Mapa topograficzna: poziomice, azymut, profil terenu, kartogram i metody kartograficzne
Podstawa programowa wymaga, żebyś czytał i interpretował mapy, w tym topograficzne, posługiwał się mapą w terenie i znał kartograficzne metody prezentacji danych ilościowych i jakościowych. Poziomice, azymut i profil terenu są narzędziami, którymi z mapy odczytasz rzeźbę, kierunek i spadek. Tak przygotujesz się do map na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.
Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 6.
W skrócie
najważniejsze w kilku zdaniach
Poziomica łączy miejsca położone na jednakowej wysokości. Im gęściej biegną poziomice, tym stromszy jest stok. Różnica wysokości dwóch sąsiednich poziomic to cięcie poziomicowe.
Azymut mierzy odchylenie kierunku na obiekt od północy w prawo, jak wskazówki zegara; jego wartości mieszczą się między 0° a 360°. Azymut powrotny różni się od wyjściowego o 180°.
Średni spadek obliczysz, dzieląc różnicę wysokości przez odległość w poziomie. Profil terenu powstaje z wysokości punktów leżących wzdłuż linii przekroju.
Kartogram pokazuje wskaźniki względne, kartodiagram wartości bezwzględne, izolinie zjawiska ciągłe, a sygnatury i zasięgi – położenie obiektów i obszar występowania zjawiska.
Informacje geograficzne pochodzą z pomiarów w terenie, zdjęć lotniczych i satelitarnych, odbiorników GPS i analiz w systemach GIS.
Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.
Poziomice i rzeźba terenu
Poziomica, czyli linia łącząca punkty położone na tej samej wysokości n.p.m., pozwala odczytać rzeźbę z płaskiej kartki. Wysokość każdej poziomicy jest stała, a różnicę między dwiema sąsiednimi podaje legenda. Jest to cięcie poziomicowe: na mapie szczegółowej z 2026 r. wynosiło ono 50 m, na mapie z 2024 r. – 20 m. Zawsze zacznij od legendy, bo ta sama odległość między liniami oznacza na dwóch mapach różne różnice wysokości.
Z układu poziomic odczytasz formy terenu. Zamknięte pętle o wartościach rosnących ku środkowi oznaczają wzniesienie, a o malejących – zagłębienie. Poziomice wcinające się klinem w wyższy teren pokazują dolinę, a wypukłe ku niższemu terenowi – grzbiet. Gdy poziomice biegną gęsto, stok jest stromy, a gdy rzadko – łagodny. Wysokość punktu między liniami oceń z dokładnością do połowy cięcia, ponieważ nie masz tam żadnej wartości do odczytu.
Wysokość, odległość i średni spadek
Na mapie poniżej poziomice biegną co 20 m. Punkt K leży na poziomicy 340 m, punkt L na poziomicy 420 m (wysokości liczone od poziomu morza), więc różnica wysokości wynosi 80 m. Odległość między punktami odczytaj z podziałki liniowej pod mapą: wynosi 0,7 km, czyli 700 m. Dane są umowne, a obie wartości odczytasz tak, jak z mapy z arkusza.
Średni spadek to iloraz różnicy wysokości i odległości w poziomie: 80 m : 700 m ≈ 0,114, czyli 11,4 %, albo 114 ‰. Kąt nachylenia α wynika z tangensa: tg α ≈ 0,114, więc α ≈ 6,5°. Nie myl spadku z kątem: spadek 100 % to nachylenie 45°, a nie 90°. Pamiętaj też, że mapa daje odległość w poziomie, a droga po stoku jest nieco dłuższa.
Profil terenu
Profil terenu to przekrój pionowy wzdłuż wybranej linii. Rysujesz go, odkładając na osi poziomej odległości od początku linii, a na osi pionowej wysokości punktów, w których linia przecina kolejne poziomice. Połączone punkty dają krzywą terenu. Poniższy profil przecina mapę z poprzedniego akapitu wzdłuż prostej przez K i L: od zachodniego brzegu mapy (około 316 m) teren wznosi się do kopuły (około 433 m) i opada ku wschodowi (około 305 m).
Skala pionowa profilu bywa większa od poziomej, żeby było widać różnice wysokości. Tu jest dziesięć razy większa, więc stoki wyglądają na profilu stromiej, niż są w rzeczywistości. Dlatego do obliczenia spadku nie bierz kąta z rysunku, tylko różnicę wysokości i odległość odczytane z osi.
Azymut i kierunki
Azymut mierzy odchylenie kierunku na obiekt od północy. Liczysz go w prawo, tak jak obracają się wskazówki zegara, a pełny obrót to 360°. Na rysunku azymut obiektu P widzianego z punktu O wynosi 125°, więc obiekt leży między wschodem (90°) a południem (180°). Kąt mierzysz kątomierzem przy linii północ–południe na mapie; na mapie turystycznej północ jest u góry, chyba że strzałka mówi inaczej.
Kierunki główne mają azymuty: północ 0° (albo 360°), północny wschód 45°, wschód 90°, południowy wschód 135°, południe 180°, południowy zachód 225°, zachód 270°, północny zachód 315°. Azymut powrotny, czyli kierunek z obiektu z powrotem do obserwatora, różni się od wyjściowego o 180°: dla 125° wynosi 305°. Gdy azymut wyjściowy jest większy od 180°, odejmij 180°.
Metody kartograficzne i źródła informacji
Metoda prezentacji zależy od tego, co chcesz pokazać. Wartości względne, jak gęstość zaludnienia, przedstawisz kartogramem, w którym barwa pola odpowiada przedziałowi wartości. Wartości bezwzględne, jak liczba ludności, pokażesz kartodiagramem, czyli diagramem umieszczonym w granicach jednostki. Zjawisko ciągłe, jak temperatura, ukażesz izoliniami, czyli liniami równych wartości.
Informacje o środowisku zbierasz też w terenie, mierząc na przykład temperaturę, przepływ rzeki albo głębokość gleby, i obserwując kształt form terenu. Zdjęcia lotnicze i satelitarne pokazują pokrycie terenu: las, pola, zabudowę. Odbiornik GPS podaje współrzędne geograficzne z sygnałów satelitów, a system GIS łączy warstwy danych, które można nakładać na siebie i analizować razem.
Metoda
Co przedstawia
Przykład tematu
Sygnatury
Położenie obiektów punktowych znakami
Kopalnie, elektrownie
Zasięgi
Obszar występowania zjawiska
Obszar występowania żubra
Izolinie
Zjawisko ciągłe liniami równych wartości
Izotermy, izobary
Kartogram
Wskaźniki względne w jednostkach
Gęstość zaludnienia
Kartodiagram
Wartości bezwzględne diagramami
Liczba ludności województw
Kropki
Rozmieszczenie zjawiska kropkami o stałej wartości
Rozmieszczenie ludności
Pojęcia
poziomica
Linia na mapie łącząca punkty o jednakowej wysokości n.p.m.; z jej przebiegu i gęstości odczytuje się rzeźbę i stromość stoków.
azymut
Kąt zawarty między północą a kierunkiem na obiekt, liczony w prawo, jak obracają się wskazówki zegara; przyjmuje wartości 0–360°.
kartogram
Mapa, na której natężenie barwy pola pokazuje wskaźnik względny, np. gęstość zaludnienia lub odsetek, w jednostkach podziału terytorialnego.
kartodiagram
Mapa, na której wartości bezwzględne zjawiska przedstawiono diagramami, np. słupkami lub kołami, umieszczonymi w granicach jednostek.
mapa topograficzna
Szczegółowa mapa w dużej skali, na której poziomicami przedstawiono rzeźbę terenu, a znakami wody, roślinność, osadnictwo i drogi.
GPS
System radionawigacyjny o światowym zasięgu; odbiornik oblicza z sygnałów satelitów współrzędne geograficzne miejsca, w którym się znajdujesz.
Zadanie z matury
źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 2
Mapa szczegółowa
Zadania od 1. do 7. odnoszą się do obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej fragmentu Beskidu Śląskiego.CKE
Zadanie 2. (0–1 pkt)
Na obszarze przedstawionym w polu D2 mapy szczegółowej zielony szlak pieszy przecina drogę wojewódzką.
Przedstaw dwie cechy środowiska przyrodniczego – możliwe do odczytania z mapy szczegółowej – które turysta może obserwować podczas wycieczki zielonym szlakiem pieszym z powyższego miejsca do schroniska PTTK na Klimczoku.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-R0-100-2605), zadanie 2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo
Zasady oceniania CKE
przedstawienie dwóch poprawnych cech środowiska przyrodniczego.1 pkt
odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe odpowiedzi według CKE
Przykładowe odpowiedzi (CKE):
• Szlak przebiega pod górę.
• Szlak przebiega przez obszar o dużych deniwelacjach.
• Fragmenty szlaku poprowadzono doliną rzeczną.
• Fragmenty szlaku przebiegają po stokach wzniesień.
• Fragmenty szlaku przebiegają przez tereny leśne.
• Trasa przecina potoki.
Wyjaśnienie od Kleksy
Polecenie „przedstaw” z dopiskiem „możliwe do odczytania z mapy szczegółowej” zawęża odpowiedź do tego, co widać na arkuszu. Mapa przedstawia Beskid Śląski w skali 1 : 50 000, z poziomicami co 50 m. Znajdź w polu D2 miejsce, w którym zielony szlak przecina drogę wojewódzką w Szczyrku, i prowadź palcem szlak ku schronisku PTTK na Klimczoku, podpisanemu 1034 m n.p.m.
Z mapy odczytasz rzeźbę: poziomice biegną gęsto, a szlak wspina się z doliny na grzbiet, więc trasa prowadzi pod górę i przez teren o dużych różnicach wysokości. Odczytasz też pokrycie terenu: duże fragmenty szlaku leżą na zielonym tle lasu. Widać wreszcie wody: szlak przecina niebieskie linie potoków. Każda z tych cech jest widoczna na mapie, więc każda jest dobra.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za przedstawienie dwóch poprawnych cech środowiska przyrodniczego. Polecenie każe brać je z mapy, więc nie pisz o tym, czego mapa nie pokazuje: o pogodzie, gatunkach drzew czy wieku lasu. Najpewniej wybierzesz cechy dwóch różnych elementów środowiska, na przykład rzeźby i wód.
Przykładowa odpowiedź: szlak biegnie pod górę, przez teren o dużych deniwelacjach, i przecina potoki.
Sprawdź się
sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
matura
Mapa szczegółowa
Zadania od 1. do 7. odnoszą się do obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej fragmentu Beskidu Śląskiego.CKE
Zadanie 1. (0–1)
/1
Poniższą fotografię wykonano na obszarze przedstawionym na mapie szczegółowej, na północ od równoleżnika 49°44′N.Na mapie szczegółowej ze skrzyżowania szlaków przedstawionego na fotografii zmierzono azymuty wybranych obiektów.
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.
CKE
Skrzyżowanie szlaków, z którego na mapie zmierzono azymuty, jest położone
a obiekt, którego azymut jest zawarty w przedziale od 0° do 10°, to
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Odcinek drogi o długości 2,5 cm na mapie (skala 1 : 25 000) łączy punkty położone na wysokościach 460 m oraz 535 m nad poziomem morza. Średni spadek tego odcinka wynosi
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 2. (0–1)
/1
Przyporządkuj każdemu opisowi metodę prezentacji danych na mapie. Wybierz odpowiedź spośród A–D.
Metoda
Akartodiagram
Bmetoda izolinii
Ckartogram
Dmetoda zasięgów
Opis
1. Średnie roczne sumy opadów przedstawione liniami łączącymi punkty o tej samej sumie.
2. Liczba turystów w województwach przedstawiona kołami różnej wielkości, umieszczonymi w granicach województw.
3. Odsetek ludności z wyższym wykształceniem w powiatach przedstawiony natężeniem barwy.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 3. (0–1)
/1
Zdania dotyczą azymutu i kierunków na mapie.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Kierunek południowo-zachodni ma azymut 225°.
Azymut powrotny dla kierunku o azymucie 70° wynosi 110°.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Odczyt cięcia poziomicowego z pamięci albo z innej mapy. Przed każdym odczytem sprawdź w legendzie, ile metrów dzieli dwie sąsiednie poziomice.
Liczenie spadku z odległością w centymetrach na mapie albo w kilometrach przy wysokościach w metrach. Zamień obie wielkości na metry, zanim podzielisz.
Mylenie spadku z kątem nachylenia. Spadek wyrażony w procentach to tangens kąta pomnożony przez 100, a nie sam kąt.
Mierzenie azymutu od południa albo w lewo. Azymut liczysz od północy w prawo, jak obracają się wskazówki zegara.
Opis cech środowiska, których mapa nie pokazuje, na przykład pogody czy gatunków drzew. Punkty dają cechy odczytane z legendy: rzeźba, las, wody, zabudowa.
Zapamiętaj
Poziomica to linia równej wysokości; gęsto – stromo.
Cięcie poziomicowe czytaj w legendzie.
Spadek = różnica wysokości : odległość w poziomie.
Azymut liczysz od północy w prawo, jak wskazówki zegara.
Azymut powrotny = azymut ± 180°.
Kartogram – wskaźniki względne, kartodiagram – wartości bezwzględne.
Pytania i odpowiedzi
1.Jak odczytać wysokość punktu leżącego między poziomicami?+
Odp.:Najpierw znajdź w legendzie cięcie poziomicowe. Potem sprawdź, między którymi dwiema poziomicami leży punkt, i oceń, czy jest bliżej niższej, czy wyższej. Wysokość podaj jako przedział albo z zaokrągleniem do połowy cięcia, na przykład „około 370 m n.p.m.” przy poziomicach 360 m i 380 m. Dokładnej wartości nie odczytasz, bo mapa jej nie podaje.
2.Jak obliczyć średni spadek terenu na mapie?+
Odp.:Odejmij wysokości obu punktów, zmierz ich odległość na mapie i zamień ją na metry według skali. Podziel różnicę wysokości przez odległość: wynik pomnożony przez 100 to spadek w procentach, pomnożony przez 1000 – w promilach (‰). Dla różnicy 80 m na odległości 700 m spadek wynosi około 11,4 %.
3.Jak zmierzyć azymut na mapie?+
Odp.:Narysuj lekką kreskę od punktu obserwacji do obiektu i linię północną przez punkt obserwacji. Przyłóż kątomierz środkiem do punktu, zerem do północy, i odczytaj kąt zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Gdy obiekt leży na zachód od linii północ–południe, a kątomierz ma tylko 180°, zmierz kąt od kierunku południowego, także zgodnie z ruchem wskazówek zegara, i dodaj go do 180°.
4.Czym różni się kartogram od kartodiagramu?+
Odp.:Kartogram pokazuje barwą pola wskaźnik względny odniesiony do jednostki, na przykład gęstość zaludnienia albo odsetek bezrobotnych. Kartodiagram przedstawia diagramem wartość bezwzględną, na przykład liczbę ludności czy wielkość produkcji. Wartości bezwzględnych nie przedstawia się kartogramem, bo duża jednostka mogłaby wyglądać na bardziej zaludnioną tylko dlatego, że ma większą powierzchnię.
5.Co to jest GIS i do czego służy?+
Odp.:GIS to system, który przechowuje dane przestrzenne w warstwach, na przykład rzeźbę, rzeki, drogi i zabudowę, i pozwala je nakładać oraz analizować. Dzięki temu możesz sprawdzić, które tereny leżą jednocześnie na stoku o dużym spadku i w pobliżu rzeki, albo zaplanować przebieg drogi. Taki zestaw warstw wykorzystują też mapy internetowe.
6.Czy na maturze z geografii można używać linijki i lupy?+
Odp.:Tak. Według informatora CKE na egzaminie z geografii możesz korzystać z linijki, lupy oraz kalkulatora prostego. Linijką mierzysz odległości na mapie szczegółowej, lupą odczytujesz drobne opisy poziomic i znaków, a kalkulator przyda się przy przeliczaniu skali, spadku i azymutu powrotnego.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.