Kleksa

Egzamin ósmoklasisty 2027 · język polski

Hiperbola, eufemizm, peryfraza i ironia: jak je odróżnić

Te cztery pojęcia łączy jedno: autor nie nazywa rzeczy wprost i zwyczajnie. W hiperboli przesadza, w eufemizmie łagodzi, w peryfrazie omawia, w ironii mówi odwrotnie, niż myśli. Podstawa programowa, na której opiera się egzamin ósmoklasisty, wymienia ironię: trzeba znać to pojęcie i rozpoznawać ją w tekstach. Hiperbolę, eufemizm i peryfrazę warto znać obok niej, bo łatwo je z ironią pomylić. Tu masz definicje, przykłady, prawdziwe zadanie z matury i zadania do samodzielnego sprawdzenia.

Na egzaminie ósmoklasisty: w arkuszach z lat 2023–2026 bez osobnego zadania. Na maturze (poziom podstawowy): w 2 z 4 sesji – 2023 (zadanie 5), 2024 (zadanie 11.2, wiersz 2).

Zasada

to musisz wiedzieć
  • Hiperbola to wyolbrzymienie: autor mówi o czymś więcej, większym lub gorszym, niż jest naprawdę, żeby wzmocnić wrażenie: Umieram z głodu.
  • Eufemizm to łagodniejsze określenie czegoś przykrego, drastycznego lub niewygodnego: odszedł zamiast umarł. Mówiący używa go z delikatności albo z ostrożności.
  • Peryfraza to omówienie: zamiast nazwy rzeczy, osoby lub miejsca podajesz jej opis: najlepszy przyjaciel człowieka zamiast pies. Peryfraza urozmaica tekst i pozwala uniknąć powtórzeń.
  • Ironia to powiedzenie czegoś wprost odwrotnego niż to, co się myśli, tak by odbiorca zrozumiał prawdziwy sens. Mówiący zwykle pozornie chwali, a w istocie krytykuje, albo podaje fałszywe uzasadnienie, żeby coś wyśmiać: Świetny pomysł – nie zabierać parasola, gdy zapowiadają burzę!
  • Ironię rozpoznasz po kontekście, a nie po samych słowach. To samo zdanie może być poważne albo ironiczne. Szukaj sygnałów: wyraźnej sprzeczności z rzeczywistością, nadmiernej pochwały, przesadnie podniosłych słów użytych do zwykłych spraw.
  • Funkcje: hiperbola wzmacnia emocje i przyciąga uwagę; eufemizm łagodzi i oszczędza uczucia; peryfraza ozdabia i urozmaica; ironia krytykuje, wyśmiewa lub ostrzega, nie mówiąc tego wprost.

Egzamin ósmoklasisty z języka polskiego trwa 150 minut, a za cały arkusz można zdobyć 45 punktów. Zadania z gramatyki, słownictwa, ortografii i interpunkcji są w części I arkusza, obok zadań do tekstów, a w wypracowaniu oceniana jest też poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.

Przykłady

Zasada na wyrazach i zdaniach: przeczytaj każdy wiersz i powiedz sobie, dlaczego jest właśnie tak.

  1. 1.Hiperbola

    • Czekałem na ciebie całe wieki. – nikt nie czekał wieków; przesada pokazuje zniecierpliwienie.
    • Tonę w papierach. – chodzi o dużo papierów, ale obraz tonięcia podkręca wrażenie.
    • Tysiąc razy ci to mówiłem! – przesada wyraża złość lub zmęczenie powtarzaniem.

  2. 2.Eufemizm

    • Dziadek odszedł w nocy. – zamiast umarł; łagodzi przykrą wiadomość.
    • Babcia ma kłopoty ze słuchem. – zamiast jest głucha; mówi się delikatniej.
    • Nie jest zbyt rozgarnięty. – zamiast jest głupi; uprzejme złagodzenie oceny.

  3. 3.Peryfraza

    • najlepszy przyjaciel człowieka – zamiast pies.
    • kraj kwitnącej wiśni – zamiast Japonia.
    • czarne złoto – zamiast węgiel; omówienie podkreśla jego wartość.

  4. 4.Ironia

    • Brawo, mistrzu! Znów wylałeś kompot na obrus. – pochwała ma tu wydźwięk krytyki.
    • Wspaniała pogoda na piknik – leje od rana. – słowa chwalą, rzeczywistość temu przeczy.
    • Jestem zachwycony, że po raz trzeci spóźniłeś się na lekcję. – mówiący udaje zachwyt, a w rzeczywistości jest niezadowolony.

Na maturze

za kilka lat
Ten sam temat wraca na maturze z języka polskiego (poziom podstawowy). Tak zapytała o niego CKE.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura, poziom podstawowy 2023, zadanie 5

Tekst do zadania 5. (tekst 2., akapit 4.)

Tekst 2.Olga StanisławskaSens podróżowania[…]Konsumujemy odmienność sprowadzoną do banału. Oto cudowny świat, świat uproszczony. Zredukowany do listy paru punktów, które możemy przyswoić podczas dwutygodniowego pobytu – plaża, piramida, wielbłąd, feluka³ na Nilu. „Bańka turystyczna” – tak socjolodzy nazywają tę szklaną kulę, zaklętą przestrzeń iluzji, magiczny plac zabaw o niewidzialnych granicach, w którym turyści izolują się od lokalnej rzeczywistości.[…]Na podstawie: Olga Stanisławska, Sens podróżowania. Przestroga, „Tygodnik Powszechny”, wydanie specjalne, nr 3–4/2020.³ Feluka – niewielka łódź z żaglami.

Zadanie 5. (0–1 pkt)

Wyjaśnij, na czym polega ironia zastosowana w 4. akapicie tekstu Olgi Stanisławskiej.

Źródło: CKE, matura z języka polskiego, poziom podstawowy 2023, arkusz MPOP-⁠P1-⁠100-⁠2305, zadanie 5 · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Hiperbolę zawiera wypowiedzenie

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przeczytaj wypowiedzenie: Wspaniale! Znów zgubiłeś klucze, a przecież dopiero co ich szukałeś. Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Wypowiedzenie jest ironiczne, ponieważ mówiący chwali coś, co go irytuje.
Wypowiedzenie jest eufemizmem, ponieważ łagodzi przykrą wiadomość.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
W zdaniu Ten plecak waży chyba tonę użyto , której zadaniem jest .

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Przyporządkuj wypowiedzeniom nazwy środków stylistycznych, które w nich występują. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Środek stylistyczny

  1. Aeufemizm
  2. Bironia
  3. Cperyfraza
  4. Dhiperbola
  5. Eporównanie

Wypowiedzenie

1. Król zwierząt drzemał w cieniu drzewa.
2. Sąsiad jest już w słusznym wieku.
3. Świetnie, kolejna godzina czekania na autobus!

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z 2026 roku

Częste błędy

tu najłatwiej stracić punkt
  • Pomylenie hiperboli z kłamstwem. Hiperbola jest przesadą, którą odbiorca rozumie jako przesadę; nie ma na celu wprowadzenia nikogo w błąd.
  • Uznanie każdego łagodnego sformułowania za ironię. Eufemizm łagodzi i oszczędza uczucia, a ironia mówi odwrotnie, niż myśli, najczęściej po to, by skrytykować.
  • Szukanie ironii w pojedynczych słowach. Ironię widać dopiero w kontekście: ta sama pochwała bywa szczera albo szydercza, zależnie od sytuacji.
  • Uznanie peryfrazy za zwykły opis. Peryfraza zastępuje nazwę, więc musi być do niej podstawiona: można ją wstawić w miejsce słowa, o którym mówi.

Do zapamiętania

  • Hiperbola: przesada, która wzmacnia wrażenie.
  • Eufemizm: łagodniejsze słowo zamiast przykrego.
  • Peryfraza: omówienie zamiast nazwy.
  • Ironia: mówię co innego, niż myślę, a odbiorca to rozumie.
  • Ironię rozpoznasz po kontekście i sprzeczności z rzeczywistością.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różni się eufemizm od peryfrazy?+
    Odp.:Eufemizm łagodzi coś przykrego lub niewygodnego, a peryfraza po prostu omawia nazwę opisem. Eufemizm często jest przy tym peryfrazą, np. przeniósł się do lepszego świata zamiast umarł, ale peryfraza nie musi niczego łagodzić (kraj nad Wisłą).
  2. 2.Czym różni się hiperbola od metafory?+
    Odp.:Hiperbola wyolbrzymia coś, co istnieje (umieram z głodu), a metafora przenosi znaczenie na inny obiekt (fala ludzi). Zdarza się, że jedno zdanie zawiera oba zabiegi, ale każdy z nich robi coś innego.
  3. 3.Skąd wiadomo, że tekst jest ironiczny?+
    Odp.:Zapytaj, czy słowa pasują do sytuacji, o której mowa. Jeśli autor chwali coś, co jest złe, albo używa wzniosłych słów do spraw zwykłych, a czytelnik widzi to, czego autor nie mówi wprost, masz ironię.
  4. 4.Czy ironia musi być złośliwa?+
    Odp.:Nie zawsze. Ironia ma wiele odcieni: od lekkiego żartu, przez gorzką uwagę, po ostrą krytykę. Zawsze jednak polega na tym, że sens jest odwrotny niż dosłowne znaczenie słów.
  5. 5.Jak opisać funkcję tych środków w odpowiedzi?+
    Odp.:Napisz, co robi dany środek w tym konkretnym tekście: hiperbola wzmacnia emocję, eufemizm łagodzi, peryfraza zastępuje nazwę i urozmaica wypowiedź, ironia krytykuje, nie mówiąc tego wprost. Dodaj, kogo albo co to dotyczy.

Zobacz też

Wszystkie tematy z języka polskiego na egzamin ósmoklasisty

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z egzaminu ósmoklasisty 2026 z języka polskiego w 150 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w czym tracisz punkty.