Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · VIII w. p.n.e. – V w.
Starożytny Rzym: republika, cesarstwo i jego upadek
Podstawa programowa historii wymaga, żebyś znał przemiany ustroju rzymskiego od republiki do cesarstwa, etapy ekspansji, dzieje chrześcijaństwa w państwie rzymskim, przyczyny upadku cesarstwa zachodniego i wkład Rzymian w kulturę Europy. Tu masz to w skrócie: chronologię, postacie, pojęcia, zadania z matury z historii na poziomie rozszerzonym z wyjaśnieniem i zadania, które sprawdzisz od razu.
Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 7.
W skrócie
przyczyny i skutki
Rzym zaczął jako niewielkie miasto nad Tybrem. Według tradycji królów wypędzono, a w 509 r. p.n.e. powstała republika: władzę dzielili senat, zgromadzenia obywateli i urzędnicy wybierani na rok. Pełne prawa miał tylko obywatel, a status obywatela był przywilejem, który z czasem rozszerzano na podbite ludy.
W ciągu ponad dwóch stuleci Rzym podporządkował sobie Italię, a potem rzucił wyzwanie Kartaginie. W trzech wojnach punickich zdobył Sycylię, Hiszpanię i Afrykę Północną, a w końcu zniszczył rywala. Podbite krainy stawały się prowincjami zarządzanymi przez namiestników, a imperium oznaczało pierwotnie władzę wojskową i sądowniczą, a później całe państwo rządzące światem śródziemnomorskim.
Podboje przyniosły łupy, jeńców i niewolników, ale zniszczyły dawny porządek. Drobni rolnicy tracili ziemię na rzecz wielkich majątków uprawianych przez niewolników, więc biedniał ten sam stan, który zasilał legiony. Reformy rolne braci Grakchów, bunty niewolników i rywalizacja ambitnych wodzów prowadziły do wojen domowych i upadku republiki.
Juliusz Cezar zdobył władzę dyktatora, lecz zginął z rąk spiskowców. Jego adoptowany syn Oktawian po zwycięstwie nad rywalami przyjął tytuł Augusta i stworzył pryncypat: ustrój, który zachowywał pozory republiki, ale koncentrował rzeczywistą władzę w rękach jednego człowieka.
Chrześcijaństwo wyrosło w I w. w prowincji rzymskiej wśród Żydów. Początkowo władze prześladowały chrześcijan, ale w IV w. cesarze uznali nową religię, a ostatecznie nadali jej uprzywilejowaną pozycję. Chrześcijaństwo stało się jednym z filarów kultury europejskiej.
W późnym cesarstwie kryzysy gospodarcze, spory o władzę i naciski ludów germańskich osłabiły państwo. Dioklecjan próbował je uporządkować, a po śmierci Teodozjusza I podzielono je na część wschodnią i zachodnią. Zachód upadł w V w., wschód przetrwał jako Bizancjum. Rzym zostawił Europie prawo, łacinę, drogi, akwedukty, forum i ideę obywatelstwa.
Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.
Chronologia
data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
509 p.n.e.upadek monarchii i początek republiki rzymskiejźródło
264–241 p.n.e.I wojna punicka między Rzymem a Kartaginąźródło
218–201 p.n.e.II wojna punicka; Scypion Afrykański pokonuje Hannibala i kończy wojnęźródło
146 p.n.e.koniec III wojny punickiej i zniszczenie Kartaginyźródło
133 p.n.e.śmierć Tyberiusza Grakchusa w Rzymieźródło
44 p.n.e.zamach na Juliusza Cezara w idy marcoweźródło
27 p.n.e.Oktawian otrzymuje tytuł Augusta; początek cesarstwaźródło
395 r.śmierć Teodozjusza I; jego synowie dzielą imperium na część wschodnią i zachodniąźródło
476 r.Odoaker obala cesarza Romulusa Augustulusa; koniec cesarstwa zachodniorzymskiegoźródło
Postacie
Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
Juliusz CezarRzymski wódz i polityk, dyktator w latach 46–44 p.n.e.; padł w 44 r. p.n.e. ofiarą spiskowców.
Oktawian AugustAdoptowany syn Cezara; do 27 r. p.n.e. Oktawian, potem August; twórca pryncypatu, princeps, czyli pierwszy obywatel państwa.
Tyberiusz GrakchusTrybun ludowy, który zginął w Rzymie w 133 r. p.n.e.; ofiara sporu o reformy rolne.
Konstantyn I WielkiCesarz, który w 313 r. zapewnił chrześcijanom tolerancję i w 330 r. wybrał nową stolicę nad Bosforem.
Teodozjusz ICesarz zmarły w 395 r.; po jego śmierci synowie Arkadiusz i Honoriusz objęli wschód i zachód imperium.
Pojęcia
republika
Ustrój, w którym władza należy do wybieranych urzędników, senatu i zgromadzeń; w Rzymie od 509 r. p.n.e. do 27 r. p.n.e.
pryncypat
Ustrój stworzony przez Augusta: pozory republiki, ale rzeczywista władza w rękach princepsa, pierwszego obywatela.
imperium
W Rzymie: władza wojskowa i sądownicza urzędnika; później także całe państwo rzymskie z jego prowincjami.
edykt mediolański
Porozumienie cesarzy z 313 r. o tolerancji dla chrześcijan, wiązane z Konstantynem I.
niewolnictwo
Praca niewolników, ludzi pozbawionych wolności i praw, stała się podstawą gospodarki wielkich majątków rzymskich.
Zadanie z matury
źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2025, historia (poziom rozszerzony), zadanie 3.1
Zadanie 3.
Współczesna fotografia budowli starożytnejNa podstawie: https://pl.wikipedia.org
Zadanie 3.1. (0–1 pkt)
Podaj – inną niż most – funkcję budowli zaprezentowanej na fotografii, jaką pełniła ta budowla w starożytności.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-R0-100-2505), zadanie 3.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Zasady oceniania CKE
za prawidłową odpowiedź.1 pkt
za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe uzasadnienie według CKE
Rozwiązanie (CKE): funkcja wodociągu [akweduktu] / transport wody
Wyjaśnienie od Kleksy
Fotografia pokazuje wysoką kamienną budowlę z łukami, przerzuconą nad rzeką w zalesionej dolinie. Pytanie wyklucza oczywistą funkcję: most. Trzeba wskazać inną, którą ta konstrukcja pełniła w starożytności.
To rzymski akwedukt. Górą takiej budowli biegł kanał, którym doprowadzano wodę do miasta, często z odległych źródeł. Rzymianie budowali je z kamiennych łuków tak, żeby woda płynęła ze stałym spadkiem przez doliny i rzeki.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za prawidłową odpowiedź (funkcja wodociągu, czyli transport wody); 0 punktów za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi. Odpowiedź „most” nie spełnia warunku, bo polecenie wykluczyło ją z góry.
Przykładowa odpowiedź: funkcja wodociągu — budowla służyła do transportu wody do miasta.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2024, historia (poziom rozszerzony), zadanie 3.1
Zadanie 3.
Fragment opracowania historycznego
Ustanowił monarchię, która miała wszelkie pozory republiki […]. Dobił się władzy z bronią w ręku i przez prawie pół wieku był człowiekiem, który faktycznie sam decydował o wszystkich ważkich kwestiach, wewnętrznych i zewnętrznych, dotyczących przyszłości imperium. Jednakże, aczkolwiek sprawował tę władzę, nie miał żadnego tytułu, który by jednoznacznie nadawał jego pozycji rangę najznamienitszą. Przez większość czasu nie piastował nawet godności najwyższego urzędu w Rzymie; sprawował jedynie urząd, który, to prawda, czynił jego osobę nienaruszalną […].
Zadanie 3.1. (0–1)
/1
Podaj imię i przydomek polityka, którego działania opisano w tekście.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-R0-100-2405), zadanie 3.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Odpowiedź według klucza CKE:Oktawian August
Wyjaśnienie od Kleksy
Tekst mówi o władcy, który stworzył monarchię z pozorami republiki. Zdobył władzę z bronią w ręku, przez prawie pół wieku sam decydował o sprawach imperium, a mimo to nie miał tytułu, który wprost nadawałby mu najwyższą rangę. To opis pryncypatu.
Władzę w ten sposób sprawował Oktawian, który w 27 r. p.n.e. przyjął tytuł Augusta i rządził do śmierci w 14 r. n.e. Pozory republiki oznaczały, że zachował urzędy i senat, a o rzeczywistej władzy decydował jego autorytet, wojsko i prawa trybuna ludowego, które czyniły go nietykalnym.
Nie myl go z Juliuszem Cezarem. Cezar był dyktatorem i zginął w 44 r. p.n.e., zanim zdołał stworzyć trwały ustrój, a ustrój z tekstu przetrwał niemal pół wieku jednego panowania.
Odpowiedź: Oktawian August
Sprawdź się
sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
matura
Zadanie 3.
Źródło 1. Plan bitwyNa podstawie: Wielka Encyklopedia PWN, red. J. Wojnowski, t. 1, Warszawa 1995, s. 265.Źródło 2. Fragment opracowania historycznego
W styczniu [wódz rzymski] przekroczył Rubikon stanowiący granicę między Galią Przedalpejską a właściwą Italią. „Kości zostały rzucone” – rozpoczęła się wojna domowa. Jego przeciwnik również dysponował silną armią, ale stacjonowała ona w Hiszpanii. Italia jednak była właściwie bezbronna, większość senatorów w panice opuściła stolicę. Ciesząc się poparciem arystokracji, [wódz rzymski] szybko opanował Italię i Rzym. Czekała go jednak ciężka rozprawa w Hiszpanii, a następnie w Grecji. Do decydującej bitwy doszło w Tracji.
Na podstawie: M. Jaczynowska, D. Musiał, M. Stępień, Historia starożytna, Warszawa 2010, s. 479.
Zadanie 3.2. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Opisane w źródle 2. wydarzenia rozegrały się przed
Stwierdzenia dotyczą cesarstwa rzymskiego w IV i V w.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Edykt mediolański z 313 r. ustanowił chrześcijaństwo jedyną religią państwową.
Cesarstwo zachodniorzymskie upadło przed podziałem imperium po śmierci Teodozjusza I.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 2. (0–1)
/1
Przyporządkuj postaciom odpowiednie określenia. Wybierz odpowiedź spośród A–D.
Określenie
Adyktator zamordowany w idy marcowe
Bcesarz, po którego śmierci synowie podzielili imperium
Ctrybun, który zginął w sporze o reformy rolne
Dcesarz, który założył nową stolicę nad Bosforem
Postać
1. Tyberiusz Grakchus
2. Juliusz Cezar
3. Konstantyn I Wielki
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 3. (0–1)
/1
Podaj nazwę najwyższego urzędu w republice rzymskiej, który sprawowało jednocześnie dwóch wybieranych na rok urzędników.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Utożsamianie republiki z cesarstwem. Republika trwała od 509 do 27 r. p.n.e., a cesarstwo zaczęło się od Augusta w 27 r. p.n.e.
Przypisywanie Cezarowi tytułu cesarza. Cezar był dyktatorem, a ustrój cesarski stworzył dopiero August, adoptowany syn Cezara.
Mylenie edyktu mediolańskiego z uznaniem chrześcijaństwa za religię państwową. Edykt z 313 r. dawał tolerancję, a późniejsze decyzje cesarzy dały chrześcijaństwu pozycję religii uprzywilejowanej.
Zakładanie, że całe imperium upadło w 476 r. Upadła część zachodnia, a wschodnia przetrwała jako Bizancjum.
Zapamiętaj
Republika: 509–27 p.n.e. Cesarstwo: od 27 p.n.e.; zachód upada w 476 r.
Trzy wojny punickie: 264–241, 218–201, do 146 p.n.e.
Zamach na Cezara: 44 r. p.n.e.; pryncypat stworzył Oktawian August.
Zwróć uwagę na kolejność: edykt mediolański (313), podział imperium (395), koniec zachodu (476).
Nie myl reform Grakchów z buntami niewolników: pierwsze to spór o ziemię obywateli, drugie to powstania ludzi pozbawionych wolności.
Pytania i odpowiedzi
1.Dlaczego upadła republika rzymska?+
Odp.:Podboje wzbogaciły elitę, a drobni rolnicy tracili ziemię na rzecz majątków uprawianych przez niewolników i zasilali tłumy biedoty w mieście. Żołnierze przywiązywali się do wodzów, którzy dawali im łupy i ziemię, więc armia zaczęła służyć ambicjom jednostek. Walka rywali doprowadziła do wojen domowych.
2.Czym był pryncypat?+
Odp.:To ustrój stworzony przez Augusta. Zachowano senat i urzędy republikańskie, z konsulami i trybunami ludowymi, ale August miał wojsko, prawa trybuna i autorytet, więc decydował o wszystkim. Nazywał siebie princepsem, czyli pierwszym obywatelem, a nie królem, co ułatwiało przyjęcie nowego ustroju.
3.Jak zmieniała się sytuacja chrześcijan w państwie rzymskim?+
Odp.:Najpierw chrześcijan prześladowano jako wyznawców religii odrzucającej kult cesarza. Edykt mediolański z 313 r. zapewnił im tolerancję, potem cesarze zaczęli ich wspierać. W kolejnych dziesięcioleciach chrześcijaństwo zyskało pozycję religii uprzywilejowanej w państwie.
4.Dlaczego upadło cesarstwo zachodnie?+
Odp.:Złożyło się na to kilka przyczyn. Wewnętrzne to kryzysy gospodarcze, spory o tron i osłabienie armii. Zewnętrzne to naciski ludów germańskich, które wkraczały na terytorium imperium i osiedlały się w nim. W 476 r. Odoaker obalił ostatniego cesarza zachodniego, Romulusa Augustulusa.
5.Co Europa zawdzięcza Rzymowi?+
Odp.:Prawo rzymskie, łacinę jako język nauki i Kościoła, sieć dróg i akweduktów, forum jako wzór miejskiego placu oraz pojęcie obywatelstwa. Do tych wzorów wracały wieki późniejsze: średniowiecze, renesans i czasy nowożytne.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.