Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 13
Zadanie 13. (0–2 pkt)
Poniżej przedstawiono model terenu fragmentu doliny środkowego biegu rzeki Old Mans Creek w Ameryce Północnej, wykonany na podstawie serii skanowań laserowych z lat 2009–2020. Kolorami oznaczono miejsca z ubytkiem/przyrostem osadów.Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-R0-100-2605), zadanie 13. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo
Zasady oceniania CKE
- podanie nazw dwóch właściwych procesów rzeźbotwórczych oraz poprawne przedstawienie ich wpływu na zmiany w ukształtowaniu terenu.2 pkt
- poprawne przedstawienie wpływu jednego procesu rzeźbotwórczego na zmianę w ukształtowaniu terenu albo podanie nazw dwóch właściwych procesów.1 pkt
- odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe odpowiedzi według CKE
Przykładowe odpowiedzi (CKE):
Nazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych: erozja boczna (podcinanie brzegu) i akumulacja
Wpływ procesów rzeźbotwórczych na zmiany w ukształtowaniu terenu:
• Ubytek materiału skalnego spowodowała erozja boczna, a przyrost – akumulacja (materiału przez rzekę).
• Procesy rzeźbotwórcze przyczyniają się do powiększania się (tworzenia się) meandrów (i powstawania starorzeczy).
• Erozja boczna podcina zewnętrzny brzeg meandra, przez co brzeg staje się bardziej stromy, a akumulacja powoduje odkładanie osadów i tworzenie łach.
• Erozja boczna poszerza dolinę rzeczną, a akumulacja powoduje nadbudowę tarasu (terasy).
Wyjaśnienie od Kleksy
Zacznij od legendy: barwy czerwone i pomarańczowe oznaczają ubytek osadów (do 6,6 m), a niebieskie – ich przyrost (do 5,0 m). Na modelu czerwone pasy ciągną się przy zewnętrznych brzegach zakoli, czyli po wypukłej stronie łuku koryta, a niebieskie leżą naprzeciw nich, przy brzegach wewnętrznych.
Ubytek przy brzegu zewnętrznym to skutek erozji bocznej: tam nurt jest najszybszy, podcina brzeg i wynosi z niego osady. Przyrost przy brzegu wewnętrznym to skutek akumulacji: woda zwalnia i odkłada piasek, który buduje łachy. Razem oba procesy przesuwają koryto na boki, więc zakola wyginają się coraz mocniej, a dolina się poszerza.
Według zasad oceniania CKE: 2 punkty za nazwy dwóch właściwych procesów rzeźbotwórczych i poprawne przedstawienie ich wpływu na zmiany w ukształtowaniu terenu, 1 punkt za poprawne przedstawienie wpływu jednego procesu albo za same nazwy dwóch procesów. Sama nazwa procesu bez skutku, który widać na modelu, nie daje pełnej oceny.
Przykładowa odpowiedź: Procesy: erozja boczna i akumulacja. Wpływ: erozja boczna podcina zewnętrzne brzegi zakoli i usuwa z nich materiał, a akumulacja odkłada osady przy brzegach wewnętrznych, dlatego meandry się powiększają, a dolina rzeki się poszerza.