Latarnik Henryka Sienkiewicza

Opowiadanie zaczyna się od zdarzenia, które – jak zaznacza autor w przypisku – wydarzyło się naprawdę. W czasie burzy zaginął latarnik z Aspinwall niedaleko Panamy; przypuszczano, że zmyła go fala. Latarnia na skalistej wysepce jest bardzo ważna, bo Zatoka Moskitów pełna jest piaszczystych ławic i nocą statki prowadzi tylko jej światło. Konsul Stanów Zjednoczonych w Panamie, Izaak Falconbridge, musi znaleźć następcę w ciągu dwunastu godzin, a chętnych brak: latarnik żyje jak pustelnik, nie może opuszczać wysepki poza niedzielą, czasem kilka razy dziennie wspina się po ponad czterystu stromych schodach, a żywność i wodę przywozi mu raz dziennie łódź.

Jeszcze tego samego dnia zgłasza się kandydat: siwy, wyprostowany starzec o niebieskich oczach i żołnierskiej postawie. Na pytania konsula odpowiada krótko: jest Polakiem, dotąd się tułał, potrzebuje odpoczynku. Jako świadectwa pokazuje krzyże zawinięte w spłowiały jedwabny szmat, podobny do strzępu starej chorągwi – za rok trzydziesty, za wojnę karlistowską w Hiszpanii, z legii francuskiej, z Węgier – oraz papier z wojny w Stanach. Falconbridge czyta nazwisko: Skawiński, i dowiaduje się, że stary zdobył własnoręcznie dwie chorągwie. Gdy konsul mówi, że kandydat wydaje mu się za stary, Skawiński prosi gorąco: ta posada ma być jego portem, a on jest jak statek, który zatonie, jeśli do portu nie wejdzie. Wzruszony konsul przyjmuje go, uprzedzając, że za każde uchybienie dostanie dymisję.

Wieczorem latarnia świeci jak zwykle. Skawiński stoi na balkonie i wspomina swoje życie: bił się w czterech częściach świata, był kopaczem złota w Australii, poszukiwaczem diamentów w Afryce, farmerem w Kalifornii (zgubiła go susza), kowalem w Arkansas (spłonął w pożarze miasta), majtkiem i harpunnikiem na statkach, które się rozbiły, właścicielem fabryki cygar w Hawanie (okradł go wspólnik). Ludzie mówili, że nie ma szczęścia; on sam wierzył, że ściga go jakaś ręka, i wskazywał przy tym Gwiazdę Polarną. Był uczciwy, cierpliwy i miał serce dziecka – na Kubie oddał chorym całą swoją chininę. Z wiekiem jego cierpliwość zmieniła się w rezygnację, dręczyła go tęsknota, a jedynym pragnieniem stał się spokój. Teraz, odurzony szczęściem, patrzy na morze jeszcze po północy, w którym zaczyna się burza, i schodzi do izby, gdzie kołysze go tykanie zegara.

Mijają godziny, dni i tygodnie. Narrator wyjaśnia, że życie latarnika jest jednostajne: wokół tylko niebo i woda, dzień podobny do dnia „jak dwa paciorki w różańcu”, a w takiej ciszy człowiek staje się zamknięty i zadumany. Skawiński jest jednak szczęśliwy jak nigdy. O świcie je śniadanie, czyści soczewki, a potem z balkonu patrzy na żagle, czerwone beczki znaczące drogę, codzienny parowiec z Nowego Jorku, na port i białe domy Aspinwall, które z góry wyglądają jak gniazda mew. W południe, w porze sjesty, wszystko cichnie, a starca ogarnia słodka niemoc. Zaczyna wierzyć, że ten spokój będzie trwały: skoro ludzie budują domy dla inwalidów, czemu Bóg nie miałby przygarnąć swojego.

Zżywa się z wieżą, ze skałą i z mewami, które karmi resztkami jedzenia; w czasie odpływu zbiera ślimaki i muszle, nocą łowi ryby. Z wieży widzi przez lunetę tropikalny las między Aspinwall a Panamą, małpy i papugi; pamięta jednak z czasów, gdy błąkał się po rozbiciu na Amazonce, ile w takich lasach śmierci, i tym bardziej cieszy się, że wieża go przed wszystkim chroni.

Wieżę opuszcza tylko czasem, w niedzielę rano: w granatowej kapocie ze srebrnymi guzikami i z krzyżami na piersi idzie do kościoła i słyszy, jak Kreole chwalą porządnego latarnika. Kupuje hiszpańską gazetę albo pożycza od Falconbridge’a nowojorskiego „Heralda” i szuka w nich wieści z Europy – jego serce wciąż bije dla kraju. Czasem rozmawia ze strażnikiem Johnsem. Z czasem jednak dziczeje: przestaje bywać w mieście i czytać gazety, przez całe tygodnie nikt go nie widzi, a jedynym znakiem życia jest znikająca żywność i światło zapalane co wieczór. Nawet tęsknota przeszła w rezygnację. Starzec staje się mistykiem: czuje, że niebo, morze, skała, wieża i on sam są jedną wielką duszą, i znajduje spokój „prawie podobny do półśmierci”.

Spokój przerywa „przebudzenie”. Pewnego dnia z łodzią przychodzi paczka z amerykańskimi znaczkami, zaadresowana „Skawiński Esq.”. W środku są książki – polskie. Starzec w pierwszej chwili nie pamięta, że kiedyś, przeczytawszy w „Heraldzie” o polskim Towarzystwie w Nowym Jorku, posłał mu połowę miesięcznej pensji; Towarzystwo odwdzięcza się teraz przesyłką. Dla Skawińskiego to cud, jakby ktoś zawołał go po imieniu kochanym, zapomnianym głosem. Otwiera tom wierszy wielkiego poety, którego czytał w Paryżu po roku trzydziestym, ale od wyjazdu do Ameryki w czterdziestym dziewiątym nie miał w ręku polskiej książki.

O piątej po południu, w uroczystej ciszy, czyta na głos początek Pana Tadeusza: inwokację do Litwy i modlitwę do Panny Świętej. Głos mu się łamie, w końcu rzuca się z płaczem na piasek. Od blisko czterdziestu lat nie widział kraju, a teraz ojczysta mowa sama przypłynęła do niego przez ocean. Płacząc, przeprasza ojczyznę, że w samotności tęsknota zaczęła się w nim zacierać. Budzą go mewy, które przyleciały po codzienne resztki jedzenia; Skawiński oddaje im całą swoją żywność i czyta dalej, aż zmierzch zaciera litery.

Wtedy zasypia z głową opartą o skałę i we śnie wraca do rodzinnej wsi. Nie ma tam już jego domu, zniszczonego przez wojnę, ani rodziców, którzy umarli, gdy był dzieckiem, ale są chałupy ze światłami, grobla, młyn i dwa stawy pełne żab. Znów jest młodym ułanem na nocnej warcie, słyszy muzykę z karczmy i szum sosnowego boru, czeka na głos derkacza, a o świcie widzi ukochaną ziemię w różowym blasku.

Z tego snu wyrywa go strażnik portowy Johns. Skawiński nie zapalił w nocy latarni; na mieliźnie rozbiła się łódź z San Geromo – na szczęście nikt nie utonął, inaczej stary poszedłby pod sąd. Traci posadę. Kilka dni później widać go na pokładzie statku płynącego z Aspinwall do Nowego Jorku: postarzały i pochylony, z błyszczącymi oczami, rusza w nowe tułactwo, przyciskając do piersi swoją książkę, jakby bał się, że i ją straci.