Kleksa

Egzamin ósmoklasisty 2027 · język polski

Słowotwórstwo: wyraz podstawowy, formant i rodzina wyrazów

Na egzaminie ósmoklasisty możesz dostać wyrazy i polecenie: „oceń, czy należą do tej samej rodziny”, „wskaż funkcję formantu”. Odpowiedź znajdziesz, gdy rozłożysz wyraz na części i zapytasz, od czego powstał. Tu masz zasady, przykłady rozbioru wyrazów, prawdziwe zadanie z arkusza i zadania, które sprawdzisz od razu.

Na egzaminie ósmoklasisty: w 1 z 4 sesji – 2026 (zadanie 6).

Zasada

to musisz wiedzieć
  • Wyraz podstawowy to wyraz, od którego powstał inny. Wyraz utworzony od niego to wyraz pochodny. Znaczenie pochodnego da się wyjaśnić przez podstawowy: pisarz to ten, kto pisze, a piekarnia to miejsce, gdzie ktoś piecze.
  • W wyrazie pochodnym wskazujesz temat słowotwórczy (część wspólną z wyrazem podstawowym) i formant, czyli to, co zostało dodane. Formant to przedrostek (stoi przed tematem, np. za-pisać) albo przyrostek (stoi po temacie, np. mal-arz). W jednym wyrazie mogą stać oba.
  • Formant nadaje wyrazowi znaczenie. Przyrostki tworzą m.in. nazwy wykonawców czynności (malarz), nazwy miejsc (piekarnia), nazwy cech (dobroć) oraz zdrobnienia (stolik). Przedrostki zmieniają np. kierunek czynności (wyjść, odejść) albo pokazują, że czynność została doprowadzona do końca (przeczytać).
  • Rodzinę wyrazów tworzą wyrazy pokrewne, czyli takie, które mają wspólny rdzeń i są ze sobą związane znaczeniem. Rdzeń bywa zapisany nieco inaczej w różnych wyrazach, bo zachodzą w nim wymiany głosek (oboczności): ręka – ręczny – rączka. Sprawdzaj więc znaczenie, a nie tylko podobieństwo brzmienia.
  • Podobne brzmienie nie wystarczy. Wyrazy kot i kotlet brzmią podobnie, ale nie są pokrewne, bo kotlet jest wyrazem zapożyczonym, a nie pochodnym od kot.
  • Wyrazy złożone powstają z dwóch tematów. Najczęściej łączy je samogłoska -o- (wodociąg, drogowskaz). Jeśli wyraz powstał przez zrośnięcie dwóch wyrazów bez łącznika, mówimy o zroście: Białystok (biały + stok).
  • Zdrobnienie (stolik, kwiatek) to wyraz pochodny utworzony według regularnego wzoru, a nie neologizm. Neologizm to nowy wyraz lub nowe znaczenie, o czym piszemy w temacie o neologizmach.

Egzamin ósmoklasisty z języka polskiego trwa 150 minut, a za cały arkusz można zdobyć 45 punktów. Zadania z gramatyki, słownictwa, ortografii i interpunkcji są w części I arkusza, obok zadań do tekstów, a w wypracowaniu oceniana jest też poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.

Przykłady

Zasada na wyrazach i zdaniach: przeczytaj każdy wiersz i powiedz sobie, dlaczego jest właśnie tak.

  1. 1.Wyraz podstawowy i pochodny

    • malarz ← malować – kto maluje? Wyraz podstawowy to malować, a pochodny malarz.
    • piekarnia ← piec – gdzie się piecze? Nazwa miejsca utworzona przyrostkiem -arnia.
    • dobroć ← dobry – nazwa cechy utworzona od przymiotnika.

  2. 2.Przedrostek i przyrostek

    • zapisać ← pisać: przedrostek za-, temat pis-.
    • przedwczoraj ← wczoraj: przedrostek przed-, temat wczoraj.
    • stolik ← stół: przyrostek -ik, zdrobnienie.
    • nadmorski – przedrostek nad-, temat mor-, przyrostek -sk-, końcówka -i.

  3. 3.Rodzina wyrazów

    • Wyrazy woda, wodny, wodnik, podwodny i odwodnienie mają wspólny rdzeń wod- i wszystkie dotyczą wody.
    • Wyrazy ręka, ręczny, rączka i rękawica tworzą rodzinę: rdzeń zmienia postać (ręk-, ręcz-, rącz-), ale znaczenie łączy je z ręką.

  4. 4.Wyrazy podobne, ale niepokrewne

    • kot i kotlet: podobne początki, ale kotlet nie jest pochodny od kot.
    • Zanim wpiszesz wyraz do rodziny, zapytaj, czy jego znaczenie da się wyjaśnić przez wyraz podstawowy.

  5. 5.Wyrazy złożone

    • wodociąg = wod- + -o- + ciąg.
    • długopis = dług- + -o- + pis.
    • Białystok – zrost: biały + stok, bez łącznika.

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie.
egzamin ósmoklasisty

Stanisław Lem, Przyjaciel Automateusza

Pewien robot, mając wyruszyć w daleką a niebezpieczną drogę, posłyszał o wielce pożytecznym urządzeniu, które wynalazca jego nazwał elektrycznym przyjacielem. Pomyślał, że raźniej mu będzie na duszy, jeśli otrzyma towarzysza, choćby miała nim być tylko maszyna, udał się więc do wynalazcy i poprosił, aby opowiedział o sztucznym przyjacielu.– Służę ci – odparł wynalazca. (Jak wiadomo, w bajkach wszyscy się „tykają”¹, nawet smoków nie tytułuje się panami i jedynie do królów trzeba się odzywać w liczbie mnogiej). To mówiąc, wyjął z kieszeni garść metalowych ziarenek, podobnych do drobnego śrutu.– Co to jest? – zdziwił się robot.– A jak się nazywasz, bo zapomniałem cię o to zapytać we właściwym miejscu tej bajki? – spytał wynalazca.– Nazywam się Automateusz.– To dla mnie za długie, będę cię nazywał Automkiem.– Kiedy to od Automasza, ale niech ci będzie – odparł tamten.– A zatem, mój zacny Automku, masz przed sobą garść elektroprzyjaciół. Musisz wiedzieć, że z powołania i specjalizacji jestem miniaturyzatorem. To znaczy urządzenia wielkie i ciężkie zmieniam na małe i przenośne. Każde takie ziarenko jest koncentratem elektrycznego myślenia, niezmiernie wszechstronnym i rozumnym. Nie powiem ci, że to geniusz, gdyż byłaby to przesada, podobna do fałszywej reklamy. Co prawda, zamiarem moim jest właśnie stworzyć elektrycznych geniuszów i nie spocznę, póki nie zrobię tak malutkich, aby ich można było nosić w kieszeni tysiące; dopiero kiedy wsypię ich do worków i będę sprzedawał na wagę, jak piasek, dopnę wymarzonego celu. Ale mniejsza o te moje plany na przyszłość, na razie sprzedaję elektroprzyjaciół na sztuki, i to niedrogo: za jednego biorę tyle, ile zaważy, w brylantach. Przyznasz chyba, jaka to umiarkowana cena, wziąwszy pod uwagę, że możesz takiego elektroprzyjaciela włożyć do ucha, gdzie będzie ci szeptał dobre rady i służył wszelką informacją. […] Czy bierzesz go? Gdybyś reflektował na tuzin, mógłbym odstąpić taniej…– Nie, na razie wystarczy mi jeden – odparł Automateusz. – Ale chciałbym jeszcze wiedzieć, czego właściwie mogę się po nim spodziewać? Czy potrafi dopomóc w ciężkiej sytuacji życiowej?– Jasne, przecież po to właśnie jest! – odparł pogodnie wynalazca. Podrzucił na dłoni garść ziaren, lśniących metalicznie, gdyż były sporządzone z rzadkich metali, i ciągnął:– Oczywiście, nie możesz liczyć na pomoc w sensie fizycznym, ale nie o nią przecież chodzi. Pokrzepiające uwagi, dobre i bystre rady, rozsądne refleksje, korzystne dla ciebie wskazania, napomnienia, przestrogi, jak również słowa otuchy, sentencje, dodające wiary we własne siły, oraz głębokie myśli, pozwalające sprostać każdej, jakiejkolwiek trudnej, a nawet groźnej sytuacji – oto tylko drobna część repertuaru moich elektroprzyjaciół. Są absolutnie oddani, wierni, stale przytomni, bo nigdy nie śpią, są też nad wyraz trwali, estetyczni, a sam widzisz, jacy poręczni! Więc jak, bierzesz tylko jednego?– Tak – odparł Automateusz. – Powiedz mi jeszcze, proszę, co będzie, jeżeli mi go ktoś ukradnie? Czy wróci do mnie? Czy doprowadzi złodzieja do zguby?– Co to, to nie – odrzekł wynalazca. – Będzie mu służył tak samo pilnie i wiernie jak poprzednio tobie. Nie możesz wymagać zbyt wiele, mój Automku, nie opuści cię w biedzie, jeśli ty jego nie opuścisz. Ale to ci nie grozi, jeżeli tylko włożysz go do ucha i będziesz miał je zawsze zatkane watą…– Dobrze – zgodził się Automateusz. – A jak mam do niego mówić?– Wcale nie musisz mówić, wystarczy, abyś bezdźwięcznie wyszeptał cokolwiek, a usłyszy cię doskonale. Co do jego imienia, to zwie się Wuch. Możesz mówić doń „mój Wuchu”, to wystarczy.– Doskonale – odparł Automateusz.Zważyli Wucha, wynalazca otrzymał zań ładny brylancik, a robot, uspokojony, że ma już towarzysza, bliską duszę na daleką drogę, ruszył przed siebie.¹ Tykać się – zwracając się do kogoś, mówić mu ty; mówić komuś po imieniu.

Zadanie 6. (0–1)

Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Wyrazy brylant i brylancik należą do tej samej rodziny wyrazów.
W wyrazie brylancik formant pełni tę samą funkcję co formant w wyrazie ziarenko.

Zadanie 6 z arkusza CKE OPOP-⁠100-⁠2605 (egzamin ósmoklasisty 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Wyrazem, który nie należy do rodziny wyrazów dom, jest

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przeczytaj wyraz ogrodnik. Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Wyraz ogrodnik jest pochodny od wyrazu ogród.
Formantem w wyrazie ogrodnik jest przedrostek.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
W wyrazie przemalować formant prze- jest , a wyrazem podstawowym jest .

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Przyporządkuj wyrazom pochodnym ich wyrazy podstawowe. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Wyraz podstawowy

  1. Achmura
  2. Broleta
  3. Cmleko
  4. Drola
  5. Emleczarnia

Wyraz pochodny

1. mleczny
2. rolnik
3. chmurny

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z 2026 roku

Częste błędy

tu najłatwiej stracić punkt
  • Uznawanie wyrazów za pokrewne tylko dlatego, że brzmią podobnie. Zawsze sprawdź, czy łączy je znaczenie: kot i kotlet nie są rodziną.
  • Mylenie przedrostka z przyrostkiem. Przedrostek stoi przed tematem, przyrostek po nim.
  • Wskazywanie jako wyrazu podstawowego wyrazu, który sam jest pochodny od innego. Szukaj najbliższego wyrazu, od którego powstał dany.
  • Szukanie rdzenia w pisowni bez wymian głosek: rdzeń może się zmieniać, jak w ręka – rączka.

Do zapamiętania

  • Wyraz pochodny powstaje od podstawowego i jest z nim związany znaczeniem.
  • Formant to przedrostek albo przyrostek, który nadaje wyrazowi znaczenie.
  • Rodzinę wyrazów łączy wspólny rdzeń i znaczenie, nie samo brzmienie.
  • W wyrazie złożonym są dwa tematy, często z łącznikiem -o-.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różni się rdzeń od tematu słowotwórczego?+
    Odp.:Rdzeń to część wspólna wszystkich wyrazów rodziny. Temat słowotwórczy to część wyrazu pochodnego wspólna z jego wyrazem podstawowym, czyli to, co zostaje po odjęciu formantu. W wyrazie pisarski (od pisarz) temat słowotwórczy to pisar-, a rdzeń – pis-, ten sam co w pisać.
  2. 2.Czy końcówka należy do formantu?+
    Odp.:Nie. Końcówka to część fleksyjna, która zmienia się przy odmianie wyrazu przez przypadki albo osoby i nie tworzy nowego wyrazu. Formant służy właśnie do tworzenia nowego wyrazu, dlatego przy rozbiorze oddzielasz go od końcówki.
  3. 3.Czy zdrobnienie jest neologizmem?+
    Odp.:Nie. Zdrobnienia powstają według regularnego wzoru, więc są zwykłymi wyrazami pochodnymi i nikt nie uznaje ich za nowość w języku. Neologizm to wyraz nowy w języku albo stary wyraz z nowym znaczeniem.
  4. 4.Jak sprawdzić, czy wyrazy są pokrewne?+
    Odp.:Wyjaśnij znaczenie każdego z nich własnymi słowami. Jeśli oba da się opisać przez to samo pojęcie i mają wspólny rdzeń, należą do jednej rodziny. Jeśli łączy je tylko podobne brzmienie, rodziną nie są.
  5. 5.Co to jest zrost?+
    Odp.:Zrost to wyraz powstały z połączenia dwóch wyrazów, które stały obok siebie, bez łącznika, tak jak w nazwie miasta Białystok. Złożenie ma natomiast zwykle samogłoskę łączącą, najczęściej -o-, między dwoma tematami.

Zobacz też

Wszystkie tematy z języka polskiego na egzamin ósmoklasisty

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z egzaminu ósmoklasisty 2026 z języka polskiego w 150 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w czym tracisz punkty.