Tkanki zwierzęce: tkanka nabłonkowa, tkanka łączna, mięśniowa i nerwowa
Podstawa programowa wymaga, żebyś rozpoznawał tkanki człowieka na preparacie, schemacie i mikrofotografii, wiązał ich budowę z funkcją, przedstawiał znaczenie połączeń międzykomórkowych oraz powiązania narządów i układów, a także mechanizmy homeostazy i budowę skóry. Tak przygotujesz się do tej części matury z biologii na poziomie rozszerzonym.
Na maturze 2023–2026: w 2 z 4 sesji – 2024 (zadanie 12.3), 2025 (zadania 9.1 i 13.2).
W skrócie
najważniejsze w kilku zdaniach
Tkanki zwierzęce to tkanka nabłonkowa, łączna, mięśniowa i nerwowa; każdą rozpoznasz po kształcie komórek i ilości substancji międzykomórkowej.
Tkanka łączna ma komórki rozproszone w macierzy: tkanka łączna właściwa, chrzęstna, kostna, tłuszczowa i krew.
Połączenia międzykomórkowe są trzech typów: zamykające, zakotwiczające i komunikacyjne, a każdy pełni inną funkcję.
Homeostaza opiera się na sprzężeniu zwrotnym ujemnym: receptor, ośrodek, efektor; przykłady to termoregulacja, osmoregulacja, ciśnienie krwi.
Skóra składa się z naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej; w niej powstaje witamina D, a nadmiar UV przyspiesza starzenie.
Egzamin maturalny z biologii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania są pogrupowane w wiązki wokół wspólnego materiału — tekstu, tabeli, wykresu, schematu lub opisu doświadczenia. Zadania zamknięte (wielokrotnego wyboru, prawda–fałsz, na dobieranie) dają około 30 % punktów, zadania otwarte (z luką, krótkiej odpowiedzi) — około 70 %. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.
Cztery grupy tkanek zwierzęcych
Tkanka to zespół komórek podobnych w budowie i funkcji. U zwierząt wyróżnia się tkankę nabłonkową, łączną, mięśniową i nerwową. Nabłonek pokrywa powierzchnie i wyścieła narządy: jego komórki leżą blisko siebie na błonie podstawnej, a naczyń krwionośnych w nim nie ma, więc odżywia się dyfuzją z podłoża. Tkanka łączna ma niewiele komórek w dużej ilości substancji międzykomórkowej. Tkanka mięśniowa kurczy się, a nerwowa przewodzi impulsy.
Rozpoznawaj tkankę po tym, jak wygląda i co robi. Cienki nabłonek jednowarstwowy płaski ułatwia wymianę gazów, walcowaty z mikrokosmkami wchłania, a wielowarstwowy chroni przed ścieraniem. Mięsień szkieletowy ma prążkowanie poprzeczne i wiele jąder w komórce, mięsień sercowy prążkowanie i jedno jądro oraz wstawki łączące komórki, a mięsień gładki – brak prążkowania.
Tkanka
Budowa
Funkcja
Gdzie występuje
nabłonek jednowarstwowy płaski
jedna warstwa płaskich komórek
wymiana gazów i substancji
pęcherzyki płucne, naczynia włosowate
nabłonek walcowaty
wysokie komórki, często z mikrokosmkami
wchłanianie, wydzielanie śluzu
jelito cienkie
nabłonek wielowarstwowy płaski
wiele warstw komórek, wierzchnie rogowacieją
ochrona przed ścieraniem
naskórek
tkanka łączna właściwa
komórki i włókna kolagenowe w macierzy
wypełnianie, łączenie, wytrzymałość
więzadła, ścięgna, skóra właściwa
tkanka chrzęstna szklista
komórki w jamkach, jednolita macierz
amortyzacja, gładka powierzchnia
powierzchnie stawowe, tchawica
tkanka kostna
komórki w twardej macierzy z solami wapnia
podpora, ochrona, magazyn wapnia
szkielet
mięsień gładki
wrzecionowate komórki, brak prążkowania
skurcze niezależne od woli
ściana jelita i naczyń
mięsień szkieletowy
wielojądrowe włókna z prążkowaniem
skurcze zależne od woli
mięśnie przyczepione do kości
tkanka nerwowa
neurony i komórki glejowe
przewodzenie impulsów
mózg, nerwy
Tkanka łączna i jej odmiany
Wspólną cechą tkanki łącznej jest macierz, czyli substancja międzykomórkowa z włóknami. W tkance łącznej właściwej luźnej macierz wypełnia przestrzenie między narządami, a w zbitej tworzą ją równoległe włókna kolagenowe, które nadają wytrzymałość na rozciąganie, np. w ścięgnach i więzadłach.
Tkanki łączne oporowe to chrzęstna i kostna. W chrząstce szklistej komórki leżą w jamkach otoczonych elastyczną macierzą, a w kości macierz jest twarda dzięki solom wapnia i zorganizowana w blaszki wokół kanałów. Tkanka tłuszczowa ma duże komórki wypełnione tłuszczem, który magazynuje energię i izoluje cieplnie. Krew jest tkanką łączną płynną: jej macierzą jest osocze, w którym płyną krwinki.
Połączenia między komórkami
Komórki zwierzęce łączą się na trzy sposoby, a każdy typ ma inną funkcję. Połączenia zamykające, zwane też ścisłymi, uszczelniają szczelinę między sąsiednimi komórkami nabłonka, dlatego substancje przechodzą przez komórki, a nie między nimi. Połączenia zakotwiczające, takie jak desmosomy, wiążą komórki mechanicznie i dzięki nim tkanka wytrzymuje rozciąganie. Połączenia komunikacyjne, szczelinowe, tworzą kanały, którymi przepływają jony i małe cząsteczki.
Zwróć uwagę, że rodzaj połączenia odpowiada zadaniu tkanki. Nabłonek wyścielający jelito wymaga uszczelnienia, naskórek i mięsień sercowy – wytrzymałości, a mięsień sercowy dodatkowo szybkiego przekazywania pobudzenia między komórkami przez połączenia szczelinowe.
Typ połączenia
Funkcja
Przykład tkanki
zamykające (ścisłe)
uszczelniają szczelinę między komórkami
nabłonek jelita
zakotwiczające (desmosomy)
wiążą komórki mechanicznie
naskórek, mięsień sercowy
komunikacyjne (szczelinowe)
przepuszczają jony i małe cząsteczki
mięsień sercowy, mięsień gładki
Narządy, układy i homeostaza
Narząd to zespół tkanek, które razem wykonują zadanie, np. żołądek zbudowany z nabłonka, mięśni gładkich, tkanki łącznej i nerwowej. Układ narządów tworzą narządy współpracujące w jednej funkcji. Układy zależą od siebie: układ krążenia dostarcza tlen z układu oddechowego i substancje odżywcze z układu pokarmowego do tkanek wszystkich pozostałych narządów.
Homeostaza to utrzymywanie stałych warunków wewnątrz organizmu, np. temperatury, składu płynów ustrojowych i ciśnienia krwi. Opiera się na sprzężeniu zwrotnym ujemnym: receptor wykrywa odchylenie, ośrodek, np. podwzgórze, je ocenia, a efektor przywraca wartość wyjściową. Gdy człowiekowi robi się za gorąco, rozszerzają się naczynia skóry i zaczyna się pocenie; gdy za zimno, naczynia zwężają się, a mięśnie drżą i wytwarzają ciepło.
Zapotrzebowanie energetyczne zależy od wielkości, aktywności i temperatury ciała. Małe zwierzę ma większy stosunek powierzchni do objętości, więc oddaje więcej ciepła i zużywa więcej energii na jednostkę masy niż duże. Zwierzę stałocieplne spala znacznie więcej niż zmiennocieplne tej samej masy, bo utrzymuje stałą temperaturę, a aktywność zwiększa zużycie energii.
Skóra kręgowców
Skóra składa się z trzech warstw. Naskórek to nabłonek wielowarstwowy płaski, rogowaciejący na powierzchni, bez naczyń krwionośnych; chroni przed wysychaniem, urazami i drobnoustrojami. Skóra właściwa to tkanka łączna z włóknami kolagenowymi i sprężystymi, w której przebiegają naczynia i nerwy. Tkanka podskórna zawiera tkankę tłuszczową, która izoluje cieplnie i magazynuje energię. Skóra uczestniczy w termoregulacji, bo pocenie i zmiana średnicy naczyń regulują utratę ciepła.
W skórze pod wpływem promieniowania UV powstaje z pochodnej cholesterolu, czyli prowitaminy D, witamina D. Nadmierna ekspozycja na UV uszkadza włókna kolagenowe i sprężyste oraz powstają wolne rodniki, co przyspiesza starzenie skóry. Promieniowanie uszkadza też DNA komórek skóry, więc rośnie ryzyko zmian skórnych, w tym nowotworów.
Pojęcia
macierz międzykomórkowa
Substancja międzykomórkowa z włóknami, w której leżą komórki tkanki łącznej.
desmosom
Połączenie zakotwiczające, które mechanicznie wiąże sąsiednie komórki; ważne w naskórku i mięśniu sercowym.
połączenie szczelinowe
Połączenie komunikacyjne z kanałami, przez które między sąsiednimi komórkami przepływają jony i małe cząsteczki.
sprzężenie zwrotne ujemne
Regulacja, w której skutek procesu hamuje jego dalszy przebieg; w homeostazie odchylenie od wartości prawidłowej uruchamia reakcję przywracającą tę wartość.
naskórek
Zewnętrzna warstwa skóry z nabłonka wielowarstwowego płaskiego, rogowaciejącego, bez naczyń krwionośnych.
skóra właściwa
Środkowa warstwa skóry z tkanki łącznej, zawierająca włókna kolagenowe, naczynia, nerwy i gruczoły.
prowitamina D
Pochodna cholesterolu w skórze, z której pod wpływem promieniowania UV powstaje witamina D.
Zadanie z matury
źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2025, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 9.1
Zadanie 9.
Na poniższej ilustracji przedstawiono schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka oraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A–D).
Uwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.CKECKE
Na podstawie: E.C. Amerman, Exploring Anatomy & Physiology in the Laboratory, Englewood 2017.
Zadanie 9.1. (0–2 pkt)
Uzupełnij tabelę – dla każdej tkanki łącznej oznaczonej na przekroju stawu kolanowego (1.–4.) podaj jej nazwę oraz dopasuj właściwą mikrofotografię (A–D). Wpisz nazwy oraz litery w odpowiednie komórki tabeli.
Nr na schemacie
Nazwa tkanki łącznej
Mikrofotografia
1.
2.
3.
4.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-R0-100-2505), zadanie 9.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Zasady oceniania CKE
za poprawne uzupełnienie dwóch kolumn tabeli.2 pkt
za poprawne uzupełnienie jednej kolumny tabeli LUB dwóch wierszy tabeli.1 pkt
za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe odpowiedzi według CKE
Rozwiązanie (CKE):
| Nr na schemacie | Nazwa tkanki łącznej | Mikrofotografia |
Tabelę wypełnij dwoma niezależnymi krokami: rozpoznaj tkankę przy numerze na przekroju stawu i dopasuj do niej mikrofotografię. Każdy krok sprawdza się osobno, więc zacznij od cech, które widać na zdjęciach.
Mikrofotografia A pokazuje równoległe włókna z wydłużonymi jądrami – tkanka łączna właściwa zbita, jak w więzadle (numer 3.). B to koncentryczne blaszki wokół kanału z ciemnymi komórkami – tkanka kostna, numer 1. C przedstawia komórki w jamkach jednolitej macierzy – chrząstka szklista na powierzchni stawowej, numer 2. D to duże, puste komórki z wąskim brzegiem cytoplazmy – tkanka tłuszczowa, numer 4.
Według zasad oceniania CKE: 2 punkty za poprawne uzupełnienie obu kolumn tabeli, 1 punkt za jedną kolumnę lub dwa wiersze; w wierszach 1. i 2. nie uznaje się nazw zbyt ogólnych („oporowa”, „szkieletowa”), a w wierszu 3. samego określenia „włóknista” albo „zbita”, bo pasuje ono także do tkanek oporowych.
Matura 2024, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 12.3
Zadanie 12.
Rotawirusy są patogenami wywołującymi biegunkę u ludzi, a także u pozostałych ssaków. Biegunka spowodowana rotawirusem ma bardzo podobny przebieg u wszystkich ssaków. Większość dzieci przechodzi co najmniej jedną infekcję rotawirusową przed ukończeniem piątego roku życia. Ostre biegunki stanowią natomiast ważną przyczynę strat w chowie młodych zwierząt.
Rotawirus namnaża się w szczytowych komórkach kosmków jelitowych. Wskutek tego mikrokosmki ulegają zanikowi, a zakażone komórki się złuszczają. Utrata szczytowych części kosmków prowadzi do niedoboru disacharydaz – maltazy, laktazy i sacharazy, który może się utrzymywać przez kilka tygodni. Każda zakażona komórka wydziela do światła jelita jony chlorkowe. Disacharydy oraz jony chlorkowe są substancjami czynnymi osmotycznie.
Wraz z nasilonym wydalaniem płynnego kału organizm traci nie tylko wodę, lecz także niestrawione i niewchłonięte składniki odżywcze. U chorych zwierząt obserwowano obniżenie podstawowego tempa metabolizmu, co stanowi przystosowanie do zmniejszonej dostępności glukozy.
Dzieci, które przeszły zakażenie rotawirusowe, wykazują nietolerancję mleka, występującą nawet przez kilka tygodni po infekcji.
Na podstawie: W. von Engelhardt, G. Breves, Fizjologia zwierząt domowych, Łódź 2010; S.E. Crawford i in., Rotavirus Infection, „Nature Reviews Disease Primers” 3, 2017; C.A. Omatola, A.O. Olaniran, Rotaviruses: From Pathogenesis to Disease Control – A Critical Review, „Viruses” 14(5), 2022.
Zadanie 12.3. (0–1 pkt)
Wyjaśnij, dlaczego obniżenie tempa metabolizmu przy niskim stężeniu glukozy we krwi zwiększa szanse przeżycia chorego ssaka.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-R0-100-2405), zadanie 12.3. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Zasady oceniania CKE
poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do zmniejszonego zużycia glukozy w wyniku zmniejszonego zapotrzebowania energetycznego organizmu (np. ograniczanie oddychania komórkowego, zmniejszenie zużycia ATP, obniżenie temperatury ciała).1 pkt
odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe odpowiedzi według CKE
Przykładowe rozwiązania (CKE):
• Skutkuje to obniżeniem aktywności enzymów, m.in. katalizujących procesy wewnątrzkomórkowego oddychania tlenowego, co jest przyczyną mniejszego zużycia glukozy.
• Spadek intensywności oddychania wewnątrzkomórkowego – jednego z głównych szlaków metabolicznych – prowadzi do wolniejszego zużywania glukozy.
• Obniżenie tempa metabolizmu zwierzęcia stałocieplnego skutkuje zmniejszeniem temperatury ciała. W takich warunkach reakcje chemiczne zachodzą wolniej i organizm zużywa mniej glukozy.
• Zmniejszenie tempa metabolizmu ogranicza zużycie ATP, który powstaje w wyniku katabolizmu glukozy. Organizm oszczędza więc w ten sposób glukozę.
• Przy niskim tempie metabolizmu organizm zużywa mniej glukozy, bo utrzymuje niższą temperaturę ciała, a utrzymanie odpowiednio wysokiego poziomu glukozy we krwi jest konieczne do prawidłowego funkcjonowania, np. mózgu.
Wyjaśnienie od Kleksy
Przeczytaj, co mówi tekst: u chorych zwierząt obniża się podstawowe tempo metabolizmu jako przystosowanie do zmniejszonej dostępności glukozy. Pytanie dotyczy ssaka, więc odnieś tempo metabolizmu do zużycia glukozy.
Niższe tempo metabolizmu oznacza mniejsze zapotrzebowanie komórek na energię, czyli na ATP, a ATP powstaje głównie w oddychaniu komórkowym, którego substratem jest glukoza. Gdy komórki zużywają mniej ATP, rozkładają mniej glukozy, więc jej niewielki zapas wystarcza na dłużej.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za wyjaśnienie odnoszące się do zmniejszonego zużycia glukozy w wyniku zmniejszonego zapotrzebowania energetycznego organizmu.
Przykładowa odpowiedź: przy niższym tempie metabolizmu komórki zużywają mniej ATP, dlatego oddychanie komórkowe zużywa mniej glukozy i jej zapas starcza na dłużej.
Sprawdź się
sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte — 1 albo 2 punkty, tylko za całkowicie poprawną odpowiedź; za zadanie otwarte — od 1 do 3 punktów według zasad oceniania opracowanych do tego zadania. Odpowiedź nieprecyzyjna albo kilka odpowiedzi, z których jedna jest błędna, nie daje punktu.
zadanie Kleksy
Zadanie 1. (0–1)
/1
Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących funkcjonowania organizmu zwierząt.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Jaszczurka zużywa w spoczynku więcej energii niż mysz o tej samej masie ciała, ponieważ musi ogrzewać się na słońcu.
W regulacji temperatury ciała człowieka gruczoły potowe pełnią funkcję receptora, który wykrywa wzrost temperatury.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 2. (0–1)
/1
Przyporządkuj wymienionym strukturom organizmu człowieka tkankę, która je buduje lub otacza. Wybierz odpowiedź spośród A–E.
Tkanka
Anabłonek jednowarstwowy płaski
Bnabłonek wielowarstwowy płaski
Cmięsień gładki
Dmięsień szkieletowy
Etkanka tłuszczowa
Struktura
1. mięśniowa warstwa ściany pęcherza moczowego
2. nabłonek wyścielający jamę ustną i przełyk
3. warstwa otaczająca nerki i chroniąca je przed wstrząsami
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 3. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Jeżeli komórki naskórka nie są połączone sprawnymi desmosomami, to przy silnym tarciu
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 4. (0–1)
/1
Podaj nazwę barwnika wytwarzanego w naskórku, którego ilość rośnie po ekspozycji na promieniowanie UV i który pochłania to promieniowanie, chroniąc DNA komórek.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Nie myl nabłonka z tkanką łączną. Nabłonek ma ściśle przylegające komórki, błonę podstawną i brak naczyń; tkanka łączna ma niewiele komórek w dużej ilości macierzy.
Nie myl chrząstki z kością. W chrząstce szklistej komórki leżą w jamkach jednolitej, elastycznej macierzy, a kość ma macierz twardą od soli wapnia, ułożoną w blaszki wokół kanałów.
Nie myl połączeń zamykających z szczelinowymi. Zamykające uszczelniają i nie przepuszczają niczego między komórkami; szczelinowe tworzą kanały i właśnie przepuszczają jony.
Nie myl naskórka ze skórą właściwą. Naskórek jest nabłonkiem bez naczyń, a skóra właściwa tkanką łączną z naczyniami, receptorami i gruczołami.
Zapamiętaj
Cztery tkanki: nabłonkowa, łączna, mięśniowa, nerwowa.
Tkanka łączna: komórki w macierzy; należą do niej kość, chrząstka, tkanka tłuszczowa i krew.
1.Jak odróżnić tkankę łączną właściwą od chrzęstnej na preparacie?+
Odp.:W tkance łącznej właściwej widać włókna, często równoległe, i wydłużone jądra komórek leżące między nimi. W chrząstce szklistej komórki tkwią w okrągłych jamkach, a macierz między nimi jest jednolita i barwi się równomiernie. Patrz więc, czy dominują włókna, czy komórki w jamkach.
2.Dlaczego nabłonki nie mają naczyń krwionośnych?+
Odp.:Nabłonek jest cienką, ściśle ułożoną warstwą komórek, więc substancje docierają do niego dyfuzją z leżącej pod nim tkanki łącznej. Naczynia znajdują się w tej tkance łącznej, a nie w samym nabłonku. Dlatego naskórek jest bez naczyń, a skóra właściwa je zawiera.
3.Po co mięśniowi sercowemu połączenia szczelinowe?+
Odp.:Przez połączenia szczelinowe jony przepływają z komórki do komórki i szybko rozchodzi się pobudzenie. Dzięki temu komórki mięśnia sercowego kurczą się niemal jednocześnie jak jedna całość. Wytrzymałość mechaniczną zapewniają im desmosomy.
4.Na czym polega sprzężenie zwrotne ujemne?+
Odp.:Odchylenie od wartości prawidłowej, np. wzrost temperatury ciała, wykrywa receptor. Ośrodek, np. podwzgórze, uruchamia efektory, które przywracają stan wyjściowy, np. pocenie i rozszerzenie naczyń. Gdy wartość wróci do normy, reakcja słabnie.
5.Dlaczego małe zwierzęta mają większe zapotrzebowanie energetyczne na gram masy?+
Odp.:Im mniejsze zwierzę, tym więcej powierzchni ciała przypada na jednostkę jego objętości, więc tym szybciej traci ciepło. Zwierzę stałocieplne musi je uzupełniać wytwarzaniem ciepła w przemianach metabolicznych, więc zużywa więcej energii na jednostkę masy niż duże.
6.Jaką rolę pełni skóra w syntezie witaminy D?+
Odp.:W skórze znajduje się prowitamina D, pochodna cholesterolu. Pod wpływem promieniowania UV przekształca się ona w witaminę D, którą potem aktywują wątroba i nerki. Skóra jest więc miejscem pierwszego etapu tej syntezy.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z biologii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.