Dziady cz. II Adama Mickiewicza

Utwór otwiera prozą krótki wstęp samego Mickiewicza. Wyjaśnia on, że Dziady to uroczystość obchodzona wśród ludu na Litwie, w Prusach i Kurlandii na pamiątkę zmarłych przodków. Obrzęd sięga czasów pogańskich, a prowadził go Guślarz, czyli kapłan i poeta zarazem. Ponieważ duchowni i właściciele ziemscy próbowali go wykorzenić, lud odprawia Dziady potajemnie, w kaplicach albo pustych domach niedaleko cmentarza: zastawia ucztę i wywołuje dusze zmarłych, wierząc, że jedzenie, napój i śpiew przynoszą ulgę duszom czyśćcowym. Autor dodaje, że w ludowych opowieściach o powracających zmarłych zawsze kryje się nauka moralna, a pieśni i zaklęcia wziął w dużej części wprost z poezji ludowej.

Po wstępie stoi motto z Hamleta Szekspira (po angielsku i w przekładzie): na niebie i na ziemi są rzeczy, o których nie śniło się filozofom. Akcja toczy się wieczorem w kaplicy. Guślarz każe zamknąć drzwi, stanąć dookoła trumny, nie zapalać żadnej świecy i zasłonić okna, by nie wpadało światło księżyca. Chór wieśniaków po każdej jego kwestii powtarza refren o ciemności i głuchej ciszy, pytając z lękiem, co się stanie. Guślarz wzywa wszystkie dusze czyśćcowe, gdziekolwiek pokutują, i zapowiada, że czeka na nie jałmużna, modlitwa, jedzenie i picie.

Pierwsza część obrzędu jest przeznaczona dla duchów lekkich, czyli tych, które przeszły przez ziemię krótko i niewinnie. Guślarz zapala garść kądzieli, a zebrani lekkim oddechem pędzą płomień w górę, aż spali się w powietrzu. Pod sklepieniem kaplicy pojawia się dwoje dzieci ze złocistymi skrzydełkami. Jeden z aniołków zwraca się do swojej matki, która stoi wśród wieśniaczek: to Józio, a obok niego jego siostra Rózia. Opowiada, że w raju mają wszystkiego pod dostatkiem, a mimo to dręczą ich nuda i niepokój, bo droga do nieba jest dla nich zamknięta.

Guślarz pyta, czego potrzebują, i proponuje pączki, ciasta, mleko i owoce. Józio odpowiada, że nie trzeba im ani mszy, ani przysmaków. Za życia znali tylko pieszczoty, łakocie i zabawę, nie zaznali żadnej goryczy i właśnie dlatego są nieszczęśliwi. Proszą więc tylko o dwa ziarnka gorczycy, czyli o odrobinę goryczy. Z tej prośby płynie pierwsza nauka utworu, którą powtarza chór: kto ani razu nie doznał goryczy, ten nie dozna słodyczy w niebie. Guślarz daje dzieciom ziarnka i odsyła je zaklęciem, które zamyka każde wywołanie: kto nie posłucha prośby, niech odejdzie w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Nadchodzi północ. Guślarz każe zamknąć drzwi na kłódki i zapalić kocioł wódki, bo teraz wzywa duchy najcięższe, przykute do ziemi łańcuchem zbrodni, przez ich żywioł, czyli ogień. Za oknem rozlega się głos kogoś, kto odpędza kruki, sowy i orły i błaga, by pozwolono mu podejść do kaplicy. W oknie widać upiora: twarz blada jak kość, oczy jak rozżarzone węgle, z głowy sypią się iskry. Duch woła do zebranych, że jest ich zmarłym panem, że to była jego wieś i że od jego pogrzebu minęły dopiero trzy lata. Teraz jest w mocy złego ducha, ucieka przed słońcem, cierpi wieczny głód, a drapieżne ptaki szarpią go bez przerwy.

Na pytanie Guślarza, czego trzeba, by dostał się do nieba, odpowiada, że o niebo wcale nie prosi. Wolałby już piekło niż wieczną tułaczkę po ziemi. Wyrok brzmi jednak tak, że musi błąkać się w ciele, dopóki któryś z jego dawnych poddanych go nie nakarmi i nie napoi. Prosi więc o odrobinę wody i dwa ziarnka pszenicy.

Wtedy odzywa się chór ptaków nocnych: to dawni słudzy pana, których zamorzył głodem, i teraz zjedzą każdy kęs, który ktoś mu poda. Kruk opowiada, jak pewnej jesieni, głodny od trzech dni, otrząsnął kilka jabłek w pańskim sadzie. Pan, chcąc dać „przykład grozy”, kazał go przywiązać do sochy i zbić dziesięcioma pękami rózg tak, że – jak mówi Kruk – każdą kość odbito mu od skóry. Sowa przypomina, jak w Wigilię, w największy mróz, stała z dzieckiem pod bramą dworu i prosiła o pomoc, bo mąż jej umarł, córkę zabrano do dworu, a matka leżała chora. Pan, zajęty zabawą z gośćmi, kazał hajdukowi ją wypędzić; hajduk wywlókł ją za włosy na śnieg i kobieta zamarzła z dzieckiem na drodze. Ptaki powtarzają, że skoro pan nie znał litości, one też jej nie znają.

Widmo rozumie, że nic mu nie pomoże, bo cokolwiek dostanie, zabiorą ptaki. Uznaje wyrok za sprawiedliwy i wypowiada drugą naukę utworu: kto ani razu nie był człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże. Guślarz odpędza go zaklęciem i Widmo znika.

Trzecie wywołanie jest dla duchów pośrednich: tych, które żyły wśród ludzi, ale nie dla ludzi, jak pachnące zioła zwinięte w wianki i powieszone wysoko na ścianie, z których nie ma ani owocu, ani kwiatu. Guślarz zapala na końcu laski wianek ze święconych ziół. W kaplicy zjawia się postać tak jasna, że wygląda jak obraz Matki Boskiej albo anioł: w białej sukni, z rozwianymi włosami, z uśmiechem na twarzy, ale ze łzą w oku. Ma na głowie wianek, w ręku zieloną gałązkę, przed nią biegnie baranek, a nad nią leci motylek. Woła baranka, ale ten trzyma się z daleka, goni motylka, ale motylek zawsze jej ucieka.

Dziewczyna przedstawia się: to Zosia, najpiękniejsza pasterka z tej wsi. Śmiała się z chłopców, którzy o nią zabiegali: Oleś chciał ją pocałować w zamian za parę gołąbków, Józio dał jej wstążkę, Antoś oddał jej serce. Nie chciała wyjść za mąż i zmarła w wieku dziewiętnastu lat, nie zaznawszy ani troski, ani prawdziwego szczęścia. Żyła na świecie, ale nie dla świata: lubiła pieśni i podziw pasterzy, lecz nikogo nie pokochała. Po śmierci może latać, gdzie chce, i tworzyć cuda z tęczy i porannej rosy, a mimo to czuje nudę i samotność. Wiatr miota nią jak piórkiem, tak że nie może ani wznieść się do nieba, ani dotknąć ziemi.

Zosia nie chce jedzenia. Prosi, by podbiegli do niej młodzieńcy, chwycili ją za ręce i przyciągnęli do ziemi, żeby mogła się z nimi choć chwilę pobawić. Wypowiada trzecią naukę, którą powtarza chór: kto ani razu nie dotknął ziemi, ten nigdy nie może być w niebie. Kilku wieśniaków rzuca się ku niej, ale Guślarz mówi, że biegną na próżno, bo to tylko cień. Pociesza ją, że widzi jej przyszły wyrok: jeszcze dwa lata będzie sama latać z wiatrem, a potem stanie u bram nieba. Odsyła ją i dziewczyna znika.

Na koniec Guślarz wzywa wszystkie dusze naraz i rzuca w każdy kąt kaplicy garść maku i soczewicy. Mija północ, pieje kogut, obrzęd jest skończony. Guślarz każe już otworzyć drzwi i zapalić światło, gdy nagle przerywa: pojawia się jeszcze jedna zjawa. Zwraca się do jednej z wieśniaczek, pasterki w żałobie, i każe jej wstać, bo wydaje mu się, że usiadła na grobie. Spod podłogi wynurza się blade widmo, staje tuż przy niej i wpatruje się dzikim, ponurym wzrokiem w jej oczy. Od jego piersi aż do stóp ciągnie się krwawoczerwona pręga. Widmo pokazuje ręką na serce, ale nic nie mówi.

Guślarz pyta, czego potrzebuje, a widmo milczy. Odpędza je zaklęciem, przeklina, kropi wodą święconą, ale nic nie skutkuje: zjawa stoi niema i nieruchoma jak kamień na cmentarzu. Guślarz pyta pasterkę, po kim nosi żałobę, skoro jej mąż i rodzina żyją, ale ona nie odpowiada, tylko się uśmiecha. Na próżno sięga jeszcze po stułę i gromnicę, więc każe ją wyprowadzić z kaplicy. Pasterka ogląda się za siebie, a widmo rusza z miejsca i idzie za nią wszędzie. Utwór kończy się bez wyjaśnienia, pytaniem chóru, co to będzie. W tekście nie pada żadne imię tej zjawy.