Tkanki roślinne i organy roślin: korzeń, łodyga, budowa liścia
Podstawa programowa wymaga, żebyś rozpoznawał tkanki roślinne na preparacie, schemacie i mikrofotografii, wiązał ich budowę z funkcją, porównywał korzeń, łodygę i liść oraz uzasadniał, że modyfikacje organów są adaptacją do środowiska. Tak przygotujesz się do tej części matury z biologii na poziomie rozszerzonym.
Na maturze 2023–2026: w 2 z 4 sesji – 2024 (zadania 9.1 i 9.2), 2026 (zadania 7.1 i 7.2).
W skrócie
najważniejsze w kilku zdaniach
Tkanki roślinne dzieli się według funkcji: twórcze (merystemy), okrywające, miękiszowe, wzmacniające i przewodzące.
Drewno transportuje wodę z rozpuszczonymi jonami w martwych naczyniach i cewkach, łyko – roztwór cukrów w żywych rurkach sitowych.
Plazmodesmy łączą protoplasty sąsiednich komórek i tworzą ciągłą drogę transportu krótkiego, czyli symplast.
Korzeń ma strefy (czapeczka, stożek wzrostu, strefa wydłużania, strefa włośnikowa), łodyga – wiązki przewodzące, liść – miękisz asymilacyjny pod skórką z aparatami szparkowymi.
Kutykula, aparaty szparkowe, tkanki przewodzące i wzmacniające pozwoliły roślinom zasiedlić ląd; zmodyfikowane organy to adaptacje do warunków i funkcji.
Egzamin maturalny z biologii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania są pogrupowane w wiązki wokół wspólnego materiału — tekstu, tabeli, wykresu, schematu lub opisu doświadczenia. Zadania zamknięte (wielokrotnego wyboru, prawda–fałsz, na dobieranie) dają około 30 % punktów, zadania otwarte (z luką, krótkiej odpowiedzi) — około 70 %. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.
Tkanki roślinne: budowa i funkcja
Tkanka to zespół komórek podobnych w budowie, który pełni wspólną funkcję. U roślin wyróżnia się tkanki twórcze, które wytwarzają nowe komórki, okrywające, które chronią powierzchnię organu, miękiszowe, które prowadzą fotosyntezę i magazynują substancje, wzmacniające, które nadają sztywność, oraz przewodzące. Na preparacie rozpoznasz je po kształcie komórek, grubości i barwieniu ścian oraz obecności żywej zawartości.
Zwróć uwagę, że funkcję widać w budowie. Komórki skórki leżą ściśle obok siebie, bo mają tworzyć barierę. Komórki miękiszu asymilacyjnego mają cienkie ściany i wiele chloroplastów. Kolenchyma składa się z żywych komórek o ścianach pogrubionych w narożach, więc podpiera młode organy, które nadal rosną. Sklerenchyma składa się z martwych komórek z równomiernie pogrubioną ścianą, dlatego podtrzymuje organy, które przestały rosnąć.
Tkanka
Budowa komórek
Funkcja
Gdzie występuje
merystem wierzchołkowy
małe, cienkościenne, z gęstą cytoplazmą, dzielą się
wzrost organu na długość
szczyt pędu i korzenia
skórka
żywe, ściśle przylegające, z kutykulą na zewnątrz
ochrona, ograniczanie parowania
powierzchnia liści i młodych łodyg
korek
martwe, ściany przesycone suberyną
bariera dla wody i patogenów
okrywa starszych pędów i korzeni
miękisz asymilacyjny
żywe, cienkościenne, z wieloma chloroplastami
fotosynteza
liść, zielone łodygi
kolenchyma
żywe, ściany pogrubione w narożach
wzmacnianie rosnących organów
młode łodygi, ogonki liściowe
sklerenchyma
martwe, ściany równomiernie pogrubione
podpora dojrzałych organów
włókna w łodydze i liściu
Tkanki przewodzące i połączenia między komórkami
Drewno (ksylem) transportuje wodę i rozpuszczone w niej jony od korzenia do liści. Tworzą je naczynia i cewki – komórki martwe, pozbawione protoplastu, ułożone jedna nad drugą w ciągłe rury. Ściany wzmacnia lignina, więc rura nie zapada się pod wpływem podciśnienia. Łyko (floem) przewodzi roztwór cukrów, czyli produkty fotosyntezy, w żywych rurkach sitowych. Każdej rurce towarzyszy komórka przyrurkowa, która utrzymuje jej metabolizm.
Komórki roślinne łączą plazmodesmy – wąskie kanaliki w ścianach, przez które przebiegają nitki cytoplazmy. Umożliwiają przepływ wody, jonów i małych cząsteczek między sąsiednimi protoplastami, a razem tworzą ciągłą drogę zwaną symplastem. Woda płynąca w ścianach komórkowych i przestrzeniach międzykomórkowych porusza się apoplastem. Dzięki plazmodesmom komórki przyrurkowe wymieniają substancje z rurkami sitowymi i działają jak jedna jednostka.
Korzeń, łodyga i liść
Korzeń zakotwicza roślinę i pobiera wodę z solami. Wierzchołek osłania czapeczka, za nią leży stożek wzrostu, dalej strefa wydłużania, w której komórki rosną na długość, i strefa włośnikowa, gdzie włośniki zwiększają powierzchnię chłonną. W budowie pierwotnej od zewnątrz leżą ryzoderma, kora pierwotna, śródskórnia i walec osiowy. W walcu pasma drewna i łyka zajmują różne promienie, a warstwa perycyklu, z której powstają korzenie boczne, otacza je od zewnątrz.
Łodyga dźwiga liście i kwiaty oraz przewodzi substancje. U roślin dwuliściennych wiązki przewodzące są otwarte, czyli między drewnem a łykiem leży kambium, i tworzą pierścień. U jednoliściennych wiązki są zamknięte, bez kambium, i rozproszone w miękiszu. W budowie wtórnej kambium odkłada drewno do wewnątrz, a łyko na zewnątrz, zaś fellogen tworzy korek. Blaszka liścia ma skórkę z kutykulą i aparatami szparkowymi oraz miękisz: palisadowy pod górną skórką i gąbczasty z dużymi przestrzeniami międzykomórkowymi pod dolną.
Cecha
Korzeń
Łodyga
Liść
Główna funkcja
kotwiczenie, pobieranie wody i soli
podpora, przewodzenie, wynoszenie liści
fotosynteza, transpiracja, wymiana gazów
Tkanka okrywająca
ryzoderma z włośnikami, później korek
skórka, później korek
skórka z kutykulą i aparatami szparkowymi
Tkanki przewodzące
drewno i łyko na różnych promieniach walca osiowego
wiązki w pierścieniu albo rozproszone
wiązki w nerwach: drewno od strony górnej, łyko od dolnej
Przyrost na grubość
tak, dzięki kambium (budowa wtórna)
tak, dzięki kambium w wiązkach otwartych
nie
Adaptacje do życia na lądzie, modyfikacje organów i znaczenie roślin
Roślina lądowa musi pobierać wodę z gleby, nie wysychać i wymieniać gazy z powietrzem. Rozwiązują to korzenie z włośnikami, kutykula ograniczająca parowanie, aparaty szparkowe regulujące wymianę gazów, tkanki przewodzące, które łączą korzeń z liśćmi, oraz tkanki wzmacniające, dzięki którym pęd utrzymuje się w powietrzu. Roślina wodna nie potrzebuje tych cech w takim stopniu: pobiera wodę całą powierzchnią, a woda ją unosi.
Modyfikacje organów wegetatywnych to adaptacje do warunków i funkcji. Zgrubiałe korzenie marchwi i buraka magazynują cukry, bulwa ziemniaka jest zmodyfikowanym pędem podziemnym ze skrobią, a wąsy czepne grochu, które są zmodyfikowanymi listkami liścia złożonego, pozwalają się wspinać. Kolce kaktusa to przekształcone liście: ograniczają parowanie i odstraszają zwierzęta, a zieloną łodygą roślina prowadzi fotosyntezę i magazynuje wodę.
Rośliny dostarczają człowiekowi pokarmu, paszy dla zwierząt hodowlanych, drewna, włókien, olejów i surowców dla przemysłu. Wytwarzają tlen i wiążą CO₂ w związkach organicznych, dzięki czemu wpływają na skład atmosfery, a ich korzenie utrwalają glebę i chronią ją przed erozją.
Pojęcia
merystem
Tkanka twórcza, której komórki dzielą się i dają początek innym tkankom; merystemy wierzchołkowe zapewniają wydłużanie pędu i korzenia.
kolenchyma
Tkanka wzmacniająca z żywych komórek o ścianach pogrubionych w narożach; podpiera rosnące organy.
drewno (ksylem)
Tkanka przewodząca wodę z solami mineralnymi, zbudowana z martwych naczyń i cewek o ścianach wzmocnionych ligniną.
łyko (floem)
Tkanka przewodząca roztwór cukrów w żywych rurkach sitowych, którym towarzyszą komórki przyrurkowe.
plazmodesmy
Kanaliki w ścianach komórek roślinnych, przez które cytoplazma sąsiednich komórek jest połączona.
kambium
Merystem boczny, który odkłada drewno wtórne do wewnątrz i łyko wtórne na zewnątrz, zwiększając grubość organu.
perycykl
Warstwa komórek otaczająca walec osiowy korzenia, z której powstają korzenie boczne.
aparat szparkowy
Szparka między dwiema komórkami szparkowymi w skórce liścia; reguluje wymianę gazów i parowanie wody.
Zadanie z matury
źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2026, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 7.2
Zadanie 7.
Na zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego pewnego organu roślinnego.P.J. Schulte, Atlas of Plant Anatomy (schulte.faculty.unlv.edu)
Na podstawie: P.J. Schulte, Atlas of Plant Anatomy (schulte.faculty.unlv.edu).
Zadanie 7.2. (0–1)
/1
Podaj nazwy tkanek przewodzących oznaczonych na zdjęciu mikroskopowym numerami I i II.
I. II.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-R0-100-2605), zadanie 7.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo
Odpowiedź według klucza CKE:łyko, drewno
Wyjaśnienie od Kleksy
Na zdjęciu widać walec osiowy z perycyklem. Porównaj oba oznaczone elementy. Tkanka I to skupisko drobnych komórek o cienkich ścianach, położone między ramionami tkanki II. Tkanka II to duże komórki o pustym wnętrzu i grubych, czerwono wybarwionych ścianach.
Duże, zdrewniałe, martwe naczynia przewodzą wodę, a więc tkanka II to drewno (ksylem). Drobne, żywe komórki rurek sitowych i komórek przyrurkowych przewodzą cukry, a więc tkanka I to łyko (floem). Zamiana nazw nie daje punktu.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za poprawne podanie nazw obu tkanek przewodzących; uznaje się też nazwy floem i ksylem, określenie „pierwotne” przy każdej z nich oraz nazwę metaksylem dla tkanki II.
Odpowiedź: łyko, drewno
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2024, biologia (poziom rozszerzony), zadanie 9.2
Zadanie 9.
Na poniższym zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego przez łodygę lipy (Tilia) o budowie pierwotnej.A. Fayette, M.S. Reynolds, Berkshire Community College Bioscience Image Library
Zadanie 9.2. (0–1 pkt)
Wykaż, że tkanka okrywająca przedstawiona na zdjęciu pełni funkcje ochronne. W odpowiedzi uwzględnij jedną cechę budowy tej tkanki widoczną na zdjęciu.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, biologia, poziom rozszerzony (arkusz MBIP-R0-100-2405), zadanie 9.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Zasady oceniania CKE
poprawne wykazanie, że skórka pełni funkcję ochronną, uwzględniające cechę budowy, np.: ścisłe przyleganie komórek LUB pokrycie komórek kutikulą, LUB silnie zgrubiałe ściany komórkowe, ORAZ uwzględniające znaczenie adaptacyjne wybranej cechy budowy.1 pkt
odpowiedź niespełniająca wymagań za 1 pkt albo brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe odpowiedzi według CKE
Przykładowe rozwiązania (CKE):
• Tkanka widoczna na zdjęciu pełni funkcje ochronne, ponieważ jej komórki ściśle do siebie przylegają, dzięki czemu do wnętrza łodygi nie wnikają patogeny.
• Komórki tkanki mają zgrubienia zewnętrznych ścian komórkowych, co zapewnia jej odporność mechaniczną.
• Skórka pełni funkcje ochronne, ponieważ pokrywa ją nieprzerwana warstwa kutykuli, a to ogranicza nadmierną utratę wody przez roślinę.
Wyjaśnienie od Kleksy
Zdjęcie pokazuje skórkę łodygi. Szukaj cechy, którą widać wprost: komórki leżą szeregiem, bez przerw, ich zewnętrzne ściany są wyraźnie grubsze od pozostałych, a na wierzchu leży cienka warstwa kutykuli.
Wykazać ochronną funkcję znaczy powiązać cechę z korzyścią dla rośliny. Ściśle przylegające komórki nie przepuszczają patogenów, gruba ściana chroni przed uszkodzeniem, a kutykula ogranicza parowanie wody.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za poprawne wykazanie, że skórka pełni funkcję ochronną, z jedną cechą budowy i jej znaczeniem adaptacyjnym; zbyt ogólna odpowiedź, np. że skórka jest pokryta kutykulą, więc chroni, nie daje punktu.
Przykładowa odpowiedź: Zewnętrzne ściany komórek skórki są grube i pokryte kutykulą, co chroni łodygę przed uszkodzeniem i ogranicza utratę wody przez parowanie.
Sprawdź się
sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte — 1 albo 2 punkty, tylko za całkowicie poprawną odpowiedź; za zadanie otwarte — od 1 do 3 punktów według zasad oceniania opracowanych do tego zadania. Odpowiedź nieprecyzyjna albo kilka odpowiedzi, z których jedna jest błędna, nie daje punktu.
matura
Zadanie 7.
Na zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego pewnego organu roślinnego.P.J. Schulte, Atlas of Plant Anatomy (schulte.faculty.unlv.edu)
Na podstawie: P.J. Schulte, Atlas of Plant Anatomy (schulte.faculty.unlv.edu).
Zadanie 7.1. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1. albo 2.
Na zdjęciu przedstawiono przekrój poprzeczny przez na co wskazuje układ tkanek przewodzących.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
W pniu drzewa, który od wielu lat przyrasta na grubość, najstarsze drewno wtórne leży
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 2. (0–1)
/1
Przyporządkuj opisanym skutkom uszkodzenia nazwy tkanek, których one dotyczą. Wybierz odpowiedź spośród A–E.
Tkanka
Adrewno
Bfellogen
Cłyko
Dkambium
Ekolenchyma
Skutek uszkodzenia
1. Po zdjęciu z pnia pierścienia kory aż do drewna korzenie przestają otrzymywać produkty fotosyntezy.
2. Grzyb zatyka naczynia w łodydze i liście więdną, choć gleba jest wilgotna.
3. Z roku na rok na przekroju pnia przybywa kolejnych słojów drewna; gdy warstwa tworząca te słoje zostanie zniszczona, pień przestaje grubieć.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 3. (0–1)
/1
Podaj nazwę struktury korzenia, której zewnętrzne komórki są ścierane przez cząstki gleby i stale zastępowane nowymi, a wydzielany przez nie śluz ułatwia korzeniowi przesuwanie się w glebie.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Nie myl drewna z łykiem. Drewno to martwe naczynia i cewki, które transportują wodę z jonami w górę; łyko to żywe rurki sitowe, które transportują roztwór cukrów. Na zdjęciu drewnem są duże komórki z grubą, zdrewniałą ścianą.
Nie myl kolenchymy ze sklerenchymą. Kolenchyma jest żywa i ma ściany pogrubione w narożach, więc wzmacnia organy, które rosną. Sklerenchyma jest martwa i pogrubiona równomiernie, więc podpiera organy, które przestały rosnąć.
Nie myl skórki z korkiem. Skórka składa się z żywych komórek i ma kutykulę; korek tworzą martwe komórki, których ściany przesyca suberyna; zastępuje on skórkę na starszych pędach i korzeniach.
Nie myl wiązki otwartej z zamkniętą. O tym, że wiązka jest otwarta, decyduje obecność kambium między drewnem a łykiem, a nie jej położenie w łodydze.
Zapamiętaj
Drewno: martwe naczynia, woda i sole w górę. Łyko: żywe rurki sitowe, roztwór cukrów.
Plazmodesmy tworzą symplast; woda w ścianach płynie apoplastem.
Korzeń: czapeczka, stożek wzrostu, strefa wydłużania, strefa włośnikowa.
Wiązka otwarta ma kambium, zamknięta go nie ma.
Skórka z kutykulą ogranicza parowanie, korek zastępuje ją w starszych organach.
Pytania i odpowiedzi
1.Jak odróżnić drewno od łyka na zdjęciu mikroskopowym?+
Odp.:Drewno tworzą duże komórki o pustym wnętrzu i grubych, zdrewniałych ścianach, często barwionych inaczej niż reszta preparatu. Łyko to skupiska drobnych, cienkościennych komórek z widocznymi jądrami komórek przyrurkowych. Porównaj wielkość komórek i grubość ścian, a potem sprawdź położenie względem kambium albo perycyklu.
2.Czym różni się budowa pierwotna od wtórnej?+
Odp.:Budowa pierwotna powstaje z merystemów wierzchołkowych i zapewnia wzrost na długość. Budowa wtórna powstaje dzięki merystemom bocznym: kambium dodaje drewno i łyko, a fellogen tworzy korek, który zastępuje skórkę. Wtórny przyrost grubości widać u drzew i krzewów, a u większości roślin jednoliściennych nie występuje.
3.Co łączy komórki roślinne, skoro mają sztywne ściany?+
Odp.:Plazmodesmy, czyli kanaliki przechodzące przez ściany sąsiednich komórek. Przebiegają przez nie nitki cytoplazmy, więc woda, jony i małe cząsteczki mogą przepływać z komórki do komórki bez przekraczania błony. Taki wspólny protoplast nazywa się symplastem.
4.Dlaczego liść ma dwa rodzaje miękiszu?+
Odp.:Miękisz palisadowy leży pod górną skórką; jego wydłużone, ciasno ułożone komórki zawierają najwięcej chloroplastów i najlepiej wykorzystują światło. Miękisz gąbczasty pod dolną skórką ma duże przestrzenie międzykomórkowe, którymi gazy docierają do komórek i z nich wychodzą, w tym przez aparaty szparkowe.
5.Czym jest korzeń spichrzowy i dlaczego jest adaptacją?+
Odp.:Korzeń spichrzowy, np. marchwi, jest zgrubiały, bo jego miękisz gromadzi cukry i skrobię. Zapas pozwala roślinie dwuletniej przetrwać zimę i wiosną szybko wytworzyć pęd z kwiatami. Jest to więc modyfikacja organu do magazynowania, a nie do pobierania wody.
6.Jakie cechy pozwoliły roślinom zasiedlić ląd?+
Odp.:Kutykula i aparaty szparkowe ograniczają utratę wody i regulują wymianę gazów, korzenie pobierają wodę z gleby, tkanki przewodzące rozprowadzają ją po roślinie, a tkanki wzmacniające, wraz z ligniną, utrzymują pęd w powietrzu. Do tego dochodzą zarodniki i nasiona odporne na wysychanie.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z biologii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.