Wietrzenie, zjawiska krasowe i ruchy masowe: formy krasowe i osuwiska
Podstawa programowa wymaga, żebyś charakteryzował wietrzenie fizyczne i chemiczne oraz krasowienie wraz z ich produktami i formami, wykazywał wpływ czynników przyrodniczych i działalności człowieka na grawitacyjne ruchy masowe oraz podawał ograniczenia w zagospodarowaniu terenu. Tak przygotujesz się do zadań o stokach i przekrojach na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.
Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2024 (zadanie 14.2), 2025 (zadania 4.2 i 13.3), 2026 (zadania 4, 6.1 i 6.2).
W skrócie
najważniejsze w kilku zdaniach
Wietrzenie niszczy skałę tam, gdzie leży: fizyczne ją kruszy, chemiczne zmienia jej skład, a produktem jest zwietrzelina.
Wietrzenie mrozowe wymaga wody w szczelinach i temperatury przekraczającej 0°C w obie strony; insolacyjne – dużych dobowych wahań temperatury.
Krasowienie to rozpuszczanie skał przez wodę – wapieni i dolomitów przez wodę zawierającą CO₂, a gipsu i soli przez samą wodę; daje leje, ponory, jaskinie i nacieki.
Ruchy masowe, np. osuwiska i obrywy, przenoszą masy skał w dół stoku pod wpływem ciężkości; sprzyjają im stromy stok, woda i śliskie warstwy.
Wyniki procesów ograniczają zagospodarowanie: na obszarach krasowych grozi zapadanie i zanieczyszczenie wód, na osuwiskach zabudowa jest zakazana lub kosztowna.
Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.
Wietrzenie fizyczne i chemiczne
Wietrzenie fizyczne kruszy skałę bez zmiany jej składu. Mrozowe zachodzi, gdy w szczelinach jest woda, a temperatura wielokrotnie przekracza 0°C w obie strony: lód zajmuje więcej miejsca niż woda i rozsadza skałę. Insolacyjne działa tam, gdzie temperatura silnie waha się w ciągu doby, np. na pustyniach: skała nagrzewa się i stygnie nierówno, więc pęka.
Wietrzenie chemiczne zmienia minerały, np. przez rozpuszczanie, utlenianie i hydrolizę. Najszybciej przebiega w ciepłym i wilgotnym klimacie. Wietrzeniu sprzyjają też organizmy: korzenie rozpychają szczeliny, a porosty wydzielają kwasy. Produktem jest zwietrzelina, z której powstaje gleba; w górach pozostają gołoborza i skałki.
Kras: proces i formy na przekroju
Krasowienie to rozpuszczanie skał przez wodę. Skały węglanowe (wapienie, dolomity) rozpuszcza woda z dwutlenkiem węgla: CaCO₃ + H₂O + CO₂ → Ca(HCO₃)₂, a gips i sól – sama woda. Warunkiem są skały rozpuszczalne, spękane i obecność wody. Woda szybko wsiąka, dlatego na obszarach krasowych brakuje wód powierzchniowych, a rzeki znikają w ponorach.
Na rysunku (dane umowne) cyfry oznaczają: 1 – lej krasowy, 2 – ponor, 3 – jaskinię z naciekami, 4 – ostaniec, 5 – wywierzysko; ich opis znajdziesz w tabeli. Formy powierzchniowe to zagłębienia i ostańce, czyli fragmenty skały mniej podatne na rozpuszczanie, a podziemne to jaskinie z naciekami, które wytrąca woda skapująca ze stropu.
Formy krasowe w pigułce
Tabela porządkuje formy według miejsca, w którym je spotkasz: na powierzchni, pod ziemią i tam, gdzie woda wraca na światło dzienne. Zwróć uwagę na to, jak powstają: wszystkie wynikają z rozpuszczania, ale niektóre także z zapadnięcia się stropu pod ziemią, a ostaniec krasowy jest efektem nierównego tempa tego procesu.
Forma
Miejsce
Jak powstaje
Lej krasowy
powierzchnia
rozpuszczanie skały lub zapadnięcie stropu pustki
Ponor
powierzchnia
otwór, którym woda znika pod ziemią
Ostaniec krasowy
powierzchnia
fragment mniej podatny na rozpuszczanie
Jaskinia
pod ziemią
woda poszerza spękania i tworzy pustki
Nacieki
w jaskini
wytrącanie węglanu z kapiącej wody
Wywierzysko
u podnóża skał
wypływ wód podziemnych z systemu krasowego
Grawitacyjne ruchy masowe
Ruch masowy to przemieszczanie skał i zwietrzeliny w dół stoku pod wpływem ciężkości. Obryw to nagły spadek bloków ze stromej ściany, spełzywanie to powolny, trudny do zauważenia ruch, a osuwisko to zsunięcie dużej masy po powierzchni poślizgu.
Ruchom sprzyjają: duże nachylenie stoku, nasiąknięcie gruntu wodą po długotrwałych opadach, śliskie warstwy ilaste i warstwy opadające w tę samą stronę co stok, trzęsienia ziemi, podcięcie stoku przez rzekę, drogę lub wykop oraz wylesienie. Zapobiega im odwodnienie stoku, zalesianie drzewami o głębokich korzeniach, mury oporowe i kotwienie skał.
Ograniczenia zagospodarowania terenu
Budowa geologiczna, rzeźba i ruchy masowe ograniczają zabudowę. Na obszarach krasowych grozi zapadanie się gruntu w lejach, a woda wsiąka bez oczyszczenia, więc zanieczyszczenia szybko trafiają do wód podziemnych. Stoki o dużym nachyleniu i osuwiska wymagają zakazu zabudowy albo kosztownych zabezpieczeń.
W Karpatach fliszowych o osuwiskach decyduje układ warstw i łupki chłonące wodę, więc drogi i domy projektuje się z odwodnieniem i murami oporowymi. Odczytując przekrój, sprawdź, czy warstwy są nachylone zgodnie ze stokiem i czy leży na nich zwietrzelina.
Pojęcia
zwietrzelina
Produkt wietrzenia: luźny materiał skalny, który pozostaje na miejscu i jest surowcem gleby.
wietrzenie fizyczne
Kruszenie się skał bez zmiany ich składu, np. przez zamarzanie wody w szczelinach (wietrzenie mrozowe) albo nagrzewanie i stygnięcie (insolacyjne).
krasowienie
Rozpuszczanie skał przez wody powierzchniowe i podziemne: wapieni i dolomitów przez wodę z CO₂, gipsu i soli kamiennej przez samą wodę.
ponor
Otwór w skale krasowej, którym woda powierzchniowa znika pod ziemią.
osuwisko
Zsunięcie się mas skalnych lub gruntu po powierzchni poślizgu w dół stoku.
Zadanie z matury
źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 6.1
Zadanie 6.
Poniżej przedstawiono przekrój przez jedno z osuwisk w Beskidach Zachodnich.Na podstawie: M. Wódka, Związek morfologii wybranych osuwisk z budową geologiczną Karpat i zapadliska przedkarpackiego w świetle analiz numerycznego modelu terenu, „Przegląd Geologiczny” 67(2), 2019.
Zadanie 6.1. (0–1 pkt)
Wyjaśnij, dlaczego budowa geologiczna przedstawiona na przekroju sprzyja powierzchniowym ruchom masowym. Odnieś się do cechy fliszu karpackiego.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-R0-100-2605), zadanie 6.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo
Zasady oceniania CKE
poprawne wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu karpackiego.1 pkt
odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe odpowiedzi według CKE
Przykładowe odpowiedzi (CKE):
• Występowanie pochylonych (sfałdowanych) warstw skalnych (piaskowców i łupków) sprzyja grawitacyjnemu przemieszczaniu się skał wzdłuż stoku.
• Występowanie łupków absorbujących wodę przyczynia się do powstawania powierzchni poślizgu.
Wyjaśnienie od Kleksy
Przekrój pokazuje stok zbudowany z fliszu piaskowcowo-łupkowego. Linie warstw pochylają się w dół stoku, a czerwona linia oznacza powierzchnię poślizgu, po której zsunęło się osuwisko.
Odnieś się do cechy fliszu, o którą pyta polecenie: warstwy leżą zgodnie ze stokiem, więc masa skał może po nich zsuwać się w dół, a łupki chłoną wodę i robią się śliskie, więc tworzą powierzchnię poślizgu.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu karpackiego; samo stwierdzenie, że stok jest stromy, nie wystarcza.
Przykładowa odpowiedź: warstwy fliszu są nachylone zgodnie ze stokiem, a nasiąknięte wodą łupki stają się powierzchnią poślizgu, po której zsuwają się leżące wyżej skały.
Sprawdź się
sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
zadanie Kleksy
Zadanie 1. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Jaskinie krasowe powstają w skałach,
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 2. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
Woda opadowa z rozpuszczonym rozpuszcza wapień, dlatego na obszarach krasowych
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 3. (0–1)
/1
Przyporządkuj każdemu obszarowi rodzaj wietrzenia, który dominuje w jego klimacie. Wybierz odpowiedź spośród A–D.
Dominujące wietrzenie
Awietrzenie chemiczne
Bwietrzenie insolacyjne
Cwietrzenie mrozowe
Dkrasowienie gipsu
Obszar
1. pustynia o dużej dobowej amplitudzie temperatury
2. góry w klimacie umiarkowanym z częstymi przymrozkami nocą i odwilżami w dzień
3. wilgotne, gorące tropiki
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 4. (0–1)
/1
Zdania dotyczą wietrzenia i ruchów masowych.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Wietrzenie mrozowe jest rodzajem wietrzenia chemicznego.
Obrywy skalne występują częściej na stromych ścianach niż na łagodnych stokach.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Pomylenie wietrzenia z erozją. Wietrzenie kruszy i zmienia skałę w miejscu jej zalegania, a erozja zabiera materiał i niesie go dalej.
Uznanie wietrzenia mrozowego za chemiczne albo odwrotnie. Mróz kruszy mechanicznie, a rozpuszczanie i utlenianie zmieniają skład skały.
Przypisanie krasu każdej skale. Kras wymaga skał rozpuszczalnych, takich jak wapień, dolomit, gips i sól; wapień i dolomit rozpuszcza woda z dwutlenkiem węgla.
Wyjaśnienie osuwiska samym nachyleniem stoku. W zadaniu z przekrojem trzeba odnieść się do cechy podłoża, np. układu warstw i łupków chłonących wodę.
Podawanie jako zapobiegania ruchom masowym zabiegów, które ich nie dotyczą. Odwodnienie, zalesienie i mury oporowe działają na przyczynę ruchu.
Zapamiętaj
Wietrzenie niszczy skałę w miejscu, erozja ją zabiera.
Mrozowe: woda w szczelinach i temperatura wokół 0°C.
Kras: brak wód powierzchniowych, ponory, leje, jaskinie, nacieki.
Osuwisko: powierzchnia poślizgu, woda, warstwy zgodne ze stokiem.
Przeciw ruchom masowym: odwodnić, zalesić, wesprzeć stok.
Pytania i odpowiedzi
1.Czym różni się wietrzenie od erozji?+
Odp.:Wietrzenie niszczy skałę, nie przenosząc materiału: zostaje na miejscu jako zwietrzelina. Erozja polega na zabieraniu i przenoszeniu materiału przez wodę, lód albo wiatr. Najpierw zwykle działa wietrzenie, które przygotowuje materiał dla erozji.
2.Dlaczego na obszarach krasowych brakuje wód powierzchniowych?+
Odp.:Skały węglanowe są spękane i rozpuszczone przez wodę, więc opady wsiąkają w głąb i krążą w szczelinach i jaskiniach. Rzeki mogą znikać w ponorach, a woda wypływa dopiero w wywierzyskach u podnóża skał.
3.Jak powstają nacieki w jaskiniach?+
Odp.:Woda ze szczelin zawiera rozpuszczony wodorowęglan wapnia. W jaskini traci dwutlenek węgla, a węglan wapnia wytrąca się i narasta warstwami. Tak rosną nacieki zwisające ze stropu i wyrastające z dna.
4.Jakie czynniki sprzyjają osuwiskom?+
Odp.:Stromy stok, nasiąknięcie gruntu po długich deszczach, śliskie warstwy ilaste lub łupkowe nachylone zgodnie ze stokiem, wstrząsy, podcięcie stoku przez rzekę lub drogę, wylesienie i obciążenie zabudową. Wskaż ten czynnik, który widać w materiale.
5.Jak zmniejszyć ryzyko ruchów masowych?+
Odp.:Odwodnić stok, żeby grunt nie nasiąkał, zalesić go drzewami o głębokich korzeniach, wesprzeć murem oporowym lub kotwami i nie podcinać stoku wykopami. Na terenach narażonych można też zakazać zabudowy.
6.Co to jest flisz?+
Odp.:Flisz to piaskowce przekładane łupkami, miejscami ze zlepieńcami. Buduje Karpaty zewnętrzne. Warstwy są sfałdowane i pochylone, a łupki chłoną wodę, dlatego stoki fliszowe są podatne na osuwiska.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.