Skąpiec Moliera

Paryż, dom Harpagona. Eliza, córka skąpca, i Walery wyznali sobie miłość i dali sobie słowo. Eliza boi się gniewu ojca, sądu ludzi i tego, że ukochany ją porzuci. Przypomina, że Walery uratował ją z fal, a potem dla niej ukrył swoje pochodzenie i nazwisko i najął się do jej ojca jako rządca. Walery czeka na wieści o swoich rodzicach, a tymczasem zdobywa zaufanie Harpagona pochlebstwem: twierdzi, że ludzi najłatwiej pozyskać, przytakując ich wadom, a winni są ci, którzy pochlebstwa żądają.

Kleant zwierza się siostrze, że kocha Mariannę, ubogą dziewczynę mieszkającą z chorą matką w sąsiedztwie, i ubolewa, że przez skąpstwo ojca nie może jej pomóc. Sam musi się zadłużać, by przyzwoicie się ubrać. Jeśli ojciec się sprzeciwi, zamierza wyjechać z ukochaną.

Harpagon wyrzuca z domu Strzałkę, służącego Kleanta, bo podejrzewa w nim szpiega. Ogląda mu ręce, obmacuje spodnie i przetrząsa kieszenie, szukając czegoś skradzionego, i dopytuje, kogo ma na myśli, mówiąc o „dusigroszach”. Zostawszy sam, martwi się, gdzie bezpiecznie przechowywać pieniądze, bo skrzynie to przynęta dla złodziei.

Harpagon mówi na głos sam do siebie, że zakopał w ogrodzie dziesięć tysięcy talarów w złocie, i nagle spostrzega dzieci. Wypytuje, co słyszały, i zapewnia, że wcale nie ma takiej sumy. Wymyśla Kleantowi za kosztowne stroje, peruki i wstążki i wylicza, ile przyniosłyby te pieniądze na procent. Gdy dzieci chcą mówić o małżeństwie, ojciec oznajmia, że sam chce poślubić Mariannę, o ile wniesie jakiś posażek. Kleantowi robi się słabo i wychodzi.

Harpagon zapowiada, że synowi przeznaczył pewną wdowę, a Elizę jeszcze dziś wieczorem wyda za pana Anzelma, statecznego, zamożnego człowieka około pięćdziesiątki. Eliza odmawia, ojciec ją przedrzeźnia i oboje wybierają na rozjemcę Walerego. Walery przyznaje rację panu, ale ostrożnie podsuwa racje córki: małżeństwo to sprawa na całe życie, a różnica wieku i usposobień jest niebezpieczna. Na każdy argument Harpagon odpowiada tymi samymi słowami: „bez posagu”, bo Anzelm godzi się wziąć Elizę bez wiana.

Walery wyjaśnia Elizie, że przytakuje jej ojcu, by go nie rozdrażnić. Radzi udać chorobę, by zyskać na czasie, a w ostateczności uciec. Spostrzegłszy wracającego Harpagona, natychmiast zmienia ton i poucza Elizę o posłuszeństwie. Zachwycony Harpagon powierza mu całą władzę nad córką i wychodzi do miasta.

Kleant mówi Strzałce, że własny ojciec jest jego rywalem. Strzałka przynosi warunki pożyczki piętnastu tysięcy franków, którą przez faktora Simona ma dać nieznany lichwiarz. Odczytuje je punkt po punkcie: procent jest tak wysoki, że wynosi ponad dwadzieścia pięć od stu, a z sumy tylko dwanaście tysięcy będzie w gotówce. Za resztę Kleant musi przyjąć rupiecie wycenione na tysiąc talarów: łóżko z zasłonami, dywan z umizgami Jowisza, stół orzechowy, trzy muszkiety, piec do destylacji, lutnię bez części strun, warcaby i wypchaną skórę jaszczurki. Kleant przeklina lichwiarza, ale zgadza się, bo ma nóż na gardle. Mówi, że tak skąpstwo ojców doprowadza synów do tego, że życzą im śmierci.

Faktor Simon rozmawia z wierzycielem, który pyta o ryzyko. Faktor zapewnia, że dłużnik pochodzi z bogatej rodziny, matka nie żyje, a on gotów jest zobowiązać się, że ojciec umrze w ciągu ośmiu miesięcy. Lichwiarzem okazuje się Harpagon, a dłużnikiem Kleant. Ojciec i syn obrzucają się wyrzutami: jeden zarzuca drugiemu rozrzutność, drugi pierwszemu haniebne zdzierstwo. Kleant pyta, kto jest gorszy: ten, kto drogo kupuje pieniądze, których potrzebuje, czy ten, kto kradnie pieniądze, z którymi nie ma co robić. Harpagon go wypędza i postanawia jeszcze uważniej pilnować syna.

Do domu przychodzi Frozyna, pośredniczka, która zajmuje się kojarzeniem małżeństw. Strzałka ostrzega ją, że od Harpagona nie wydobędzie ani grosza: do słowa „dawać” ma taki wstręt, że nie byłoby dziwne, gdyby zamiast „daję słowo” mówił „pożyczam słowo”.

Frozyna komplementuje sześćdziesięcioletniego Harpagona: wygląda młodziej niż niejeden dwudziestopięciolatek, z linii życia na dłoni wróży mu nie sto, lecz sto dwadzieścia lat. Donosi, że matka Marianny przyjęła jego zamiary z radością i że dziewczyna przyjdzie wieczorem na kolację z okazji kontraktu ślubnego Elizy z Anzelmem. Na pytanie o posag wylicza, że Marianna przyniesie mu dwanaście tysięcy franków rocznie, bo przywykła żyć sałatą, mlekiem, serem i ziemniakami, nie stroi się i brzydzi się hazardem. Harpagon chce jednak zobaczyć coś w gotówce. Frozyna zmyśla też, że Marianna nie znosi młodzieńców, kocha tylko starców w okularach i ma w pokoju portrety Saturna, Priama i Nestora. Zachwycony Harpagon wyśmiewa razem z nią młodych elegantów.

Gdy Frozyna prosi o pieniądze na przegrywany proces, Harpagon za każdym razem poważnieje, a na komplementy znów się rozpogadza. W końcu wymawia się korespondencją i wychodzi, nic jej nie dając. Frozyna, sama, przeklina starego kutwę i zapowiada, że nagrodę zapewni sobie z drugiej strony.

Harpagon wydaje służbie polecenia na wieczorną kolację. Pani Claude ma sprzątać, ale nie ścierać zbyt mocno, bo to niszczy, i odpowiada za butelki, a za stłuczone zapłaci z zasług. Lokaje Ździebełko i Szczygiełek mają nalewać wina tylko proszącym, i to kilka razy, i nie żałować wody. Jeden ma poplamiony kaftan, więc ma zasłaniać plamę kapeluszem, drugi podarte spodnie, więc ma się trzymać przy ścianie. Eliza ma pilnować, by nic nie przepadło przy sprzątaniu, i zabrać Mariannę na jarmark, a Kleant ma być dla przyszłej macochy uprzejmy.

Jakub, który jest u Harpagona i kucharzem, i woźnicą, za każdym razem zmienia liberię. Na pytanie o kolację odpowiada, że potrzeba pieniędzy, co doprowadza pana do wściekłości. Walery przekonuje, że prawdziwa sztuka to dać dobrze jeść za małe pieniądze, i powołuje się na sentencję, że je się po to, by żyć, a nie żyje po to, by jeść. Harpagon przekręca ją i chce ją wyryć złotymi literami nad kominkiem. Zamawia potrawy, które szybko sycą: tłustą potrawkę baranią i ciasto nadziewane kasztanami. Jakub żali się, że konie są tak zagłodzone, że to już szkielety, i odmawia zaprzęgania ich.

Zapewniony, że pan się nie rozgniewa, Jakub powtarza, co mówią o nim ludzie: że każe drukować kalendarze z podwójną liczbą postów, że pozwał kota sąsiada o resztkę baraniny i że w nocy kradł owies własnym koniom. Harpagon bije go za tę szczerość. Gdy Walery wyśmiewa Jakuba, ten próbuje go nastraszyć, ale sam dostaje od rządcy kijem i postanawia, że już nigdy nie powie prawdy, a z Walerym jeszcze się porachuje.

Frozyna przyprowadza Mariannę. Dziewczyna boi się spotkania z narzeczonym jak tortur, a w dodatku wspomina miłe odwiedziny pewnego młodzieńca, którego nazwiska nie zna. Frozyna pociesza ją, że z bogatym starcem nie potrwa to wiecznie, bo prędko zostanie wdową. Marianna odpowiada, że to straszne, jeśli szczęście zależy od czyjejś śmierci. Harpagon wita ją w okularach i porównuje do gwiazdy, a Marianna szepcze do Frozyny, jaki to wstrętny człowiek.

Gdy Harpagon przedstawia syna, Marianna rozpoznaje w Kleancie swojego wielbiciela. Kleant mówi otwarcie, że nie może się cieszyć z takiej macochy i gdyby od niego zależało, do ślubu by nie doszło. Marianna odpowiada w tym samym duchu, że nie zgodzi się na małżeństwo, które go martwi, chyba że zostanie zmuszona. Kiedy ojciec każe synowi mówić inaczej, Kleant wygłasza w jego imieniu żarliwe wyznanie miłości do Marianny.

Kleant oznajmia, że w imieniu ojca zamówił kosze chińskich pomarańczy, daktyli i konfitur. Potem zdejmuje ojcu z palca pierścień z diamentem, wręcza go Mariannie jako podarunek od Harpagona i nie pozwala go zwrócić, a ojciec, który przy gościach nie może się sprzeciwić, przeklina syna szeptem. Marianna przyjmuje pierścień, obiecując oddać go przy okazji. Ktoś przynosi Harpagonowi pieniądze, Szczygiełek przewraca go w biegu z wiadomością, że konie nie są podkute. Kleant prowadzi Mariannę do ogrodu na podwieczorek, a Harpagon prosi Walerego, by ratował, co się da, i odesłał resztę do sklepu.

W ogrodzie Kleant, Marianna, Eliza i Frozyna naradzają się. Marianna, zależna od matki, nie może sama decydować, ale pozwala Kleantowi zjednywać matkę. Frozyna wymyśla fortel: przebierze znajomą za bogatą markizę z Bretanii, która ma mieć sto tysięcy talarów w gotówce, zakochać się w Harpagonie i chcieć zapisać mu w intercyzie cały majątek, a skąpiec, olśniony złotem, sam zerwie z Marianną. Harpagon spostrzega, że syn całuje przyszłą macochę w rękę, i zaczyna coś podejrzewać.

Zostawszy z synem, Harpagon wypytuje go o Mariannę. Kleant udaje rozczarowanie: kokietka, figura niezgrabna, uroda średnia. Ojciec mówi podstępnie, że rozmyślił się z powodu swego wieku i oddałby ją synowi, gdyby ten jej nie nie lubił. Kleant chwyta przynętę i wyznaje, że kocha Mariannę od pierwszego spotkania i bywał u niej w domu. Harpagon, który chciał tylko poznać prawdę, każe mu wybić sobie tę miłość z głowy i ożenić się z wybraną przez ojca wdową. Kleant odmawia i woła, że ma prawo pierwszeństwa, a ojciec każe dawać kija.

Rozjemcą zostaje Jakub. Każdemu z kłócących się przyznaje rację, a potem przekłamuje im wzajemnie ich słowa: ojcu mówi, że syn zrezygnuje, synowi, że ojciec się zgadza. Harpagon obiecuje mu nagrodę, sięga do kieszeni i wyjmuje chustkę do nosa. Ojciec i syn godzą się wylewnie, dopóki nie wychodzi na jaw, że każdy myśli, iż to drugi ustąpił. Kłótnia wybucha na nowo: Harpagon wyrzeka się syna, wydziedzicza go i przeklina, a Kleant odpowiada, że ojciec może zachować swoje dary dla siebie.

Strzałka wybiega z ogrodu ze szkatułką: przez cały dzień czatował i udało mu się wykopać skarb Harpagona. Każe Kleantowi szybko z nim uciekać, bo już słychać krzyki starego.

Harpagon wpada bez kapelusza i wygłasza słynny monolog: woła o złodziejach i mordercach, mówi, że go zamordowano, bo zabrano mu pieniądze. W zamęcie chwyta za ramię sam siebie, jakby złapał złodzieja. Do swojego złota zwraca się jak do przyjaciela i jedynej pociechy, bez której nie może żyć. Chce wziąć na tortury cały dom: służbę, syna, córkę i siebie samego. W każdym widzi złodzieja, także w widzach, którzy, jak sądzi, się z niego śmieją. Wzywa komisarzy, sędziów i katów, chce wszystkich powiesić, a jeśli nie odzyska skarbu, sam się powiesi.

Harpagon wzywa komisarza i płacząc, podaje sumę: dziesięć tysięcy talarów w nowych luidorach i pistolach. Podejrzewa wszystkich i żąda aresztowania całego miasta. Jakub, który chce się zemścić na Walerym za kije, oskarża rządcę. Na pytania o szkatułkę odpowiada tak, jak podsuwa mu Harpagon: widział Walerego w ogrodzie, szkatułka była „duża, przez wzgląd na zawartość” i „czerwono-szara”. Harpagon każe spisać zeznanie i mówi, że teraz byłby zdolny okraść sam siebie.

Następuje komedia nieporozumień. Harpagon żąda, by Walery przyznał się do zbrodni, a ten, przekonany, że wyszły na jaw jego zaręczyny z Elizą, przyznaje się do wszystkiego. Harpagon mówi o skarbie i szkatułce, Walery o córce. Zapewnia, że nie skusiło go bogactwo, lecz miłość, że jego uczucie jest czyste i pełne szacunku, że przysięgli sobie wierność, a pani Claude była świadkiem. Harpagon na stronie dziwi się, że ten mówi o jego szkatułce jak kochanek o kochance. W końcu Walery wyjawia, że Eliza podpisała z nim wczoraj przyrzeczenie małżeństwa. Harpagon jest zrozpaczony nowym nieszczęściem i każe wpisać go do protokołu jako rabusia i uwodziciela.

Harpagon grozi Elizie zamknięciem pod kłódką, a Waleremu szubienicą, potem łamaniem kołem. Eliza na kolanach przypomina, że Walery ocalił jej życie, a ojciec odpowiada, że wolałby, by pozwolił jej utonąć. Przychodzi Anzelm, który oświadcza, że nie zamierza żenić się z nikim wbrew jego woli. Walery mówi, że cały Neapol może poświadczyć jego pochodzenie, i przedstawia się jako syn don Tomasza d’Alburci. Anzelm przypomina, że don Tomasz zginął z rodziną na morzu przed szesnastu laty. Walery opowiada, że jako siedmiolatek ocalał z rozbicia, wychował go hiszpański kapitan, i wylicza dowody: pieczęć ojca, bransoletę matki, starego sługę Pedra.

Marianna rozpoznaje w nim brata: ona i matka też ocalały, ale dziesięć lat przeżyły w niewoli u korsarzy. Anzelm wyznaje, że to on jest don Tomaszem d’Alburci, który ocalał z całym majątkiem i pod przybranym nazwiskiem zamieszkał w tym mieście. Harpagon słyszy tylko jedno: skoro Walery jest jego synem, od niego zażąda dziesięciu tysięcy talarów.

Kleant oznajmia, że ojciec odzyska pieniądze, jeśli zgodzi się na jego małżeństwo z Marianną. Anzelm nie sprzeciwia się ślubom swoich dzieci, a Harpagon stawia warunki: Anzelm ma pokryć wszystkie koszty obu wesel, sprawić mu nowe ubranie i zapłacić komisarzowi za protokół. Harpagon chce, by komisarz za zapłatę powiesił Jakuba, a ten skarży się, że za prawdę go biją, a za kłamstwo chcą wieszać. Anzelm prowadzi dzieci do ich matki, a Harpagon idzie uściskać swoją ukochaną szkatułkę.