Opowieść wigilijna Charlesa Dickensa

Narrator zaczyna od stwierdzenia, że Marley nie żyje – „martwy jak ćwiek we drzwiach” – i że trzeba o tym pamiętać, by zrozumieć dalsze wydarzenia. Ebenezer Scrooge był jego wspólnikiem, jedynym spadkobiercą i jedynym żałobnikiem, a w dniu pogrzebu zrobił dobry interes. Po siedmiu latach na szyldzie firmy wciąż widnieje „Scrooge i Marley”. Scrooge jest chciwy, twardy jak krzemień, samotny jak ostryga; chłód, który nosi w sobie, mrozi jego biuro nawet latem. Nikt go nie zaczepia na ulicy, a on tego właśnie chce.

W wigilię Bożego Narodzenia, w mroźny i mglisty dzień, Scrooge pracuje w kantorze. Jego pomocnik przepisuje listy w zimnej izdebce, ogrzewając się przy świecy, bo węgiel stoi w pokoju pryncypała. Przychodzi siostrzeniec Scrooge’a z życzeniami i zaproszeniem na świąteczny obiad. Scrooge nazywa święta głupstwem, terminem płacenia rachunków, a siostrzeniec odpowiada, że to jedyne dni, kiedy ludzie otwierają serca i widzą w biedniejszych braci. Wuj odmawia, drwi z jego małżeństwa, ale siostrzeniec odchodzi spokojnie i życzy wesołych świąt także pomocnikowi.

Potem zjawiają się dwaj panowie zbierający ofiary dla biednych. Scrooge pyta, czy nie ma więzień i przytułków, odmawia datku i mówi, że jeśli ubodzy wolą umrzeć, niż iść do przytułku, to niech umrą i zmniejszą nadmiar ludności. Przegania też chłopca śpiewającego kolędę pod drzwiami. Przy zamknięciu kantoru z niechęcią daje pomocnikowi wolny dzień świąt, każąc mu przyjść następnego dnia wcześniej. Pomocnik, bez palta, w samym szaliku, wesoło biegnie do domu w Camden Town, a Scrooge je samotny obiad w garkuchni i wraca do ponurego mieszkania, w którym kiedyś mieszkał Marley.

Przy drzwiach domu Scrooge widzi zamiast kołatki twarz zmarłego Marleya; po chwili znika. Zaniepokojony obchodzi pokoje, zamyka drzwi na dwa spusty i siada przy skąpym ogniu nad miską kleiku. Nagle rozdzwaniają się wszystkie dzwonki w domu, z piwnicy dochodzi brzęk łańcuchów i przez zamknięte drzwi wchodzi duch Marleya – przezroczysty, w swoim zwykłym ubraniu, opasany łańcuchem z kas, kluczy, zamków, ksiąg kupieckich, aktów i stalowych sakiewek.

Scrooge najpierw nie wierzy własnym zmysłom i żartuje, że duch może być kawałkiem niestrawionej wołowiny, ale gdy widmo jęczy, potrząsa łańcuchem i zdejmuje chustkę z głowy, pada na kolana. Marley tłumaczy, że każdy człowiek powinien za życia łączyć się z bliźnimi; kto tego zaniedbał, musi po śmierci wędrować po świecie. Łańcuch ukuł sobie sam, ogniwo po ogniwie, a łańcuch Scrooge’a jest jeszcze dłuższy. Gdy Scrooge przypomina, że Marley był dobrym człowiekiem interesu, duch woła, że to był jego błąd: jego interesem powinna była być ludzkość.

Marley przyszedł ostrzec wspólnika, że ten może jeszcze uniknąć jego losu: odwiedzą go trzy duchy. Pierwszy ma przyjść, gdy zegar wybije pierwszą, drugi następnej nocy o tej samej godzinie, trzeci kolejnej nocy o dwunastej. Duch wychodzi przez okno i dołącza do tłumu jęczących widm, które – skute łańcuchami – chciałyby pomóc ludziom, ale już nie mogą. Scrooge chce powiedzieć swoje „głupstwo”, lecz milknie po pierwszej sylabie i zasypia w ubraniu.

Scrooge budzi się w ciemności; zegar wybija dwunastą, choć kładł się po drugiej. Czeka na pierwszą i gdy zegar ją wybija, kotarę łóżka rozsuwa ręka gościa. To Duch Wigilijnej Przeszłości: postać jednocześnie dziecięca i starcza, w białej tunice, z gałązką ostrokrzewu i ze światłem bijącym z głowy, które można przykryć kapturem do gaszenia świec. Duch mówi, że przybył dla dobra i poprawy Scrooge’a, dotyka jego serca i razem przechodzą przez ścianę.

Znajdują się na wiejskiej drodze w śnieżny dzień – to okolice, w których Scrooge się wychował. Mijają ich rozbawieni chłopcy, jego dawni koledzy, a Scrooge, wzruszony, nazywa każdego po imieniu. W opuszczonym budynku szkoły widzi samotnego chłopca, który czyta przy ogarku, bo nikt nie zabrał go na święta – to on sam. Wzruszony przypomina sobie postacie z książek, które wtedy dotrzymywały mu towarzystwa: Ali Babę, Walentyna i Orsona, Robinsona Crusoe z papugą i Piętaszkiem. Płacze nad swoim dawnym „ja” i żałuje, że poprzedniego wieczoru nic nie dał chłopcu śpiewającemu kolędę – to pierwszy znak przemiany.

Kolejna wigilia: Scrooge jest już starszy i znów sam w szkole, gdy wbiega jego młodsza siostra Fanny i radośnie oznajmia, że ojciec złagodniał i brat może wrócić do domu na zawsze. Nauczyciel częstuje dzieci winem i ciastem, po czym odjeżdżają. Duch przypomina, że Fanny była wątła, ale miała wielkie serce, i że umarła, zostawiając syna – siostrzeńca Scrooge’a. Scrooge jest zmieszany.

Potem przenoszą się do kantoru starego Fezziwiga, u którego młody Scrooge praktykował razem z Dickiem Wilkinsem. W wigilię Fezziwig każe zamknąć okiennice i urządza w kantorze bal: przychodzi skrzypek, pani Fezziwig, trzy córki, pracownicy, służące i sąsiedzi; są tańce, gra w fanty, poczęstunek, a na koniec gospodarze żegnają każdego życzeniami. Gdy Duch zauważa, że Fezziwig wydał zaledwie kilka funtów, Scrooge zaczyna gorąco go bronić: szczęście, które daje dobry pracodawca, nie da się opłacić żadną sumą. Zaraz potem przyznaje, że chciałby powiedzieć kilka słów swojemu pomocnikowi.

Duch pokazuje Scrooge’owi jego samego w sile wieku. Na twarzy widać już pierwsze ślady chciwości. Obok siedzi młoda dziewczyna w żałobie, jego narzeczona. Mówi, że w jego sercu zajęło jej miejsce inne bóstwo – złoty cielec. Zaręczyli się, gdy oboje byli biedni, a teraz on myśli tylko o wzbogaceniu się i wszystkie jego szlachetne uczucia zgasły. Pyta, czy dziś, wolny, wybrałby biedną dziewczynę, i sama odpowiada, że nie. Zwraca mu słowo w imię miłości do człowieka, jakim był kiedyś, i życzy mu szczęścia w życiu, które sobie wybrał.

Scrooge błaga, by Duch nie pokazywał mu nic więcej, ale ten zmusza go do obejrzenia jeszcze jednego obrazu. W ciepłym, gwarnym domu dawna narzeczona, teraz żona i matka, siedzi przy kominku z córką podobną do niej jak dwie krople wody, wśród gromady rozbawionych dzieci. Wraca jej mąż z posłańcem obładowanym prezentami i dzieci rzucają się na paczki. Wieczorem mąż mówi do żony, nazywając ją Bellą, że widział dziś pana Scrooge’a w oknie kantoru: jego wspólnik umiera, a on siedzi zupełnie sam na świecie. Scrooge myśli, że i on mógł mieć taką rodzinę, i płacze.

Nie mogąc znieść tych widoków, rzuca się na Ducha, którego twarz przybiera rysy wszystkich oglądanych osób, i wciska mu na głowę gasidło. Światło wciąż jednak wydobywa się spod niego. Scrooge, nagle bardzo zmęczony, znajduje się w swojej sypialni i zasypia twardo.

Scrooge budzi się o pierwszej i tym razem sam rozsuwa kotary, by nic go nie zaskoczyło. Duch się nie zjawia, za to łóżko zalewa czerwone światło bijące z sąsiedniego pokoju. Gdy Scrooge tam zagląda, widzi swój pokój przystrojony bluszczem, jemiołą i ostrokrzewem, ogień, jakiego ten komin dawno nie znał, i tron ze świątecznego jadła. Siedzi na nim wesoły olbrzym z pochodnią w kształcie rogu obfitości: Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia, w zielonej opończy obszytej futrem, w wieńcu z liści dębu, z pustą, zardzewiałą pochwą u boku. Ma ponad dziewięciuset starszych braci. Scrooge, już pokorny, mówi, że wczorajsza nauka zaczyna działać, i chwyta skraj jego szaty.

Jest ranek Bożego Narodzenia. Na zaśnieżonych ulicach panuje radość: ludzie odśnieżają dachy i obrzucają się śnieżkami, sklepy kuszą owocami i korzeniami, wszyscy idą do kościoła, a biedni niosą swoje obiady do piekarzy. Duch okadza ich jedzenie dymem swojej pochodni, a kłócących się ludzi godzi kilkoma kroplami rosy z niej. Wyjaśnia, że jego pochodnia najbardziej pomaga ubogim, bo oni najbardziej tego potrzebują.

Potem prowadzi Scrooge’a do domu jego pomocnika, Boba Cratchita, który zarabia piętnaście szylingów tygodniowo. Pani Cratchit w biednej, przerabianej sukni nakrywa do stołu, pomagają jej córka Belinda i syn Piotr w pożyczonym od ojca kołnierzyku, przybiegają dwoje najmłodszych, zjawia się najstarsza Marta, pracująca u modniarki. Bob wraca z kościoła z Małym Timem na ramionach – chłopiec chodzi o kulach, a słabe nóżki podtrzymują mu metalowe taśmy. Rodzina cieszy się z gęsi, która nie jest wielka, ale wystarcza dla wszystkich, i z puddingu, o który pani Cratchit tak się bała. Bob wznosi toast, a Mały Tim dodaje: „Niech Bóg błogosławi nas wszystkich i każdego z osobna!”.

Scrooge z nieznanym sobie współczuciem pyta, czy Mały Tim będzie żył. Duch odpowiada, że widzi puste krzesło i kule bez właściciela – jeśli przyszłość się nie zmieni, dziecko umrze – i przypomina mu jego własne słowa o „nadmiarze ludności”. Scrooge pochyla głowę ze wstydu. Bob wznosi toast za zdrowie pana Scrooge’a, swojego chlebodawcy; żona oburza się, nazywa go skąpcem bez serca, ale pije przez wzgląd na męża i święto. Imię Scrooge’a rzuca cień na wieczór, który potem trwa dalej: Bob ma dla Piotra posadę, Marta opowiada o pracy, Mały Tim śpiewa piosenkę. Rodzina jest biedna, ale szczęśliwa i kochająca, a Scrooge z trudem odrywa od niej oczy.

Wieczorem Duch prowadzi Scrooge’a przez oświetlone ulice Londynu, gdzie w każdym domu czekają goście, a potem nad pustkowie, na którym górnicy śpiewają starą kolędę przy ognisku, nad morze do samotnej latarni, gdzie dwaj latarnicy składają sobie życzenia, i na pokład statku, gdzie marynarze wspominają święta w domu. Wszędzie, nawet w najtrudniejszych miejscach, ludzie mają dla siebie cieplejsze słowo.

Nagle Scrooge słyszy śmiech swojego siostrzeńca Freda. U niego trwa świąteczne przyjęcie: Fred opowiada, że wuj nazwał wigilię głupstwem, i nazywa go nieznośnym starym dziwakiem; jego żona mówi, że go nie cierpi, a goście przyznają jej rację, ale Fred mówi, że mu go żal – kaprysy wuja krzywdzą przede wszystkim jego samego – i że będzie go zapraszał co roku. Ma nadzieję, że może wczoraj go wzruszył. Żona Freda gra na harfie melodię, którą znała mała Fanny, i Scrooge mięknie jeszcze bardziej. Potem są zabawy: ciuciubabka, w której Topper łapie tylko jedną z sióstr gospodyni, fanty i gra w „tak i nie”, w której Fred myśli o niemiłym, dzikim zwierzęciu, które mruczy, mówi i chodzi po Londynie – czyli o wuju Scrooge’u. Scrooge, niewidzialny, tak wciąga się w zabawę, że zgaduje razem z gośćmi i prosi Ducha o jeszcze pół godziny. Na koniec Fred wznosi toast za zdrowie wuja.

Duch odwiedza jeszcze chorych, wygnańców, ubogich, przytułki, szpitale i więzienia, wszędzie zostawiając otuchę. Przez tę długą noc szybko się starzeje, bo jego życie kończy się o północy. Spod jego szaty wysuwa się dwoje wychudłych, strasznych dzieci: to dzieci ludzkości, chłopiec Ciemnota i dziewczynka Nędza. Duch każe strzec się obojga, a zwłaszcza chłopca, na którego czole wypisana jest Zguba. Gdy Scrooge pyta, czy nie ma dla nich pomocy, Duch odpowiada jego własnymi słowami: są przecież więzienia i domy poprawy. Wybija północ, Duch znika, a ku Scrooge’owi zbliża się nowa postać w długim płaszczu z kapturem.

Trzeci duch jest wysoki, spowity w czarny płaszcz podobny do całunu, widać tylko jego wyciągniętą rękę. Nie mówi ani słowa; Scrooge domyśla się, że to Duch Przyszłych Wigilii, i choć boi się go bardziej niż poprzednich, deklaruje, że pragnie się poprawić, i idzie za nim.

Na giełdzie grupka bogatych kupców obojętnie rozmawia o czyjejś śmierci: zastanawiają się, co zrobił z pieniędzmi, żartują, że nikt nie pójdzie na pogrzeb, chyba że będzie stypa. Dwaj inni znajomi Scrooge’a mówią krótko, że „starego kutwę” nareszcie wezwano do obrachunku, i zaraz przechodzą do pogody. Scrooge nie rozumie, o kogo chodzi; szuka siebie wśród ludzi na giełdzie, nie znajduje i myśli, że to znak, iż wytrwał w postanowieniu poprawy.

Duch prowadzi go do nędznej dzielnicy, do sklepu starego pasera Joe’ego. Spotykają się tam posługaczka, praczka pani Wilber i człowiek od pogrzebów; każde przynosi rzeczy zmarłego. Pieczątki, spinki, pościel, łyżeczki, a nawet kotary z łóżka zdjęte, gdy jeszcze na nim leżał, i najlepszą koszulę zdjętą z trupa. Śmieją się, że skąpiec przez całe życie odpychał ludzi tylko po to, by oni mogli się pożywić po jego śmierci. Scrooge, przerażony, rozumie, że taki los może czekać i jego.

Nagle stoi przy łóżku, na którym pod brudnym prześcieradłem leży okradziony, opuszczony przez wszystkich nieboszczyk. Duch wskazuje jego głowę, ale Scrooge nie ma siły odsłonić twarzy. Nie ma nikogo, kto by po zmarłym płakał – tylko kot drapie do drzwi, a pod podłogą hałasują myszy. Scrooge prosi, by Duch pokazał mu kogoś, kogo ta śmierć poruszyła. Widzi młode małżeństwo zadłużone u zmarłego: mąż wraca z wiadomością, że wierzyciel umarł, a żona, Karolina, choć dobra, nie umie ukryć ulgi. Jedynym uczuciem, jakie wywołała ta śmierć, jest radość ludzi, których zmarły gnębił.

Scrooge prosi, by zobaczyć śmierć związaną z miłością. Duch prowadzi go do Cratchitów. W domu panuje cisza: Piotr czyta z otwartej księgi zdanie „On zaś wziął dziecko i postawił wśród nich”, matka i córki szyją, najmłodsze dzieci siedzą bez ruchu. Pani Cratchit zasłania oczy i mówi, że bolą ją od koloru materii – to żałoba po Małym Timie. Wszyscy wspominają, jak ojciec nosił go na ramionach. Bob wraca z grobu synka, który obiecał odwiedzać w każdą niedzielę, i płacze; potem idzie na górę, siada przy łóżeczku Tima i wraca pogodzony.

Przy kominku opowiada, że spotkał siostrzeńca Scrooge’a, który serdecznie mu współczuł, przekazał wyrazy ubolewania dla żony i zostawił bilet z propozycją pomocy – może Piotr dostanie dzięki niemu lepsze miejsce. Bob prosi dzieci, by nigdy się nie kłóciły, bo inaczej nie mogłyby godnie pamiętać o Timie; rodzina obiecuje mu to i ściska go. Duch Małego Tima jest dla nich jak błogosławieństwo.

Scrooge chce wreszcie wiedzieć, kim był zmarły z łóżka. Mijają jego kantor, w którym siedzi już ktoś obcy, i dochodzą do zaniedbanego cmentarza. Zanim podejdzie do wskazanego grobu, Scrooge pyta, czy widzi to, co musi się stać, czy tylko to, co może się stać, jeśli człowiek nie zmieni drogi. Duch nie odpowiada. Scrooge czyta na płycie własne imię i nazwisko: Ebenezer Scrooge. Pada na kolana, zapewnia, że nie jest już tym człowiekiem, i błaga o ratunek; ręka Ducha po raz pierwszy drży, a potem jakby przytakuje. Scrooge przysięga, że odtąd będzie z całej duszy czcił Boże Narodzenie, przez cały rok na nie czekał i nie zapomni nauk trzech duchów. Chwyta dłoń widma, które mu ją wyrywa; gdy znów wznosi ręce do błagania, płaszcz i kaptur kurczą się i zamieniają w słupek jego własnego łóżka.

Scrooge budzi się we własnym łóżku i najbardziej cieszy go to, że ma jeszcze czas, by zmienić życie. Płacze i śmieje się naraz, całuje kotary łóżka, których nikt nie zerwał, nie umie się ubrać ze wzruszenia, czuje się „lekki jak piórko”. Śmieje się po raz pierwszy od wielu lat. Przez okno pyta chłopca, jaki jest dzień – to Boże Narodzenie, duchy dokonały wszystkiego w jedną noc. Każe chłopcu kupić największego indyka ze sklepu na rogu i posyła go fiakrem do Boba Cratchita do Camden Town, nie zdradzając, od kogo jest prezent. Nawet kołatka, w której widział twarz Marleya, wydaje mu się teraz miła.

Ogolony i odświętnie ubrany, wychodzi na ulicę, patrzy na wszystkich z uśmiechem, a przechodnie sami życzą mu wesołych świąt. Spotyka jednego z panów, którzy wczoraj kwestowali w jego kantorze, ściska mu ręce i szepcze do ucha sumę tak hojną, że kwestarz nie może uwierzyć; Scrooge mówi, że spłaca stary dług. Idzie do kościoła, głaszcze dzieci, obdarowuje żebraków. Po południu, po długim wahaniu, puka do drzwi siostrzeńca i pyta, czy może zjeść z nimi obiad. Fred wita go z radością, a za nim jego żona, Topper i wszyscy goście; Scrooge czuje się tam jak w domu.

Nazajutrz specjalnie przychodzi do kantoru wcześniej, by przyłapać Boba na spóźnieniu. Bob spóźnia się osiemnaście i pół minuty. Scrooge udaje surowość i oznajmia, że nie będzie tego dłużej znosił – „dlatego… podwyższam panu pensję!”. Przerażony Bob myśli, że pryncypał oszalał, ale Scrooge serdecznie życzy mu wesołych świąt, obiecuje pomóc jego rodzinie i każe dołożyć węgla do ognia. Dotrzymuje słowa z nawiązką: dla Małego Tima, który nie umarł, staje się drugim ojcem. Zostaje dobrym przyjacielem, pracodawcą i człowiekiem; niektórzy się z niego śmieją, ale on się tym nie przejmuje. Mówiono potem, że nikt nie obchodzi świąt tak pięknie jak on. Narrator kończy życzeniem Małego Tima, by Bóg błogosławił wszystkim i każdemu z osobna.