Kleksa

Egzamin ósmoklasisty 2027 · język polski

Perswazja i manipulacja językowa: środki perswazji i jak je rozpoznać

Podstawa programowa, na której opiera się egzamin ósmoklasisty, każe rozróżniać środki perswazji i rozpoznawać manipulację językową. Perswazja i manipulacja chcą na ciebie wpłynąć, ale robią to inaczej: perswazja mówi otwarcie, czego chce, a manipulacja ukrywa cel albo wykorzystuje twoją naiwność. Tu masz oba pojęcia, listę środków, sposób na szybkie rozpoznanie manipulacji oraz zadania z arkuszy z omówieniem.

Na egzaminie ósmoklasisty: w 1 z 4 sesji – 2026 (zadanie 4). Na maturze (poziom podstawowy): w 2 z 4 sesji – 2023 (zadanie 16.1), 2024 (zadanie 5, wiersz 1).

Zasada

to musisz wiedzieć
  • Perswazja to otwarte przekonywanie: mówiący jasno pokazuje, czego chce, i podaje argumenty, które odbiorca może ocenić. Reklama, apel, przemówienie i plakat kampanii społecznej są perswazyjne, bo chcą nakłonić do działania albo do zmiany zdania.
  • Podstawa programowa każe wskazywać środki perswazji i rozumieć ich funkcję. Są to na przykład: zwrot do odbiorcy, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, rozkaźnik (apel), powtórzenie, wartościujący epitet, powołanie się na autorytet oraz odwołanie do emocji. Wiele z nich to znane ci środki stylistyczne; więcej o nich przeczytasz na stronach o apostrofie i pytaniu retorycznym, o epitecie i porównaniu oraz o anaforze i powtórzeniu.
  • Tekst, który ma wpłynąć na odbiorcę, realizuje przede wszystkim funkcję impresywną. Poznasz ją po tym, że autor nakłania do czegoś, np. formami typu musimy czy zróbmy, które włączają cię do grupy, albo rozkaźnikami. Nie myl jej z funkcją informacyjną, która tylko przekazuje wiadomości.
  • Manipulacja językowa to wpływanie na odbiorcę w sposób, który ukrywa cel mówiącego albo wykorzystuje odbiorcę. Wśród jej sposobów są: półprawda (prawdziwa informacja przedstawiona tak, że pomija coś ważnego), uogólnienie („wszyscy…”, „nikt…”), etykietowanie (przypięcie komuś krzywdzącej łatki), eufemizm zasłaniający przykry fakt i nowomowa. Eufemizm to jedno złagodzone określenie; nowomowa to cały język narzucony przez władzę, w którym słowa zmieniono po to, by trudniej było nazwać prawdę.
  • Podstawa programowa dodaje, że manipulacji przeciwstawiamy zasady etyki wypowiedzi. Rozumiemy to tak: mówiący mówi prawdę, nie ukrywa celu i szanuje odbiorcę. To nasze streszczenie, a nie wyliczenie z podstawy, która tych zasad nie wymienia.
  • Rozpoznaj manipulację trzema pytaniami: czy wiem, czego ode mnie chce autor, czy podane powody można sprawdzić i czy nic ważnego nie zostało pominięte? Jeśli na któreś pytanie odpowiadasz „nie”, wypowiedź ma cechy manipulacji. Perswazja ten test zdaje, a manipulacja nie.

Egzamin ósmoklasisty z języka polskiego trwa 150 minut, a za cały arkusz można zdobyć 45 punktów. Zadania z gramatyki, słownictwa, ortografii i interpunkcji są w części I arkusza, obok zadań do tekstów, a w wypracowaniu oceniana jest też poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.

Przykłady

Zasada na wyrazach i zdaniach: przeczytaj każdy wiersz i powiedz sobie, dlaczego jest właśnie tak.

  1. 1.Środki perswazji w jednym haśle

    • Nasza szkoła, nasz głos! Nie stójmy z boku – podpiszmy petycję jeszcze dziś!
    • Zwrot do odbiorcy: zaimki nasza, nasz włączają czytelnika do grupy.
    • Apel: podpiszmy nakłania do działania, a wykrzyknienia podnoszą emocje.
    • Powtórzenie: dwa razy nasz buduje poczucie wspólnoty.

  2. 2.Ta sama sprawa: perswazja i manipulacja

    • Perswazja: Zachęcam was do sprzątania parku w sobotę, bo śmieci zaczynają zagrażać zwierzętom. – cel jest jawny, powód da się sprawdzić.
    • Manipulacja: Kto nie przyjdzie sprzątać, ten wcale nie dba o środowisko. – wywiera presję zamiast podawać powód.

  3. 3.Sposoby manipulacji

    • Półprawda: Ten serwis ma ocenę 5,0! – nie dodano, że oceniły go tylko trzy osoby.
    • Uogólnienie: Nikt w tej klasie nie lubi matematyki. – jedna obserwacja rozciągnięta na wszystkich.
    • Etykietowanie: Ona jest typową maruderką. – łatka zastępuje argument.
    • Eufemizm: Przesunięcie terminu w czasie. – tak można nazwać odwołanie imprezy.

  4. 4.Nowomowa

    • Nowomowa to nie pojedyncze złagodzone słowo, lecz język narzucony przez władzę: wyrazy dostają nowe znaczenia, a niewygodne pojęcia przestają mieć nazwę.
    • Gdy brakuje słów na pewne sprawy, trudniej o nich myśleć i mówić. Dlatego język może być narzędziem władzy.

  5. 5.Trzy pytania do tekstu

    • Czego chce autor? Jeśli nie potrafisz tego powiedzieć jednym zdaniem, cel jest ukryty.
    • Jakie podaje powody? Jeśli ich brak albo nie da się ich sprawdzić, działa presja, a nie argument.
    • Co pominął? Półprawda wychodzi na jaw, gdy zapytasz, jakiej informacji brakuje.

Zadanie z egzaminu

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEegzamin ósmoklasisty

Egzamin ósmoklasisty 2026, zadanie 4

Stanisław Lem, Przyjaciel Automateusza (fragmenty)

Pewien robot, mając wyruszyć w daleką a niebezpieczną drogę, posłyszał o wielce pożytecznym urządzeniu, które wynalazca jego nazwał elektrycznym przyjacielem. Pomyślał, że raźniej mu będzie na duszy, jeśli otrzyma towarzysza, choćby miała nim być tylko maszyna, udał się więc do wynalazcy i poprosił, aby opowiedział o sztucznym przyjacielu.[…]– A zatem, mój zacny Automku, masz przed sobą garść elektroprzyjaciół. Musisz wiedzieć, że z powołania i specjalizacji jestem miniaturyzatorem. To znaczy urządzenia wielkie i ciężkie zmieniam na małe i przenośne. Każde takie ziarenko jest koncentratem elektrycznego myślenia, niezmiernie wszechstronnym i rozumnym. Nie powiem ci, że to geniusz, gdyż byłaby to przesada, podobna do fałszywej reklamy. Co prawda, zamiarem moim jest właśnie stworzyć elektrycznych geniuszów i nie spocznę, póki nie zrobię tak malutkich, aby ich można było nosić w kieszeni tysiące; dopiero kiedy wsypię ich do worków i będę sprzedawał na wagę, jak piasek, dopnę wymarzonego celu. Ale mniejsza o te moje plany na przyszłość, na razie sprzedaję elektroprzyjaciół na sztuki, i to niedrogo: za jednego biorę tyle, ile zaważy, w brylantach. Przyznasz chyba, jaka to umiarkowana cena, wziąwszy pod uwagę, że możesz takiego elektroprzyjaciela włożyć do ucha, gdzie będzie ci szeptał dobre rady i służył wszelką informacją. […] Czy bierzesz go? Gdybyś reflektował na tuzin, mógłbym odstąpić taniej…– Nie, na razie wystarczy mi jeden – odparł Automateusz. – Ale chciałbym jeszcze wiedzieć, czego właściwie mogę się po nim spodziewać? Czy potrafi dopomóc w ciężkiej sytuacji życiowej?– Jasne, przecież po to właśnie jest! – odparł pogodnie wynalazca. Podrzucił na dłoni garść ziaren, lśniących metalicznie, gdyż były sporządzone z rzadkich metali, i ciągnął:– Oczywiście, nie możesz liczyć na pomoc w sensie fizycznym, ale nie o nią przecież chodzi. Pokrzepiające uwagi, dobre i bystre rady, rozsądne refleksje, korzystne dla ciebie wskazania, napomnienia, przestrogi, jak również słowa otuchy, sentencje, dodające wiary we własne siły, oraz głębokie myśli, pozwalające sprostać każdej, jakiejkolwiek trudnej, a nawet groźnej sytuacji – oto tylko drobna część repertuaru moich elektroprzyjaciół. Są absolutnie oddani, wierni, stale przytomni, bo nigdy nie śpią, są też nad wyraz trwali, estetyczni, a sam widzisz, jacy poręczni! Więc jak, bierzesz tylko jednego?[…]Zważyli Wucha, wynalazca otrzymał zań ładny brylancik, a robot, uspokojony, że ma już towarzysza, bliską duszę na daleką drogę, ruszył przed siebie.

Zadanie 4. (0–1 pkt)

Przeczytaj definicję wyrazu perswazja ze słownika języka polskiego. «przekonywanie kogoś, aby zrobił coś lub zachował się w sposób, jakiego chce inna osoba» Na podstawie: www.wsjp.pl Do podanej niżej tezy sformułuj argument. Odwołaj się do powyższej definicji oraz do przytoczonego fragmentu utworu Przyjaciel Automateusza. Teza: Wynalazca, z którym spotkał się Automateusz, dobrze opanował sztukę perswazji.

Źródło: CKE, egzamin ósmoklasisty 2026, arkusz OPOP-⁠100-⁠2605, zadanie 4 · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Na maturze

za kilka lat
Ten sam temat wraca na maturze z języka polskiego (poziom podstawowy). Tak zapytała o niego CKE.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura, poziom podstawowy 2023, zadanie 16.1

Tekst do zadań 16.1. i 16.2.

Przeczytaj fragment powieści Rok 1984 George’a Orwella.George OrwellRok 1984– […] Najwięcej, oczywiście, wyrzucamy czasowników i przymiotników, ale setki rzeczowników też są zupełnie zbędne. Usuwamy nie tylko synonimy, lecz także wyrazy przeciwstawne. Bo jaką rację bytu mają słowa, których znaczenie jest po prostu przeciwieństwem innych? Każde słowo zawiera w sobie swoje przeciwieństwo. Weźmy na przykład przymiotnik „dobry”. Jeśli mamy „dobry”, po co nam taki przymiotnik jak „zły”? „Bezdobry” wystarczy w zupełności; jest nawet o tyle lepszy, że stanowi dokładne przeciwieństwo przymiotnika „dobry”, czego nie można powiedzieć o „zły”. A gdy z kolei chcemy coś wzmocnić, czy ma sens stosowanie mętnych i w sumie bezużytecznych określeń typu „wspaniały” lub „znakomity”? „Plusdobry” adekwatnie spełnia każdy wymóg, jeśli natomiast zachodzi potrzeba jeszcze większej emfazy, można użyć „dwaplusdobry”. […] Z czasem pojęcie dobra i zła ograniczy się do zaledwie sześciu słów, a naprawdę do jednego.George Orwell, Rok 1984, przeł. Tomasz Mirkowicz, Warszawa 1988.

Zadanie 16.1. (0–1)

Spośród podanych określeń (A–D) wybierz to, które charakteryzuje nowomowę stworzoną w państwie opisanym w powieści Rok 1984 George’a Orwella. Zaznacz właściwą odpowiedź.

Źródło: CKE, matura z języka polskiego, poziom podstawowy 2023, arkusz MPOP-⁠P1-⁠100-⁠2305, zadanie 16.1 · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie.
zadanie Kleksy

Reklama napoju: „Zero sztucznych barwników! Naturalny smak! Wybierz zdrowy napój dla całej rodziny!” Na etykiecie, drobnym drukiem, można przeczytać: 23 g cukru w jednej butelce.

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Ta reklama jest przykładem manipulacji, ponieważ

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przyporządkuj każdej wypowiedzi nazwę sposobu manipulacji, który w niej występuje. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Sposób manipulacji

  1. Aetykietowanie
  2. Buogólnienie
  3. Cpółprawda
  4. Deufemizm przykrywający przykry fakt
  5. Egroźba

Wypowiedź

1. Wszyscy politycy kłamią, więc nie ma po co głosować.
2. Pomysł Kuby? Przecież to klasowy mądrala.
3. Trener nazwał przegraną dziesięcioma bramkami „mniej udanym meczem”.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przeczytaj zdania o perswazji i manipulacji. Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Perswazja polega na jawnym przekonywaniu, w którym odbiorca może ocenić podane argumenty.
Pojawienie się wykrzyknienia w tekście reklamowym oznacza, że tekst jest manipulacją.
Zasady etyki wypowiedzi pozwalają ukryć prawdziwy cel mówiącego, jeśli wypowiedź jest skuteczna.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
W haśle Weź sprawy w swoje ręce – zagłosuj dziś! widać środek perswazji, jakim jest , a głównym celem wypowiedzi jest .

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z 2026 roku

Częste błędy

tu najłatwiej stracić punkt
  • Uznawanie każdej perswazji za manipulację. Reklama, apel i przemówienie chcą na ciebie wpłynąć, ale nie muszą niczego ukrywać. Manipulacja zaczyna się tam, gdzie cel jest ukryty albo odbiorca zostaje wykorzystany.
  • Mylenie perswazji z informowaniem. Tekst, który tylko podaje wiadomości, ma funkcję informacyjną. O perswazji mówisz wtedy, gdy autor chce odbiorcę do czegoś nakłonić lub przekonać.
  • Podawanie w argumencie samej informacji o przedmiocie. Gdy w zadaniu masz wykazać, że ktoś dobrze przekonywał, opisz jego sposób przekonywania, a nie wygląd ani rozmiar tego, co sprzedaje.
  • Zbyt ogólne nazwanie środka: „autor używa języka perswazji”. Wskaż, który środek to jest (zwrot do odbiorcy, apel, pytanie retoryczne) i co on robi w tekście.
  • Wiara, że nowomowa to po prostu język wymyślony przez pisarza. W powieści Orwella nowomowa ma konkretną funkcję: ogranicza słownictwo, by ograniczyć myślenie. Opisz tę funkcję, nie samą nazwę.

Do zapamiętania

  • Perswazja ma jawny cel i argumenty, które odbiorca może ocenić.
  • Manipulacja ukrywa cel albo wykorzystuje odbiorcę.
  • Środki perswazji: zwrot do odbiorcy, apel, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, powtórzenie, wartościowanie.
  • Funkcja impresywna oznacza nakłanianie odbiorcy do działania.
  • Sposoby manipulacji: półprawda, uogólnienie, etykietowanie, eufemizm, nowomowa.
  • Test trzech pytań: jaki cel, jakie powody, co pominięto.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różni się perswazja od manipulacji?+
    Odp.:Perswazja przekonuje otwarcie: mówisz, czego chcesz, i podajesz powody, które da się sprawdzić. Manipulacja ukrywa cel albo wykorzystuje słabość odbiorcy, np. jego strach, pośpiech albo brak informacji. Obie chcą na odbiorcę wpłynąć, ale w manipulacji odbiorca nie ma pełnej szansy, żeby sprawę ocenić.
  2. 2.Czy reklama to zawsze manipulacja?+
    Odp.:Nie. Reklama jest przede wszystkim perswazją, bo zachęca do kupna. Staje się manipulacją wtedy, gdy przemilcza coś ważnego, wprowadza w błąd albo wywiera presję, np. „tylko dziś, nie zastanawiaj się”. Odróżnisz jedno od drugiego, sprawdzając, czy podano powody i czy nic istotnego nie zostało pominięte.
  3. 3.Jakie środki perswazji mogę wskazać w zadaniu?+
    Odp.:Możesz wskazać zwrot do odbiorcy, apel w trybie rozkazującym, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, powtórzenie i wartościujący epitet. Za każdym razem dopisz, co dany środek robi: skraca dystans, zachęca, wzmacnia emocje albo podkreśla ważną myśl.
  4. 4.Co oznacza funkcja impresywna?+
    Odp.:Wypowiedź o funkcji impresywnej chce wywołać reakcję odbiorcy, np. nakłonić go do działania albo zmiany postawy. Poznasz ją po rozkaźnikach, po zwrotach do odbiorcy i po formach typu musimy, zróbmy. Funkcja informacyjna tylko przekazuje wiadomości, a poetycka zwraca uwagę na samą formę.
  5. 5.Co to jest nowomowa?+
    Odp.:To język, w którym władza narzuca nowe znaczenia słowom albo usuwa słowa, żeby zmienić sposób myślenia. W Roku 1984 Orwella nowomowa ogranicza liczbę słów, więc trudno wyrazić sprzeciw. Tym samym jest przykładem manipulacji przez język.
  6. 6.Jak się przeciwstawić manipulacji?+
    Odp.:Zatrzymaj się i zapytaj o cel, o powody i o to, co pominięto. Poproś o źródło informacji i porównaj z innym. Sam też trzymaj się zasad uczciwej rozmowy: mów prawdę, nie ukrywaj celu i szanuj odbiorcę.

Zobacz też

Wszystkie tematy z języka polskiego na egzamin ósmoklasisty

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z egzaminu ósmoklasisty 2026 z języka polskiego w 150 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w czym tracisz punkty.