Z czego zbudowane są Tatry?

Trzon krystaliczny Tatr budują granity i skały przeobrażone; w Tatrach Wysokich zajmuje on większą część powierzchni i tworzy wysokie, ostre grzbiety. Na północy i w Tatrach Zachodnich więcej jest osadowych płaszczowin z wapieni i dolomitów, w których rozwinął się kras. Całość wypiętrzyła orogeneza alpejska, a doliny U-kształtne wyżłobiły lodowce.

Dlaczego Sudety są niższe od Tatr, skoro są starsze?

Sudety sfałdowano w paleozoiku, więc przez setki milionów lat niszczyły je erozja i denudacja, a ich grzbiety się obniżyły. Później ruchy alpejskie podniosły je jako bloki wzdłuż uskoków. Tatry wypiętrzyły się znacznie później, w orogenezie alpejskiej, więc są wysokie i ostre.

Co to jest flisz i gdzie występuje?

Flisz to warstwy osadów, w których piaskowce i łupki ilaste występują na przemian. Buduje większość Karpat zewnętrznych, na przykład Bieszczady. Łatwo się go odróżnia na mapie geologicznej: to wielka część obszaru Karpat poza Tatrami, nasunięta płaszczowinami.

Dlaczego na wyżynach jest kras i less?

Kras powstaje na skałach węglanowych, zwłaszcza wapieniach jurajskich, które rozpuszcza woda z dwutlenkiem węgla. Less to pył naniesiony w epoce lodowej, który osiadł na wyżynach. Obie skały dają odmienną rzeźbę: jaskinie i ostańce na wapieniach, wąwozy w lessie.

Jak wiek skał pomaga wskazać surowiec?

Wiek skał wskazuje, jakie złoże mogło w nich powstać. Węgiel kamienny pochodzi z karbonu, więc jest starszy od węgla brunatnego z paleogenu i neogenu. Miedź leży w skałach permu, a siarka w osadach miocenu. W zadaniu połącz wiek z mapy z surowcem i jednostką.

Jak odczytać mapę geologiczną w zadaniu?

Najpierw sprawdź w legendzie, co znaczą barwy: wiek i rodzaj skał, linie nasunięć, uskoki. Potem wskaż obszar z polecenia i odczytaj jego skały. Na koniec porównaj je z drugim obszarem pod względem wieku i budowy. Odpowiedź uzasadnij faktem z mapy, a nie ogólnikiem.

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Budowa geologiczna Polski, jednostki geologiczne Polski i surowce mineralne Polski

Podstawa programowa wymaga, żebyś wyróżniał na mapie główne jednostki geologiczne Polski, wskazywał rozmieszczenie jej surowców mineralnych i wiązał budowę geologiczną z ukształtowaniem powierzchni: od Tatr, Sudetów i Gór Świętokrzyskich po wyżyny, Bieszczady i Żuławy. Ta strona ułoży to w całość, żebyś czytał mapy geologiczne i uzasadniał odpowiedzi na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2024 (zadania 3 i 14.1), 2025 (zadania 4.1 i 27.1), 2026 (zadanie 5).

Podstawa programowa: geografia

Podstawa programowa: zakres podstawowy, dział XIV „Regionalne zróżnicowanie środowiska przyrodniczego Polski”, pkt 1–4; zakres rozszerzony, dział XIII „Związki między elementami środowiska przyrodniczego na wybranych obszarach Polski”, pkt 1–4, 6

Pokaż wymagania

ZP – zakres podstawowy, ZR – zakres rozszerzony; na maturze rozszerzonej obowiązują oba.

ZP XIV.1wskazuje na mapie główne regiony fizycznogeograficzne Polski;
ZP XIV.2wyróżnia na podstawie mapy główne jednostki geologiczne występujące na obszarze Polski;
ZP XIV.3charakteryzuje na podstawie map rozmieszczenie głównych zasobów surowców mineralnych Polski oraz określa ich znaczenie gospodarcze;
ZP XIV.4identyfikuje związki między budową geologiczną Polski a głównymi cechami ukształtowania powierzchni;
ZR XIII.1przedstawia cechy rzeźby i wyjaśnia wpływ procesów wewnętrznych i zewnętrznych na ukształtowanie powierzchni głównych jednostek fizycznogeograficznych Polski;
ZR XIII.2porównuje środowisko przyrodnicze Tatr Zachodnich i Wysokich oraz wykazuje związki między jego elementami;
ZR XIII.3przedstawia specyficzne cechy środowiska przyrodniczego Sudetów, Gór Świętokrzyskich i Bieszczad oraz identyfikuje przyczyny istniejących różnic;
ZR XIII.4przedstawia wpływ skał węglanowych i lessowych wyżyn Polski na elementy środowiska przyrodniczego;
ZR XIII.6wykazuje związki między elementami środowiska przyrodniczego Żuław Wiślanych;

Dz.U. 2024 poz. 1019 · w arkuszach 2023–2026: w 3 z 4 sesji

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach

Polska leży na styku trzech jednostek: platformy wschodnioeuropejskiej na północnym wschodzie, Europy Zachodniej (paleozoicznej) w części środkowej i zachodniej oraz Karpat z zapadliskiem przedkarpackim na południu.
Wiek skał i czas fałdowania wyjaśniają rzeźbę: Sudety i Góry Świętokrzyskie są starymi górami o zniszczonych grzbietach, Karpaty młodymi, sfałdowanymi w orogenezie alpejskiej.
W Tatrach obok siebie leżą trzon krystaliczny i osadowe płaszczowiny; w Bieszczadach flisz; na wyżynach wapienie i lessy, od nich zależą kras, gleby i wąwozy.
Złoża surowców mają wiek skał, w których leżą: węgiel kamienny jest starszy od węgla brunatnego, miedź i główne złoża soli kamiennej leżą w skałach permu, siarka w osadach miocenu.
W odpowiedziach odczytuj z mapy wiek i rodzaj skał, a potem wiąż je z formą terenu lub ze złożem.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Trzy wielkie jednostki geologiczne Polski

Polskę buduje kilka jednostek o różnym wieku. Platforma wschodnioeuropejska ma stare, prekambryjskie podłoże krystaliczne, ukryte pod osadami młodszych epok. Europa Zachodnia (paleozoiczna) to obszar skał sfałdowanych w paleozoiku, w orogenezach kaledońskiej i hercyńskiej; widać je w Sudetach i Górach Świętokrzyskich, a pod młodszymi osadami także w monoklinie przedsudeckiej.

Najmłodsza jednostka to Karpaty z zapadliskiem przedkarpackim. Orogeneza alpejska, która rozpoczęła się w triasie, a największe nasilenie osiągnęła w trzeciorzędzie, sfałdowała i nasunęła warstwy na siebie, tworząc płaszczowiny. W zapadlisku przy północnym brzegu Karpat gromadziły się osady miocenu. Na ukształtowanie powierzchni wpłynął też lądolód, który przykrył północną część kraju młodszymi osadami: dlatego niziny i pojezierza mają głębokie, ukryte pod osadami podłoże.

Jednostka	Czas powstania	Przykładowe obszary
platforma wschodnioeuropejska	podłoże z prekambru, osady młodsze	północny wschód kraju
Europa Zachodnia (paleozoiczna)	fałdowania kaledońskie i hercyńskie	Sudety, Góry Świętokrzyskie
Karpaty i zapadlisko przedkarpackie	orogeneza alpejska	Tatry, Beskidy, Bieszczady

Góry: Tatry, Sudety, Góry Świętokrzyskie i Bieszczady

Tatry mają dwie części. W Tatrach Wysokich przeważa trzon krystaliczny, głównie granity, z ostrymi graniami i formami po lodowcach. Tatry Zachodnie są niższe i mają większy udział skał osadowych, przede wszystkim wapieni i dolomitów płaszczowin, w których rozwija się kras. Obie części wypiętrzyły się w orogenezie alpejskiej, a rzeźbę doprawiły lodowce i woda.

Sudety są górami zrębowymi z granitów, gnejsów i łupków; po sfałdowaniu w paleozoiku zostały obniżone erozją, a ruchy alpejskie podniosły je jako bloki wzdłuż uskoków. Są na nich ślady dawnego wulkanizmu. Góry Świętokrzyskie zbudowały paleozoiczne piaskowce, kwarcyty i wapienie; są niskie, bo przez setki milionów lat niszczyła je erozja. Bieszczady to Karpaty zewnętrzne zbudowane z fliszu, czyli naprzemianległych warstw piaskowców i łupków, z łagodnymi grzbietami.

Wyżyny: wapienie, lessy i Żuławy Wiślane

Wapienie jurajskie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej rozpuszcza woda z dwutlenkiem węgla. Powstają jaskinie, doliny i ostańce, wody giną w szczelinach, a na skałach węglanowych tworzą się rędziny. Na niektórych wyżynach, na przykład Lubelskiej, leży less: gruba pokrywa najdrobniejszego pyłu naniesionego jeszcze w epoce lodowej.

Less daje żyzne gleby, ale łatwo go niszczy woda, dlatego rozcinają ją głębokie wąwozy. Żuławy Wiślane to delta Wisły, płaska równina zbudowana z osadów rzecznych i morskich, w części położona poniżej poziomu morza; według GUS leży tu najniższy punkt Polski. Takie tereny chronią wały przeciwpowodziowe, a nadmiar wody odprowadzają kanały i pompy, więc zależność między budową, rzeźbą i gospodarką widać tam wyjątkowo wyraźnie.

Surowce mineralne Polski i ich wiek

Każde złoże ma swój wiek i swoje miejsce w jednostkach geologicznych. Węgiel kamienny powstał w karbonie, a węgiel brunatny dużo później, głównie w paleogenie i neogenie. Rudy miedzi i srebra leżą w skałach permu (cechsztynu) na monoklinie przedsudeckiej. Główne złoża soli kamiennej pochodzą z permu i leżą pod Niżem Polskim; mniejsze, mioceńskie, leżą w zapadlisku przedkarpackim, gdzie w osadach miocenu występuje także siarka rodzima.

Dla zadania najważniejsze jest rozumowanie: surowiec, wiek skał, jednostka. Z mapy odczytujesz jednostkę i wiek, a z wieku wnioskujesz o rodzaju złoża. Pamiętaj, że surowców energetycznych nie wolno mylić z rudami i solami: węgiel to skała organiczna, miedź to ruda, sól to skała osadowa.

Surowiec	Wiek skał	Jednostka
węgiel kamienny	karbon	Europa Zachodnia (paleozoiczna)
rudy miedzi i srebra	perm	monoklina przedsudecka
sól kamienna	perm (główne złoża); miocen	Niż Polski; zapadlisko przedkarpackie
siarka	miocen	zapadlisko przedkarpackie
węgiel brunatny	paleogen i neogen	niecki w środkowej i zachodniej Polsce

Pojęcia

orogeneza alpejska: Potężne ruchy górotwórcze, które rozpoczęły się w triasie, a największe nasilenie osiągnęły w trzeciorzędzie; utworzyły Karpaty i Tatry.
płaszczowina: Płat skał sfałdowanych, nasunięty podczas ruchów górotwórczych na inne skały na odległość od kilku do kilkudziesięciu kilometrów.
flisz: Kompleks skał osadowych z naprzemianległych warstw piaskowców, łupków ilastych i zlepieńców; buduje m.in. Karpaty zewnętrzne.
less: Skała osadowa składająca się głównie z bardzo drobnych ziarenek kwarcu; pokrywa część wyżyn.

Zadanie z matury

źródło: CKE

Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 5

Mapa szczegółowa

Zadania od 1. do 7. odnoszą się do obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej fragmentu Beskidu Śląskiego.

Zadanie 5. (0–2 pkt)

Na mapie geologiczno-tektonicznej fragmentu Karpat czerwoną linią zaznaczono zasięg obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.

Mapa geologiczno-tektoniczna polskiej części Karpat; czerwoną linią zaznaczono zasięg obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej. Legenda: osady miocenu na fliszu, flisz podhalański, pieniński pas skałkowy, jednostki tatrzańskie (trzon krystaliczny i płaszczowiny), pięć barw płaszczowin w Karpatach Zewnętrznych, nasunięcia płaszczowin, nasunięcie Karpat. — Według M. Cieszkowskiego i in. na podstawie: M. Zielińska, Budowa petrograficzna […], „Geologia” 36, 2010; N. Oszczypko, A. Ślączka, K. Żytko, Regionalizacja tektoniczna Polski – Karpaty […], „Przegląd Geologiczny” 56(10), 2008; J. Golonka, Tektonika polskich Karpat […], „Geologia” 33, 2007.

Poniżej podano wybrane czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazów na obszarze przedstawionym na powyższej mapie. A. Fałdowanie warstw skalnych. B. Formowanie dolin U-kształtnych. C. Erozyjna działalność wód płynących. D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim. E. Wysokość terenu powyżej 1500 m n.p.m. Uzupełnij tabelę. Wpisz w puste komórki po dwie litery, którymi oznaczono właściwe czynniki wybrane spośród oznaczonych literami A–E.

Informacja	Czynniki
Wspólne czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr i krajobrazu obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.
Czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr, ale nie przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 5. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 14.1

Zadanie 14.

Na mapie numerami 1–7 oznaczono wybrane parki narodowe w Polsce.

Mapa konturowa Polski z siecią rzeczną, siatką kartograficzną i podziałką 0–100 km; zielonymi kwadratami z numerami 1–7 oznaczono parki narodowe. — CKE

Zadanie 14.1. (0–2)

Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe numery wybrane spośród podanych w nawiasach.

Park narodowy o krajobrazie bagienno-łąkowym, położony w pradolinie, oznaczono na mapie numerem (1 / 2) . Park narodowy o rzeźbie charakteryzującej się występowaniem akumulacyjnych form powstałych na skutek działalności procesów eolicznych oznaczono na mapie numerem (3 / 4) . Park narodowy, w którym występują formy polodowcowe i skały paleozoiczne pochodzenia magmowego, oznaczono na mapie numerem (5 / 6) .

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 14.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu

Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Cztery punkty na mapie Polski oznaczono numerami. Dopasuj do każdego surowca punkt, w którego okolicy leżą jego główne złoża. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Punkt

Apunkt 1.
Bpunkt 2.
Cpunkt 3.
Dpunkt 4.

Surowiec

1rudy miedzi

2siarka rodzima

3węgiel kamienny

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Zdania dotyczą budowy geologicznej Polski. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

Bieszczady zbudowane są głównie z granitów i gnejsów.

Żuławy Wiślane leżą w delcie Wisły.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.

Sudety są górami niż Karpaty, ponieważ ich skały

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Podaj nazwę skały osadowej, którą w plejstocenie przywiał wiatr z przedpola lądolodu i która tworzy pokrywy na części wyżyn.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt

Mylenie wieku gór z ich wysokością. Sudety i Góry Świętokrzyskie są starsze od Karpat i Tatr, a mimo to niższe, bo przez dłuższy czas niszczyła je erozja.
Wiązanie surowca z niewłaściwą jednostką. Węgiel kamienny to karbon w Europie Zachodniej (paleozoicznej), miedź to perm na monoklinie przedsudeckiej, a siarka to miocen w zapadlisku przedkarpackim.
Odczytywanie mapy geologicznej po samej barwie, bez legendy. Ta sama barwa na dwóch mapach nie ma tego samego znaczenia, więc zawsze sprawdź w legendzie wiek i rodzaj skały.
Pisanie w uzasadnieniu samej nazwy skały. Odpowiedź ma łączyć skałę z formą terenu lub procesem: wapienie – kras, less – wąwozy, granity – ostre granie.

Zapamiętaj

Trzy jednostki: platforma wschodnioeuropejska, Europa Zachodnia (paleozoiczna), Karpaty z zapadliskiem.
Sudety i Góry Świętokrzyskie: paleozoik. Karpaty z Tatrami: orogeneza alpejska.
Bieszczady: flisz; Tatry Wysokie: trzon krystaliczny; wyżyny: wapienie i lessy.
Węgiel kamienny – karbon; miedź – perm; siarka – miocen; węgiel brunatny – paleogen i neogen.
Żuławy Wiślane to delta Wisły, w części poniżej poziomu morza.

Pytania i odpowiedzi

1.Z czego zbudowane są Tatry?+
Odp.:Trzon krystaliczny Tatr budują granity i skały przeobrażone; w Tatrach Wysokich zajmuje on większą część powierzchni i tworzy wysokie, ostre grzbiety. Na północy i w Tatrach Zachodnich więcej jest osadowych płaszczowin z wapieni i dolomitów, w których rozwinął się kras. Całość wypiętrzyła orogeneza alpejska, a doliny U-kształtne wyżłobiły lodowce.
2.Dlaczego Sudety są niższe od Tatr, skoro są starsze?+
Odp.:Sudety sfałdowano w paleozoiku, więc przez setki milionów lat niszczyły je erozja i denudacja, a ich grzbiety się obniżyły. Później ruchy alpejskie podniosły je jako bloki wzdłuż uskoków. Tatry wypiętrzyły się znacznie później, w orogenezie alpejskiej, więc są wysokie i ostre.
3.Co to jest flisz i gdzie występuje?+
Odp.:Flisz to warstwy osadów, w których piaskowce i łupki ilaste występują na przemian. Buduje większość Karpat zewnętrznych, na przykład Bieszczady. Łatwo się go odróżnia na mapie geologicznej: to wielka część obszaru Karpat poza Tatrami, nasunięta płaszczowinami.
4.Dlaczego na wyżynach jest kras i less?+
Odp.:Kras powstaje na skałach węglanowych, zwłaszcza wapieniach jurajskich, które rozpuszcza woda z dwutlenkiem węgla. Less to pył naniesiony w epoce lodowej, który osiadł na wyżynach. Obie skały dają odmienną rzeźbę: jaskinie i ostańce na wapieniach, wąwozy w lessie.
5.Jak wiek skał pomaga wskazać surowiec?+
Odp.:Wiek skał wskazuje, jakie złoże mogło w nich powstać. Węgiel kamienny pochodzi z karbonu, więc jest starszy od węgla brunatnego z paleogenu i neogenu. Miedź leży w skałach permu, a siarka w osadach miocenu. W zadaniu połącz wiek z mapy z surowcem i jednostką.
6.Jak odczytać mapę geologiczną w zadaniu?+
Odp.:Najpierw sprawdź w legendzie, co znaczą barwy: wiek i rodzaj skał, linie nasunięć, uskoki. Potem wskaż obszar z polecenia i odczytaj jego skały. Na koniec porównaj je z drugim obszarem pod względem wieku i budowy. Odpowiedź uzasadnij faktem z mapy, a nie ogólnikiem.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.

Rozwiąż arkusz za darmo