Kleksa

Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · VIII⁠–⁠I w. p.n.e.

Starożytna Grecja: Ateny, Sparta, wojny i hellenizm

Podstawa programowa historii wymaga, żebyś umiał porównać Ateny ze Spartą, ocenić demokrację za Peryklesa, wyjaśnić skutki wojen z Persją i podbojów Aleksandra Macedońskiego oraz rozpoznać dorobek kultury greckiej i hellenistycznej. Tu masz to w skrócie: chronologię, postacie, pojęcia, zadania z matury z historii na poziomie rozszerzonym z wyjaśnieniem i zadania, które sprawdzisz od razu.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 5.

W skrócie

przyczyny i skutki
  • Grecja składała się z setek niezależnych miast-państw, czyli poleis. Góry i morze dzieliły kraj, a każda polis miała własne władze, prawa i wojsko. W VIII–VI w. p.n.e. Grecy zakładali kolonie nad Morzem Śródziemnym i Czarnym, więc kultura grecka rozeszła się daleko poza Półwysep Bałkański.
  • Ateny i Sparta wybrały dwie drogi. W Atenach władza przechodziła stopniowo z arystokracji na ogół obywateli: kolejne reformy osłabiały rządy możnych, a za Peryklesa zgromadzenie ludowe i sądy obywatelskie rozstrzygały o najważniejszych sprawach. Sparta była państwem żołnierzy: obywatele-wojownicy żyli z pracy helotów, którzy nie mieli praw, a młodych Spartan wychowywano do walki.
  • Gdy Persja zagroziła Grecji, polis połączyły siły. Ateńczycy odparli pierwszą inwazję pod Maratonem, a w czasie drugiej wyprawy Sparta broniła przejścia pod Termopilami, podczas gdy flota grecka, zbudowana z inicjatywy Temistoklesa, zwyciężyła pod Salaminą. Zwycięstwo dało Atenom przywództwo w związku morskim i zamożność, która sfinansowała rozkwit kultury.
  • Rywalizacja Aten ze Spartą doprowadziła do wojny peloponeskiej, która wyczerpała obie strony. Osłabioną Grecję podporządkował sobie król Macedonii Filip II, a jego syn Aleksander w ciągu kilku lat zniszczył państwo perskie i dotarł do doliny Indusu.
  • Po śmierci Aleksandra jego monarchia rozpadła się na państwa walczących wodzów. Mieszanka kultury greckiej i wschodniej, czyli hellenizm, trwała w tych państwach aż do podboju rzymskiego. Greckie osiągnięcia w filozofii, historiografii, dramacie i sztuce, z Platonem i Arystotelesem, Herodotem i Tukidydesem, Ajschylosem i Sofoklesem, stały się fundamentem kultury europejskiej, a ateńską paideię, czyli ideał wszechstronnego wychowania, Europa podejmowała w kolejnych epokach.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Chronologia

data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
  1. ok. 594 p.n.e.archont Solon przeprowadza reformy: ulga dla zadłużonych chłopów i ograniczenie rządów arystokracjiźródło
  2. 508–507 p.n.e.reforma Klejstenesa w Atenachźródło
  3. 490 p.n.e.bitwa pod Maratonem: Ateńczycy odpierają pierwszą inwazję perskąźródło
  4. 480 p.n.e.druga inwazja perska: obrona Termopil i zwycięstwo floty greckiej pod Salaminąźródło
  5. 431–404 p.n.e.wojna peloponeska między Atenami a Spartą, zakończona klęską Atenźródło
  6. 338 p.n.e.bitwa pod Cheroneą: Filip II zwycięża Greków i podporządkowuje sobie ich polisźródło
  7. 334 p.n.e.Aleksander Macedoński wygrywa bitwę nad Granikiem i zaczyna podbój państwa perskiegoźródło
  8. 331 p.n.e.bitwa pod Gaugamelą, rozstrzygające zwycięstwo Aleksandra nad Persamiźródło
  9. 323 p.n.e.śmierć Aleksandra w Babilonie; początek epoki hellenistycznejźródło

Postacie

Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
  • SolonAteński polityk i reformator, archont ok. 594 p.n.e.; zniósł „ciężary” zadłużonych chłopów, a o dostępie do władzy decydował odtąd majątek.
  • KlejstenesAteński reformator z końca VI w. p.n.e.; jego reforma z lat 508–507 przebudowała ustrój Aten.
  • TemistoklesAteński polityk, współtwórca zwycięstwa floty greckiej pod Salaminą w 480 r. p.n.e.
  • PeryklesAteński polityk, ur. ok. 495, zm. 429 r. p.n.e.; kierował Atenami w okresie rozkwitu ich demokracji i potęgi.
  • Filip IIKról Macedonii, zm. 336 r. p.n.e.; w 338 r. p.n.e. pokonał Greków pod Cheroneą.
  • Aleksander MacedońskiKról Macedonii 336–323 p.n.e.; zniszczył państwo perskie, a jego podboje otworzyły epokę hellenistyczną.

Pojęcia

polis
Greckie miasto-państwo: miasto z otaczającymi je ziemiami, niezależne i rządzące się własnymi prawami.
ostracyzm
Ateński sąd skorupkowy: obywatele głosowali, kogo wygnać z miasta na określony czas, aby chronić ustrój przed zbyt potężnymi ludźmi.
heloci
Pozbawieni praw mieszkańcy Lakonii i Mesenii, którzy uprawiali ziemię na rzecz obywateli Sparty.
związek morski
Związek polis pod przywództwem Aten, utworzony po wojnach z Persją w 478 r. p.n.e. (Związek Delijski).
hellenizm
Epoka od śmierci Aleksandra w 323 r. p.n.e. do podboju rzymskiego i kultura łącząca elementy greckie ze wschodnimi.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, historia (poziom rozszerzony), zadanie 2

Zadanie 2.

Źródło 1. Fragment tekstu religijnego Czekając na nich w Atenach, obruszał się Paweł w duchu swoim na widok miasta oddanego bałwochwalstwu. Rozprawiał więc w synagodze z Żydami i z pobożnymi, a na rynku każdego dnia z tymi, którzy się tam przypadkiem znaleźli. Niektórzy zaś z filozofów epikurejskich i stoickich ścierali się z nim. Jedni mówili: Cóż to chce powiedzieć ten bajarz? Drudzy zaś: Zdaje się, że jest zwiastunem obcych bogów. Zwiastował im bowiem dobrą nowinę o Jezusie i zmartwychwstaniu. Zabrali go i zaprowadzili na Areopag, mówiąc: Czy możemy dowiedzieć się, co to za nowa nauka, którą głosisz? Na podstawie: Biblia […] z apokryfami, Warszawa 1990, s. 1403. Źródło 2. Fragment opracowania historycznego Rada Areopagu stała na straży praw i ustroju, miała nadzór nad władzą wykonawczą i kontrolowała generalnie administrację spraw państwowych. Do jej kompetencji należało również wymierzanie kar doraźnych, od których nie było apelacji. Efialtes i Perykles przeprowadzili na Zgromadzeniu reformę demokratyczną. Heliaja przejęła niektóre sądownicze funkcje Areopagu, jak sprawy o bezbożność. Na podstawie: N.G.L. Hammond, Dzieje Grecji, Warszawa 1977, s. 207, 352.

Zadanie 2. (0–1 pkt)

Rozstrzygnij, czy wydarzenia opisane w źródle 1. miały miejsce przed reformą opisaną w źródle 2. czy po niej. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu źródeł. Rozstrzygnięcie: … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, historia (poziom rozszerzony), zadanie 2

Zadanie 2.

Źródło 1. Fragment mowy starożytnego władcy Zwyciężywszy konnicę satrapów Dariusza, dodałem do mego państwa całą Jonię i kraj Eolów, obie Frygie i Lidię, a Milet zdobyłem po oblężeniu. Wszystkie inne krainy przyłączyły się do nas dobrowolnie. Wam je oddałem, żebyście mogli się wzbogacić. Wasze są bogactwa Egiptu i Cyreny, zajętych bez walki, waszym łupem jest Syria, Palestyna i Mezopotamia, i Babilon, i Baktria, i Suza wasza! Wasze jest złoto Lidów, skarby Persów, zasoby Indów. A. Świderkówna, Hellenika […], Warszawa 1978, s. 16. Źródło 2. Mapa państw starożytnych
Encyklopedia historyczna świata, t. II, cz.1, Kraków 2000, s. 166.

Zadanie 2. (0–1 pkt)

Rozstrzygnij, czy mapa ze źródła 2. przedstawia sytuację polityczną w czasie, gdy została wygłoszona mowa przytoczona w źródle 1. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji z obu źródeł. Rozstrzygnięcie: … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
matura

Zadanie 2.

Fragment opracowania Samo sedno działalności [filozofa] kryło się w tym, że pozornie nie starał się wcale pouczać ludzi. Przeciwnie: sprawiał wrażenie, że to on pragnie się czegoś od nich nauczyć. Nie dawał lekcji jak pierwszy lepszy nauczyciel, o nie, [on] jedynie rozmawiał. Nie zostałby jednak sławnym filozofem, gdyby tylko przysłuchiwał się, co mówią inni, ani rzecz jasna nie skazano by go na śmierć. [Filozof] rozpoczynał rozmowę od zadawania pytań. W ten sposób udawał, że nic nie wie. W trakcie pogawędki zmuszał rozmówcę, by ten dostrzegł słabości w swoim sposobie myślenia. Przyparty do muru, rozmówca musiał wreszcie rozróżnić, co jest prawdziwe, a co – nie.

Zadanie 2. (0–1)

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Tekst przedstawia działalność Platona.
Opisana w tekście postać należała do stoickiej szkoły filozoficznej.

Zadanie 2 z arkusza CKE MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z historii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Spośród podanych wydarzeń najpóźniej nastąpiła

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przyporządkuj każdej z podanych postaci właściwe określenie. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Rola

  1. Akról, który pokonał Persów pod Gaugamelą
  2. Bpolityk, z którego inicjatywy Ateny zbudowały flotę przed bitwą pod Salaminą
  3. Creformator, który ulżył zadłużonym chłopom i ograniczył władzę arystokracji
  4. Dpolityk, który w V w. p.n.e. rozwinął demokrację i potęgę Aten

Postać

1. Solon
2. Perykles
3. Aleksander Macedoński

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Podaj nazwę ustroju, w którym — jak w Atenach za Peryklesa — o najważniejszych sprawach państwa decyduje zgromadzenie wszystkich obywateli.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie reform Solona z reformą Klejstenesa. Solon (ok. 594 r. p.n.e.) uregulował sprawę długów i ograniczył rządy arystokracji, a Klejstenes (508–507 p.n.e.) przebudował ustrój Aten.
  • Przypisywanie Atenom spartańskiego systemu helotów. W Sparcie helotami byli ujarzmieni mieszkańcy, a w Atenach niewolnicy pozostawali poza społecznością obywateli.
  • Utożsamianie bitwy pod Maratonem (490 r. p.n.e.) z Termopilami i Salaminą (480 r. p.n.e.): to dwie różne wyprawy perskie na Grecję.
  • Uznawanie, że po śmierci Aleksandra państwo przetrwało w całości. Jego monarchia rozpadła się na kilka państw jego wodzów, ale kultura grecka dalej się w nich rozwijała.

Zapamiętaj

  • Solon, Klejstenes, Perykles: kolejne etapy rozwoju ateńskiej demokracji.
  • Wojny z Persją: Maraton (490), Termopile i Salamina (480).
  • Wojna peloponeska: 431–404 p.n.e., Ateny przeciw Sparcie.
  • Zwróć uwagę na różnicę: Ateny to obywatele i demokracja, Sparta to wojownicy i zależni od nich heloci.
  • Hellenizm zaczyna się od śmierci Aleksandra w 323 r. p.n.e.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różniły się Ateny od Sparty?+
    Odp.:Ateny stopniowo rozszerzały władzę na ogół obywateli, a obywatele głosowali w zgromadzeniu i sądach. Sparta była państwem wojowników, w którym wychowanie służyło armii, a ziemię uprawiali heloci pozbawieni praw. Ateny zasłynęły z kultury i floty, Sparta z lądowej armii.
  2. 2.Na czym polegała demokracja ateńska za Peryklesa?+
    Odp.:Obywatele decydowali o sprawach państwa w zgromadzeniu ludowym, a urzędników i sędziów często wyłaniano losowaniem. Perykles wprowadził wynagrodzenie dla sędziów sądów ludowych, co umożliwiało udział ubogim. Poza życiem politycznym pozostawały kobiety, cudzoziemcy i niewolnicy.
  3. 3.Jakie były skutki wojen z Persją?+
    Odp.:Grecy obronili niepodległość i zyskali pewność siebie. Ateny przewodziły związkowi polis nad Morzem Egejskim, rozbudowały flotę i stały się najpotężniejszą polis morską. Wzbogacone, wspierały sztukę i naukę, co dało początek klasycznej epoce kultury greckiej.
  4. 4.Dlaczego podboje Aleksandra były ważne dla kultury?+
    Odp.:Aleksander zniszczył państwo perskie i otworzył Wschód dla Greków. Greccy osadnicy zakładali miasta, a język grecki stał się językiem urzędów i nauki. Z połączenia kultury greckiej i wschodniej powstał hellenizm, który przejęli później Rzymianie.
  5. 5.Co to jest paideia?+
    Odp.:To greckie pojęcie wychowania i kształcenia człowieka. Obejmowało gimnastykę, muzykę, literaturę i filozofię, a celem było ukształtowanie obywatela wszechstronnie rozwiniętego. Europa nawiązywała do tego ideału w szkołach i uniwersytetach przez wieki.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z historii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.