stęp składają się z wielu małych kości, które dają ruchomość.
Część szkieletu
Kości
Zadanie
klatka piersiowa
żebra, mostek, kręgi piersiowe
osłania serce i płuca, bierze udział w oddychaniu
obręcz barkowa
dwie kości po każdej stronie ciała
osadza kończynę górną na tułowiu
kończyna górna
ramienna, łokciowa, promieniowa, kości ręki
chwytanie
obręcz miedniczna
kość miedniczna
podtrzymuje trzewia, łączy kończynę dolną
kończyna dolna
udowa, piszczelowa, strzałkowa, rzepka, kości stopy
podpora ciała, chodzenie
Połączenia kości i budowa stawu
Połączenia kości dzielą się na stałe i ruchome. W połączeniu włóknistym kości są spojone tkanką łączną, jak szwy czaszki, i prawie się nie poruszają. W chrząstkozroście łączy je chrząstka, jak krążek między kręgami, i ruch jest niewielki. Stawy dają największą ruchliwość.
Staw ma głowę jednej kości wchodzącą w panewkę drugiej. Powierzchnie pokrywa chrząstka szklista, a całość otacza torebka stawowa, w której jamie jest maź stawowa. Maź zmniejsza tarcie i amortyzuje obciążenia. Staw prosty łączy dwie kości, a staw złożony więcej niż dwie – tak jest w kolanie. Według ruchu wyróżnia się stawy kuliste (barkowy, biodrowy), zawiasowe (łokciowy), obrotowe i siodełkowe, np. staw kciuka.
Budowa mięśnia i mechanizm skurczu
Mięsień szkieletowy ma brzusiec, który jest zbudowany z włókien mięśniowych. Włókno wypełniają miofibrylle, a każda złożona jest z sarkomerów – odcinków między liniami Z. Do linii Z przyczepione są cienkie filamenty aktynowe, a pośrodku leżą grube filamenty miozynowe. Końce mięśnia przechodzą w ścięgna, które przyczepiają go do kości.
Impuls z neuronu ruchowego uwalnia Ca²⁺ z siateczki sarkoplazmatycznej włókna. Jony Ca²⁺ wiążą się z troponiną, która odsuwa tropomiozynę i odsłania na aktynie miejsca, do których przyczepiają się główki miozyny. Główka zgina się i przeciąga filament aktynowy, a nowa cząsteczka ATP odrywa ją od aktyny i przygotowuje do następnego cyklu. Sarkomer skraca się, bo filamenty się wsuwają, a nie dlatego, że same się skracają. Gdy ustaje impuls, pompy zasilane ATP przenoszą Ca²⁺ z powrotem do siateczki, miejsca wiązania zostają zasłonięte i mięsień się rozkurcza.
ATP w mięśniu, antagonizm mięśni i wpływ czynników
Zapas ATP w mięśniu wystarcza na kilka sekund pracy. Pierwszym rezerwuarem jest fosfokreatyna, która oddaje fosforan do ADP i starcza na kilkanaście sekund. Potem mięsień czerpie ATP z glikolizy beztlenowej, której produktem jest mleczan; działa szybko, ale około minuty. W wysiłku długotrwałym o umiarkowanej mocy ATP daje oddychanie tlenowe, a tlen magazynuje mioglobina.
Mięśnie działają parami. Zginacz kurczy się, gdy prostownik się rozkurcza, i odwrotnie: to antagonizm, np. mięśnia dwugłowego i trójgłowego ramienia. Mięśnie wykonujące ten sam ruch współdziałają. Ścięgno przenosi siłę na kość, a ta działa jak dźwignia w stawie.
Rozwój kości zależy od wapnia, który twardnieje w krystalicznej części kości, i od witaminy D, bez której jelito słabo go wchłania, a także od obciążenia: ruch i ćwiczenia siłowe pobudzają odkładanie tkanki kostnej i przyrost masy mięśni. Doping, np. steroidy anaboliczne, zwiększa masę mięśni, ale zaburza gospodarkę hormonalną i narusza czynność wątroby i serca. Te działania opisuj jako mechanizm, nie jako zalecenie.
Pojęcia
szkielet hydrauliczny
Szkielet w postaci płynu zamkniętego w jamie ciała, na który działają mięśnie.
staw
Ruchome połączenie kości z jamą stawową wypełnioną mazią stawową, chrząstką szklistą i torebką.
maź stawowa
Płyn wypełniający jamę stawową, który zmniejsza tarcie powierzchni stawowych i amortyzuje obciążenia.
sarkomer
Odcinek miofibrylli między dwiema liniami Z, funkcjonalna jednostka skurczu.
filament aktynowy
Cienka nić białkowa przyczepiona do linii Z, po której przesuwają się główki miozyny.
filament miozynowy
Gruba nić białkowa w środku sarkomeru; jej główki przyczepiają się do aktyny i ją przeciągają.
ścięgno
Pasmo tkanki łącznej, które przyczepia mięsień do kości i przenosi siłę skurczu.
antagonizm mięśni
Działanie pary mięśni przeciwstawnie: gdy jeden się kurczy, drugi się rozkurcza.
Zadanie z matury
źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2025, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 9.2
Zadanie 9.
Na poniższej ilustracji przedstawiono schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka oraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A–D).
Uwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.CKECKE
Na podstawie: E.C. Amerman, Exploring Anatomy & Physiology in the Laboratory, Englewood 2017.
Zadanie 9.2. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.
Staw kolanowy to ponieważ
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-R0-100-2505), zadanie 9.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Odpowiedź według klucza CKE:B3
Wyjaśnienie od Kleksy
Nie rozstrzyga o rodzaju stawu liczba osi ruchu, tylko liczba kości, które go tworzą. Wskaż na schemacie kolana, ile kości spotyka się w jednym stawie.
W kolanie łączą się kość udowa, kość piszczelowa i rzepka, czyli więcej niż dwie kości, więc staw jest złożony (B). Uzasadnienie 1. i 2. mówią o liczbie osi ruchu, a nie o tym, ile kości łączy staw, więc nie wyjaśniają podziału na prosty i złożony.
Odpowiedź: B3
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2025, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 9.3
Zadanie 9.
Na poniższej ilustracji przedstawiono schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka oraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A–D).
Uwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.CKECKE
Na podstawie: E.C. Amerman, Exploring Anatomy & Physiology in the Laboratory, Englewood 2017.
Zadanie 9.3. (0–1 pkt)
Przedstaw rolę mazi stawowej w czasie ruchu stawu.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-R0-100-2505), zadanie 9.3. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Zasady oceniania CKE
za poprawne przedstawienie roli mazi stawowej, uwzględniające zmniejszenie tarcia w stawie (między powierzchniami stawowymi) LUB amortyzację obciążeń.1 pkt
za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe odpowiedzi według CKE
Przykładowe odpowiedzi (CKE):
• Maź stawowa zmniejsza tarcie chrząstek o siebie w czasie zginania stawu, dzięki czemu zapobiega ich ścieraniu.
• Redukuje tarcie, co zapobiega uszkodzeniom powierzchni stawowych.
• Zapewnia poślizg powierzchni stawowych.
• Dzięki mazi stawowej kości nie ścierają się podczas ruchu.
• Ma działanie amortyzujące.
• Maź stawowa tworzy poduszkę hydrauliczną absorbującą wstrząsy.
Wyjaśnienie od Kleksy
Polecenie „przedstaw rolę” wymaga nazwania funkcji i wskazania, na czym polega jej skutek. Chrząstki pokrywają końce kości, a maź wypełnia przestrzeń między nimi.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za przedstawienie roli mazi stawowej, uwzględniające zmniejszenie tarcia między powierzchniami stawowymi albo amortyzację obciążeń. Odpowiedź zbyt ogólna, np. że maź „chroni” powierzchnie, bez wskazania sposobu, nie daje punktu; nie wystarcza też wzmianka o samym odżywianiu chrząstek.
Przykładowa odpowiedź: Maź stawowa zmniejsza tarcie między chrząstkami podczas ruchu, dzięki czemu powierzchnie stawowe się nie ścierają.
Sprawdź się
sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte — 1 albo 2 punkty, tylko za całkowicie poprawną odpowiedź; za zadanie otwarte — od 1 do 3 punktów według zasad oceniania opracowanych do tego zadania. Odpowiedź nieprecyzyjna albo kilka odpowiedzi, z których jedna jest błędna, nie daje punktu.
matura
Zadanie 9. (0–1)
/1
Na poniższym rysunku przedstawiono kości obręczy kończyn górnych człowieka widziane od tyłu. Na rysunku pominięto kości szkieletu osiowego oraz kości części wolnej kończyn górnych.Na podstawie: emedicodiary.com
Podaj nazwy kości oznaczonych na rysunku literami X i Y.
Przyporządkuj opisom rodzaje połączeń kości. Wybierz odpowiedź spośród A–D.
Połączenie
Astaw
Bkostnozrost
Cpołączenie włókniste
Dchrząstkozrost
Opis
1. kości czaszki zazębione brzegami
2. trzony kręgów rozdzielone elastycznym krążkiem
3. głowa kości obrotowo osadzona w panewce
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 2. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Jeśli po skurczu mięśnia jony Ca²⁺ nie wracałyby do siateczki sarkoplazmatycznej, włókno mięśniowe
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 3. (0–1)
/1
Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących pracy mięśni.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Mięśnie przyczepiają się do kości za pomocą torebek stawowych.
Zginacz i prostownik tej samej kończyny kurczą się na przemian.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 4. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
W czasie skurczu ATP jest zużywany do , a w wysiłku długotrwałym o umiarkowanej mocy mięsień pozyskuje go głównie
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
1.Dlaczego do rozkurczu mięśnia potrzebne jest ATP?+
Odp.:Nowa cząsteczka ATP przyłącza się do główki miozyny i odrywa ją od aktyny. Bez ATP połączenia pozostają, mięsień sztywnieje. ATP jest też potrzebne do pompowania jonów Ca²⁺ z powrotem do siateczki, co kończy skurcz.
2.Jaka jest rola wapnia w skurczu mięśnia?+
Odp.:Jony Ca²⁺ wiążą się z troponiną i odsuwają od aktyny tropomiozynę, która w spoczynku zasłania miejsca wiązania. Dopiero wtedy główki miozyny mogą przyczepiać się do filamentu aktynowego. Gdy Ca²⁺ wraca do siateczki, miejsca znów są zasłonięte.
3.Skąd mięsień bierze ATP przy krótkim i długim wysiłku?+
Odp.:Przy pierwszych sekundach pracy wystarcza zapas ATP i fosfokreatyna. Przy intensywnym wysiłku trwającym dłużej dochodzi glikoliza beztlenowa z mleczanem jako produktem. W wysiłku długotrwałym ATP wytwarza oddychanie tlenowe w mitochondriach.
4.Czym różni się staw od innych połączeń kości?+
Odp.:W stawie powierzchnie kości pokrywa chrząstka szklista, a między nimi jest jama z mazią stawową, otoczona torebką. Dzięki temu kości mogą się poruszać względem siebie. Szwy i chrząstkozrosty prawie nie dopuszczają ruchu.
5.Jak szkielet hydrauliczny umożliwia ruch?+
Odp.:Płyn w jamie ciała nie daje się ściskać, więc skurcz mięśni okrężnych wydłuża ciało, a skurcz mięśni podłużnych je skraca. Mięśnie działają na siebie antagonistycznie, a płyn przekazuje siłę. Taki szkielet mają np. dżdżownice.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z biologii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.