Kleksa

Egzamin ósmoklasisty 2027 · język polski

Ó czy u, rz czy ż, ch czy h: zasady pisowni

Na egzaminie ósmoklasisty nie wystarczy napisać wyraz poprawnie – trzeba też wiedzieć, dlaczego pisze się go tak, a nie inaczej. Zadanie może pytać o „ó”, „ż”, „rz” albo „ch” i prosić o wskazanie wyrazu, w którym obowiązuje ta sama zasada. Tu masz rozpiskę reguł, wyjątki i prawdziwe zadanie z arkusza.

Na egzaminie ósmoklasisty: w 1 z 4 sesji – 2024 (zadanie 16).

Zasada

to musisz wiedzieć
  • Najpewniejszym sposobem jest wymiana: szukasz innej formy tego samego wyrazu albo wyrazu pokrewnego, w której słyszysz inną głoskę. Gdy wymiana się udaje, zasada rozstrzyga pisownię. Gdy nie, wyraz trzeba zapamiętać albo sprawdzić w słowniku.
  • Ó piszemy, gdy w innej formie wyrazu lub u jego krewniaka słychać o, e lub a (zawód – zawody, siódma – siedem, wrócić – wracać). Ó piszemy też w zakończeniach -ów, -ówna, -ówka (słów, główka) oraz na początku wyrazów ósmy i ów. Ó nigdy nie stoi na końcu wyrazu polskiego. Wiele wyrazów ma „ó” z przyczyn historycznych, bez żadnej wymiany – takich jak róża i żółw.
  • U piszemy na początku większości wyrazów (ulica), na końcu wyrazów (domu), w przyrostkach (opiekun, podarunek) i w końcówkach czasowników na -uję, -ujesz, -uje (całuję).
  • Rz piszemy, gdy w pokrewnym słowie albo innej formie wraca r (powtórka – powtórzyć), a także tuż za literami g, k, d, t, j, w, p, b, ch (przykład, drzewo, brzeg, trzy). Wyjątki, w których po tych literach piszemy „sz” albo „ż”: formy stopnia wyższego i najwyższego przymiotników na -szy i -ejszy (lepszy), wyrazy z przedrostkiem przed „ż” (odżałować), partykuła -że oraz kilka wyrazów do zapamiętania (pszczoła, wszystko, zawsze).
  • Ż piszemy, gdy w pokrewnym słowie albo innej formie słychać zamiast niego z, ź, g, h, dz lub s (każę – kazać, drużyna – druh), po literach l, ł, n, r (branża, oranżada) oraz w obcych wyrazach na -aż (garaż).
  • Ch piszemy po „s” (schody), w miejscowniku liczby mnogiej (o ptakach), na końcu wyrazów rodzimych (grzech) oraz wtedy, gdy w pokrewnym słowie pojawia się sz (mucha – muszka). H piszemy, gdy w pokrewnym słowie pojawia się g, ż lub z (błahy – błazen), oraz w przedrostkach hydro-, hiper-, hipo-. Wyrazów z „ch” i „h” często nie da się ująć prostą regułą, więc w razie wątpliwości sprawdzaj w słowniku.

Egzamin ósmoklasisty z języka polskiego trwa 150 minut, a za cały arkusz można zdobyć 45 punktów. Zadania z gramatyki, słownictwa, ortografii i interpunkcji są w części I arkusza, obok zadań do tekstów, a w wypracowaniu oceniana jest też poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna. W latach 2026–2030 egzaminator uzna zarówno pisownię sprzed 2026 r., jak i nową, jeśli piszesz konsekwentnie.

W zasadach pisowni

tekst oficjalny
Jak to zapisała Rada Języka Polskiego w zasadach obowiązujących od 1 stycznia 2026 r. – słowo w słowo.
2.2.1. Użycie litery ós. 10
gdy w innych formach danego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych odpowiada jej o, e lub a
3.5.2. Użycie litery żs. 17
jeśli w innych formach danego wyrazu wymienia się ona na g, dz, h, z, ź, s
3.6. Spółgłoska h. Użycie h i chs. 19
Pisowni z ch i h w większości wypadków nie da się ująć prostymi regułami, dlatego w razie wątpliwości należy korzystać ze słownika.

Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN, Zasady pisowni i interpunkcji polskiej (wersja jednolita, listopad 2025), obowiązujące od 1 stycznia 2026 r.

Przykłady

Zasada na wyrazach i zdaniach: przeczytaj każdy wiersz i powiedz sobie, dlaczego jest właśnie tak.

  1. 1.Ó, które wymienia się na o, e, a

    • zawód – zawody – w drugiej formie słyszymy „o”, więc w pierwszej piszemy „ó”.
    • siódma – siedem – w pokrewnym słowie słychać „e”.
    • wrócić – wracać – w pokrewnym słowie słychać „a”.
    • róża, żółw – wymiany nie ma; pisownię zapamiętujesz.

  2. 2.Ó i u w zakończeniach i przyrostkach

    • słów, domów – zakończenie -ów.
    • główka, stołówka – zakończenie -ówka.
    • opiekun, podarunek – przyrostki -un, -unek z literą „u”.
    • całuję, żartuję – czasowniki na -ować mają w odmianie „u”.

  3. 3.Rz: wymiana na r albo pozycja po spółgłosce

    • powtórka – powtórzyć – w pokrewnym słowie wraca „r”.
    • drzewo, przykład, brzeg, trzy – „rz” po d, p, b, t.
    • pszczoła, wszystko, zawsze – brzmi „ż”, a pisze się „sz”; to wyjątki do zapamiętania.

  4. 4.Ż: wymiana na g, dz, h, z, ź, s

    • każę – kazać – w pokrewnym słowie słychać „z”.
    • drużyna – druh – w pokrewnym słowie słychać „h”.
    • branża, oranżada – „ż” po literze „n”.
    • garaż, montaż – obce wyrazy zakończone na -aż.

  5. 5.Ch i h

    • mucha – muszka – w pokrewnym słowie pojawia się „sz”.
    • grzech – grzeszny – „ch” na końcu wyrazu rodzimego; krewniak ma „sz”.
    • schody, schludny – „ch” zaraz za głoską „s”.
    • o ptakach, w ogrodach – „ch” w miejscowniku liczby mnogiej.
    • błahy – błazen – w pokrewnym słowie słychać „z”, więc piszemy „h”.

Zadanie z egzaminu

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEegzamin ósmoklasisty

Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 16

Zadanie 16. (0–1)

W którym z wyrazów pisownia „ż” jest zgodna z tą samą szczegółową zasadą ortograficzną, co zastosowana w wyrazie ważyć? Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.

Źródło: CKE, egzamin ósmoklasisty 2024, arkusz OPOP-⁠100-⁠2405, zadanie 16 · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Literę „ó” w wyrazie piszemy dlatego, że w wyrazie pokrewnym wymienia się ona na „e”, w wyrazie

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przeczytaj zdania o pisowni podanych wyrazów. Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
W wyrazie doktorzy piszemy „rz”, ponieważ w wyrazie doktor występuje „r”.
W wyrazie wahać piszemy „ch”, ponieważ w wyrazie waga występuje „g”.
Wyraz kształt piszemy przez „sz”, choć „sz” stoi po literze „k”.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
W wyrazie odważny piszemy , ponieważ w wyrazie pokrewnym odwaga występuje .

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Przyporządkuj wyrazom zasadę, według której zapisujemy w nich „ch” lub „h”. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Zasada

  1. A„ch” po literze „s”
  2. B„ch” na końcu wyrazu rodzimego
  3. C„ch” w miejscowniku liczby mnogiej
  4. D„h” zastępuje „g” w pokrewnym słowie
  5. E„ch” ma w pokrewnym słowie „sz”

Wyraz

1. kruchy
2. schować
3. (o) filmach

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z 2026 roku

Częste błędy

tu najłatwiej stracić punkt
  • Zgadywanie z wymowy. „Ó” i „u” brzmią tak samo, podobnie „rz” i „ż” oraz „ch” i „h”, więc wymowa niczego nie rozstrzyga. Zamiast tego szukaj innej formy wyrazu.
  • Szukanie powiązania w złą stronę. Z „rz” łączy się „r”, a z „ż” – inne głoski, np. g, z albo h. Jeśli w wyrazie pokrewnym słyszysz „g”, to nie piszemy „rz”, tylko „ż”.
  • Pisanie „rz” po każdej spółgłosce. Reguła dotyczy tylko kilku liter (g, k, d, t, j, w, p, b, ch) i ma wyjątki: pszczoła, wszystko, zawsze, a także formy przymiotników z -szy i -ejszy.
  • Szukanie reguły przy „ch” i „h” za wszelką cenę. Gdy nie ma wymiany i nie pasuje żadna z kilku reguł, wyraz trzeba sprawdzić w słowniku.

Do zapamiętania

  • Najpierw wymiana: inna forma wyrazu albo wyraz pokrewny.
  • Przy „ó” w krewniaku słychać o, e albo a, przy „rz” – r, a przy „ż” – g, z, h lub inną głoskę z listy.
  • Ch to w krewniaku sz, a h to g, ż albo z.
  • Ó nigdy nie stoi na końcu wyrazu.
  • Gdy wymiany nie ma, sprawdź w słowniku; nie zgaduj z wymowy.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Skąd mam wiedzieć, że wyraz pokrewny jest „dobry”?+
    Odp.:Dobry wyraz pokrewny ma ten sam rdzeń i podobne znaczenie. Sprawdź, czy da się go utworzyć od tego samego słowa: od sądu – sędzia, osądzić. Jeśli wyraz brzmi podobnie, ale znaczy coś zupełnie innego, wymiana nic nie dowodzi.
  2. 2.Czy każdy wyraz z „ó” da się sprawdzić wymianą?+
    Odp.:Nie. Polszczyzna ma wiele wyrazów, w których „ó” jest pozostałością dawnej wymowy, np. róża czy żółw. Zasada ortograficzna jest wtedy historyczna: nie masz jak jej wyprowadzić z innej formy, więc po prostu zapamiętujesz wyraz albo sprawdzasz go w słowniku.
  3. 3.Czy „ż” zawsze oznacza głoskę, która wymienia się na g?+
    Odp.:Nie. Samo „g” to tylko jedna z możliwości: równie dobrze w krewniaku może być dz, h, z, ź albo s. Poza tym „ż” piszemy po l, ł, n, r i w obcych zakończeniach -aż.
  4. 4.Co robić na egzaminie, gdy nie pamiętam zasady?+
    Odp.:Wypisz w brudnopisie formy pokrewne każdego wyrazu z zadania i sprawdź, w których z nich wymiana się powtarza. Pytanie o „tę samą zasadę” znaczy: ta sama wymiana, nie ta sama litera.
  5. 5.Czy w wyrazach obcych też obowiązują te reguły?+
    Odp.:Częściowo. Obce wyrazy zakończone na -aż piszemy przez „ż” (garaż), a przedrostki takie jak hydro- czy hiper- zawsze mają „h”. W pozostałych wypadkach najlepiej sprawdzić pisownię w słowniku, bo wymiana głosek nie zawsze działa.

Zobacz też

Wszystkie tematy z języka polskiego na egzamin ósmoklasisty

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z egzaminu ósmoklasisty 2026 z języka polskiego w 150 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w czym tracisz punkty.