Kleksa

Egzamin ósmoklasisty 2027 · język polski

Metafora, uosobienie i ożywienie: czym się różnią

Przed egzaminem ósmoklasisty naucz się odróżniać znaczenie dosłowne od przenośnego: podstawa programowa wymienia przenośnię, uosobienie i ożywienie wśród środków, które masz rozpoznawać w tekście literackim, i każe określać ich funkcje. Metafora, uosobienie i ożywienie to trzy bliskie sobie nazwy: każda coś przenosi z jednej rzeczy na drugą. Tu znajdziesz wyjaśnienie różnic, przykłady, prawdziwe zadanie z matury i zadania do sprawdzenia.

Na egzaminie ósmoklasisty: w arkuszach z lat 2023–2026 bez osobnego zadania. Na maturze (poziom podstawowy): w 2 z 4 sesji – 2024 (zadanie 13), 2026 (zadanie 12.2, luka 1).

Zasada

to musisz wiedzieć
  • Wyraz ma znaczenie dosłowne, gdy mówi o tym, co naprawdę jest (Zbieram jabłka.), i znaczenie przenośne, gdy oznacza coś innego, opartego na podobieństwie (Zbieram doświadczenia.). Przenośnia w literaturze to inaczej metafora.
  • Metafora zastępuje jedno zjawisko drugim, do którego jest podobne, i nie ma wyrazu łączącego „jak”. Występuje w kilku postaciach: morze łez (rzeczownik w dopełniaczu), Książka jest oknem na świat (orzecznik), zasypiające miasto (przymiotnik lub imiesłów), Czas ucieka (czasownik).
  • Uosobienie (personifikacja) to metafora, w której rzeczom, zjawiskom przyrody, zwierzętom albo pojęciom przypisujesz cechy lub czynności człowieka: Wiatr szeptał do liści. Rzecz zachowuje się jak człowiek: mówi, śmieje się, płacze, myśli.
  • Ożywienie (animizacja) to metafora, w której przedmiotom martwym przypisujesz cechy istoty żywej, najczęściej zwierzęcia: Pociąg parskał w oparach dymu. Gdy nie masz pewności, czy cecha jest ludzka, czy zwierzęca, opisz, co się stało: „przedmiotowi przypisano cechy istoty żywej”.
  • Odróżnij metaforę od porównania: porównanie mówi „A jest jak B” i oba elementy są nazwane (Smutek jak cień szedł za nią.), a metafora podaje tylko B (cień smutku). W pytaniu o funkcję napisz, co przenośnia pozwala zobaczyć lub poczuć.
  • Nie każde wyrażenie przenośne to świeża metafora. Utrwalone zwroty (kamień spadł mi z serca) to związki frazeologiczne: ich znaczenie jest przenośne, ale nikt ich nie tworzy na nowo w każdym tekście.

Egzamin ósmoklasisty z języka polskiego trwa 150 minut, a za cały arkusz można zdobyć 45 punktów. Zadania z gramatyki, słownictwa, ortografii i interpunkcji są w części I arkusza, obok zadań do tekstów, a w wypracowaniu oceniana jest też poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.

Przykłady

Zasada na wyrazach i zdaniach: przeczytaj każdy wiersz i powiedz sobie, dlaczego jest właśnie tak.

  1. 1.Znaczenie dosłowne i przenośne

    • Przeczytał trudną książkę. – dosłownie: trudna do zrozumienia.
    • Rozmowa utknęła w ślepej uliczce. – przenośnie: rozmowa nie może iść dalej, jak człowiek w ulicy bez wyjścia.

  2. 2.Metafora

    • las domów – domy nazwano lasem, bo stoją gęsto jedne przy drugich.
    • ocean cierpliwości – cierpliwość jest tak wielka, że porównano ją do oceanu.
    • Jego słowa były lodem. – bez „jak”: słowa zimne, raniące.

  3. 3.Uosobienie

    • Latarnie plotkowały szeptem na pustej ulicy. – latarniom przypisano plotkowanie, czynność tylko ludzką.
    • Wiosna rozsypała kwiaty po łące. – pora roku wykonuje czynność człowieka.
    • Stary dąb szeptał o dawnych czasach. – drzewo mówi jak człowiek, który wspomina.

  4. 4.Ożywienie

    • Pociąg parskał w oparach dymu. – maszynie przypisano zachowanie zwierzęcia.
    • Gałęzie wyciągały ku niemu szpony. – drzewu przypisano części ciała drapieżnika.

  5. 5.Metafora czy porównanie?

    • Mówił jak maszyna. – porównanie: jest „jak”.
    • Był maszyną do mówienia. – metafora: człowiek jest nazwany maszyną.

Na maturze

za kilka lat
Ten sam temat wraca na maturze z języka polskiego (poziom podstawowy). Tak zapytała o niego CKE.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura, poziom podstawowy 2024, zadanie 13

Tekst do zadania 13.

Przeczytaj fragment Potopu Henryka Sienkiewicza.Henryk SienkiewiczPotopKmicic coraz był bledszy i resztkami sił trzymał na wodzy wybuch szaleństwa; ale książę […], nie zważając na słuchacza, tak dalej mówił:– Jest, panie kawalerze, zwyczaj w tym kraju, iż gdy kto kona, to mu krewni w ostatniej chwili poduszkę spod głowy wyszarpują, ażeby się zaś dłużej nie męczył. Ja i książę wojewoda wileński postanowiliśmy tę właśnie przysługę oddać Rzeczypospolitej. Ale że siła drapieżników czyha na spadek i wszystkiego zagarnąć nie zdołamy, przeto chcemy, aby choć część, i to nie lada jaka, dla nas przypadła. Jako krewni, mamy do tego prawo. Jeśli zaś nie przemówiłem ci tym porównaniem do głowy i nie zdołałem w sedno utrafić, tedy powiem inaczej. Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna¹, za które ciągną Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto żyw naokoło. A my z księciem wojewodą wileńskim powiedzieliśmy sobie, że z tego sukna musi się i nam tyle zostać w ręku, aby na płaszcz wystarczyło; dlatego nie tylko nie przeszkadzamy ciągnąć, ale i sami ciągniemy. Niechaj Chmielnicki przy Ukrainie się ostaje, niech Szwedzi z Brandenburczykiem o Prusy i wielkopolskie kraje się rozprawiają, niech Małopolskę bierze Rakoczy czy kto bliższy. Litwa musi być dla księcia Janusza, a z jego córką – dla mnie!Henryk Sienkiewicz, Potop, t. I, Warszawa 1977.¹ Postaw […] sukna – tu: kawałek tkaniny.

Zadanie 13. (0–1)

Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń odnoszących się do fragmentu Potopu Henryka Sienkiewicza. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Wyszarpywanie poduszki spod głowy konającego jest metaforą patriotycznej postawy tych, którzy chcą sprzeciwić się szwedzkim najeźdźcom.
Rozdzieranie czerwonego sukna to metafora dążeń magnatów oraz zewnętrznych wrogów, którzy chcą wykorzystać sytuację Rzeczypospolitej dla własnych korzyści.

Źródło: CKE, matura z języka polskiego, poziom podstawowy 2024, arkusz MPOP-⁠P1-⁠100-⁠2405, zadanie 13 · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. W zdaniu Burza uderzała pięściami w okiennice użyto

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przeczytaj zdanie: Za oknem rozciągało się morze dachów. Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Zdanie zawiera porównanie, ponieważ dachy zestawiono z morzem.
Wyrażenie morze dachów jest metaforą.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
W zdaniu Stara lampa narzekała na samotność lampie przypisano cechy , więc zastosowano .

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Do każdego przykładu przyporządkuj najdokładniejszą nazwę środka stylistycznego. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Środek stylistyczny

  1. Aporównanie
  2. Bmetafora
  3. Cuosobienie
  4. Depitet
  5. Ewyraz dźwiękonaśladowczy

Przykład

1. Nocą ulica była rzeką świateł.
2. Śpiewała jak słowik.
3. Wiatr opowiadał liściom bajki.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z 2026 roku

Częste błędy

tu najłatwiej stracić punkt
  • Uznawanie każdego zdania z „jak” za metaforę. Jeśli widzisz „jak”, „niczym” lub „jakby” i oba elementy zestawienia, to porównanie. Metafora zastępuje jedno drugim i wyrazu łączącego nie ma.
  • Traktowanie metafory i jej odmian jako zupełnie różnych zjawisk. Odmiana z ludzkimi cechami ma własną nazwę, ale nadal jest metaforą: przedmiot zachowuje się jak człowiek. Szukaj więc czynności lub cech ludzkich: mówi, płacze, śpi, myśli.
  • Pomijanie funkcji. Sama nazwa środka nie wystarcza. Napisz, co daje: że wiatr szepcze, to znaczy, że poruszenie liści brzmi łagodnie i tajemniczo.
  • Brak odróżnienia świeżej metafory od utrwalonego związku frazeologicznego. Wyrażenia typu kamień spadł mi z serca mają znaczenie przenośne, ale to zwrot, który znasz z mowy codziennej.

Do zapamiętania

  • Metafora nie ma „jak”; porównanie ma.
  • Uosobienie: przedmiot, zjawisko lub zwierzę zachowuje się jak człowiek.
  • Ożywienie: przedmiot zachowuje się jak istota żywa, często zwierzę.
  • Uosobienie i ożywienie to rodzaje metafory.
  • Zawsze dodaj funkcję: co przenośnia pozwala zobaczyć, usłyszeć albo poczuć.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jaka jest różnica między metaforą a przenośnią?+
    Odp.:Żadna istotna: w szkole oba słowa oznaczają to samo. Przenośnia to wyraz lub wyrażenie użyte w znaczeniu innym niż dosłowne, na podstawie podobieństwa, a metafora to ta sama nazwa pochodzenia greckiego. W poleceniach spotkasz oba określenia.
  2. 2.Czym różni się uosobienie od ożywienia?+
    Odp.:Uosobienie przypisuje rzeczy cechy człowieka (Słońce uśmiechnęło się zza chmur), a ożywienie cechy istoty żywej, najczęściej zwierzęcia (Wóz zarżał na wybojach). Obie nazwy są bliskie i w praktyce często się je łączy, więc zawsze opisz też, jaką cechę rzecz otrzymała.
  3. 3.Czy każde uosobienie jest metaforą?+
    Odp.:Tak, bo przenosi cechę z jednej rzeczy na drugą na podstawie podobieństwa, bez „jak”. Dlatego w zadaniu, w którym wybierasz najdokładniejszą nazwę, wybieraj uosobienie, gdy rzecz robi coś, co robi tylko człowiek.
  4. 4.Jak sprawdzić, czy wyrażenie jest przenośne?+
    Odp.:Spróbuj je rozumieć dosłownie. Jeśli zdanie Czas ucieka oznaczałoby, że czas biegnie nogami, byłoby bez sensu, więc czytasz je przenośnie. Znaczenie dosłowne ma sens w świecie rzeczywistym, przenośne wymaga domyślenia się podobieństwa.
  5. 5.Czy wyrażenia typu „stracić głowę” to metafory?+
    Odp.:To związki frazeologiczne o znaczeniu przenośnym. Takie wyrażenia są utrwalone, więc w tekście nie świadczą o pomysłowości autora. W zadaniu o środki stylistyczne sprawdź, czy polecenie pyta o frazeologizm, czy o metaforę stworzoną przez autora.
  6. 6.Jak napisać funkcję metafory w odpowiedzi?+
    Odp.:Wskaż, co metafora przedstawia i jaki daje efekt. Przykład: „Metafora »las domów« pokazuje, że budynki stoją gęsto i człowiek czuje się wśród nich zagubiony”. Unikaj zdań w rodzaju „ozdabia tekst”.

Zobacz też

Wszystkie tematy z języka polskiego na egzamin ósmoklasisty

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z egzaminu ósmoklasisty 2026 z języka polskiego w 150 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w czym tracisz punkty.