Podania i legendy polskie

Dawno temu, „może z tysiąc lat temu” – jak pisze Niewiadomska – trzej bracia, Lech, Czech i Rus, rozeszli się w trzy strony świata, żeby założyć własne państwa. Lech wyruszył na północ. Długo szedł przez nieprzebyte puszcze i bagna, kierując się tylko słońcem i biegiem rzek, aż wyszedł na równinę nad Wartą.

Zachwyciła go piękna, żyzna ziemia pełna ryb i zwierzyny, więc postanowił tu zostać i zbudować gród. Gdy ścinano drzewa na budowę, znaleziono całe gniazdo białych orłów. Lech uznał to za dobry znak: białego orła wybrał na znak wojenny, a gród nazwał Gnieznem.

W komentarzu Niewiadomska zauważa, że trzech braci naprawdę nie było – w ten sposób tłumaczono sobie, że Polacy, Czesi i Rusini są ludami pokrewnymi, bo rozumieją nawzajem swoją mowę. Dodaje też inne objaśnienie nazwy: Gniezno, czyli Kniezno, gród kniazia, księcia.

To podanie o początku państwa: tłumaczy, skąd wziął się biały orzeł w polskim godle i nazwa pierwszej stolicy. Pokazuje też, jak dawni ludzie wyjaśniali pokrewieństwo Słowian – jako braterstwo trzech założycieli. Na egzaminie możesz się na nie powołać, pisząc o symbolach narodowych, o wędrówce i o szukaniu własnego miejsca na ziemi.

Nad Wisłą, na górze Wawelu, stał mocny gród mądrego i dzielnego księcia Kraka, od którego imienia nazwano go Krakowem. Ludzie żyli w nim spokojnie, bo książę czuwał nad bezpieczeństwem rolników, kupców i rzemieślników.

Nieszczęście przyszło nagle: w jaskini u stóp góry zamieszkał okrutny smok. Porywał bydło z pastwisk i ludzi z drogi, a jego twardej łuski nie imała się żadna broń. W grodzie zapanowały strach i żałoba, ludzie bali się wychodzić z domów.

Krak postanowił pokonać potwora podstępem. Smokowi rzucono barana wypchanego siarką. Smok go połknął, poczuł w sobie straszny ogień i pił wodę z Wisły tak długo, aż pękł. Odtąd lud jeszcze bardziej pokochał księcia, a gród się rozrastał. Po śmierci Kraka wdzięczni ludzie usypali mu wysoki kopiec, nosząc ziemię w rękach – na pamiątkę tego co roku odbywa się obchód zwany Rękawką.

Niewiadomska dodaje, że według innych podań smoka zabił syn Kraka albo szewczyk Skuba, a smokiem mógł być w rzeczywistości okrutny rozbójnik lub zły sąsiad.

Legenda opowiada o założeniu Krakowa i pokazuje władcę idealnego: mądrego opiekuna, który chroni poddanych. Najważniejsza nauka brzmi: rozum i podstęp mogą pokonać siłę, której nie pokona broń. Jaskinia smoka to według encyklopedii Smocza Jama u podnóża Wawelu, a usypany dla Kraka kopiec – jak pisze Niewiadomska – odwiedzano co roku w czasie Rękawki.

Po śmierci Kraka zostało dwóch synów. Młodszy, zazdrosny o władzę, zabił starszego i za to wygnano go z grodu. Księżną wybrano wtedy córkę Kraka, piękną i mądrą Wandę. Rządziła sprawiedliwie i mężnie: walczyła w boju, rozsądzała spory, dbała o bezpieczeństwo kraju, a jej sława szła daleko.

Usłyszał o niej niemiecki książę Rytygier. Zapragnął pięknej żony i jej ziemi, więc przysłał do Krakowa swatów i zagroził wojną, jeśli Wanda go nie przyjmie. Rytygier słynął z męstwa, więc wojna z nim była bardzo groźna.

Wanda odrzuciła jego żądanie, bo nie chciała dać swojemu ludowi obcego pana. Żeby zapewnić swojemu narodowi zwycięstwo w nieuniknionej walce, złożyła siebie w ofierze bogom i rzuciła się w nurty Wisły. Wydobyto jej ciało, pochowano ją wśród żalu całego ludu i usypano na jej grobie kopiec, a o jej czynie ułożono pieśń.

To opowieść o miłości do ojczyzny i o poświęceniu: Wanda woli oddać życie, niż oddać kraj pod władzę obcego. Niewiadomska nazywa ją bohaterką, bo nie naraziła ludu na niepewną wojnę. Możesz się na nią powołać, pisząc o patriotyzmie, odpowiedzialności władcy i wartościach ważniejszych od życia. Pisz przy tym, że to podanie, a nie fakt historyczny.

W grodzie Kruszwica nad jeziorem Gopłem rządził książę Popiel, jeden z następców Lecha. Rządził groźnie i surowo i chciał decydować sam, bez pytania kogokolwiek o radę – jego żona, Niemka, opowiadała mu, że tak rządzą książęta w Niemczech. Tymczasem w Polsce od dawna książę w ważnych sprawach zwoływał wiec, czyli radę starszych kmieci.

Popiel wieców nie zwoływał, więc kmiecie odmówili mu posłuszeństwa. Książę bał się, że jego stryjowie połączą się z niezadowolonymi i odbiorą mu władzę. Zaprosił ich na ucztę, a żona zatruła im miód i wino. Ciała otrutych wrzucono do Gopła.

Zbrodnia szybko została ukarana. Z ciał stryjów wylęgły się tysiące myszy i ruszyły prosto na dwór Popiela. Przerażony książę uciekł z rodziną do murowanej wieży na wyspie pośrodku jeziora, ale myszy popłynęły za nim i zagryzły go w wieży.

Niewiadomska podaje też domysły, kim mogły być owe myszy: może ród Myszków, który stanął na czele buntu, a może morscy rozbójnicy zwani Myszami. Dodaje, że prawdy nikt nie zna.

To opowieść o złym władcy i o karze za zbrodnię. Popiel chce rządzić samowładnie, łamie dawny obyczaj wiecu i morduje własną rodzinę, a sprawiedliwość dosięga go w najdziwniejszy sposób. Podanie jest wstępem do legendy o Piaście: po upadku Popiela władzę obejmuje człowiek dobry. Imię Popiela pojawiło się w arkuszu CKE z 2023 roku – w przypisie do Balladyny wyjaśniono, że korona Popielów należała do Popiela, legendarnego władcy Polski.

Za rządów Popiela niedaleko Kruszwicy żył zamożny kmieć Piast, kołodziej. Sąsiedzi go szanowali, bo był mądry, gospodarny i zawsze chętny do pomocy. Miał chatę, pole i pasiekę, a w gospodarstwie pomagała mu dobra żona Rzepicha.

Gdy najstarszy syn Piasta skończył siedem lat, rodzina przygotowała postrzyżyny – uroczystość, na której ojciec po raz pierwszy obcinał synowi włosy i nadawał mu imię. Kiedy goście zasiedli do stołu, w progu stanęli dwaj nieznani młodzieńcy w zakurzonych szatach. Na książęcy dwór ich nie wpuszczono. Piast przyjął ich serdecznie, bo gościnność była świętym obowiązkiem.

Podczas obrzędu jeden z przybyszów pobłogosławił chłopca i ochrzcił go imieniem Ziemowit. Potem obcy zniknęli, nikt nie wiedział kiedy. Nazajutrz kmiecie zaczęli się zbierać, żeby wybrać innego księcia, i wielu z nich zachodziło do zagrody Piasta. W okolicy brakowało jedzenia, ale Rzepicha z wielkim zdziwieniem odkryła, że zapasów w komorze wcale nie ubywa. Piast wyjaśniał, że to nie jego zasługa, tylko błogosławieństwo, bo ugościł świętych ludzi. Zebrani uznali, że takiego księcia, nad którym czuwa boska opieka, właśnie szukają – i Piast kołodziej zasiadł na tronie w Kruszwicy.

Legenda wyjaśnia początek dynastii Piastów i pokazuje, że władzę dostaje człowiek dobry, pracowity i gościnny, a nie okrutny i pyszny jak Popiel. Niewiadomska zauważa, że jeśli przybysze byli aniołami, a jedzenie rozmnożył cud, to całą opowieść trzeba nazwać legendą, a nie podaniem. Na egzaminie przyda się do tematów o gościnności, pomaganiu innym i nagrodzie za dobro.

Lutek był biednym, ale wesołym i pracowitym szewczykiem z warszawskiego Starego Miasta. Skąpy majster karmił go byle czym i ubierał w łachmany. Pewnego razu na wieczorynce stary kulawy szewc opowiedział, że w podziemiach starego zamczyska przy Ordynackiej mieszka królewna zaklęta w złotą kaczkę: kto ją odnajdzie w noc świętojańską, zdobędzie ogromne skarby.

W tę noc Lutek przez zakratowane okienko od strony Tamki wszedł do lochów. Po długim krętym korytarzu dotarł do sklepionej piwnicy z jeziorkiem, na którym pływała złota kaczka. Kaczka zmieniła się w przepiękną królewnę i postawiła warunek: Lutek dostanie sakiewkę ze stu dukatami i musi je wydać w ciągu jednego dnia tylko na siebie, nie dając nikomu ani grosza. Wtedy staną przed nim otworem niezmierne skarby.

Następnego dnia Lutek kupił sobie ubranie i laskę, najadł się w gospodzie, pojechał bryczką do Wilanowa i poszedł do teatru, a i tak wydał zaledwie kilka dukatów. Wieczorem spotkał starego żołnierza bez ręki, który walczył pod Somosierrą i pod Lipskiem, i dał mu garść złota. Wtedy zagrzmiało, królewna pojawiła się na mgnienie oka, powiedziała, że nie dotrzymał obietnicy, i znikła. Starzec powiedział Lutkowi, że szczęście daje praca i zdrowie, a nie dukat. Od tej pory szewczykowi wiodło się dobrze: został czeladnikiem, potem majstrem, ożenił się i żył długo w dostatku.

Morał Oppman wypowiada sam na końcu: zła musiała być ta zaczarowana królewna, skoro kazała myśleć tylko o sobie, a trzeba najpierw pomóc biednemu. Legenda uczy, że prawdziwe szczęście nie bierze się z łatwych pieniędzy, tylko z uczciwej pracy i dobrego serca. Pasuje do tematów o pomaganiu innym, o pokusie bogactwa i o tym, że człowiek sam wybiera, jaki będzie.

Mistrz płatnerski Melchior Ostroga, który wykuwał zbroje w dawnej Warszawie, pozwolił swoim dzieciom, Maćkowi i Halszce, pobiegać po Rynku, ale zabronił im chodzić na Krzywe Koło, do zburzonego domu, gdzie coś straszy. Na Rynku dzieci spotkały Walusia Klepkę, synka bednarza, wielkiego urwisa. Waluś namówił je, żeby zeszły z nim do piwnic zburzonego domu, bo podobno ukryto tam skarby.

W podziemiach Waluś otworzył furtę i padł martwy. Za nią siedział potwór, „niby kogut, niby wąż”, z kogucią głową i strasznymi oczami. Maciek poznał, że to bazyliszek, który zabija wzrokiem. Rodzeństwo ukryło się za wielkimi drzwiami opartymi o mur. Zginęła też stara służąca Agata, która zeszła szukać dzieci.

Rajca Strubicz zaprowadził zrozpaczonych rodziców do uczonego doktora Hermenegildusa Fabuły. Ten poradził, żeby do lochu zszedł człowiek obwieszony lustrami: bazyliszek zobaczy w nich siebie i zabije się własnym wzrokiem. Zgodził się na to Jan Ślązak, wędrowny krawczyk skazany na śmierć za zabójstwo, któremu w zamian obiecano wolność. Jan zszedł do podziemi w lustrach i wyniósł zabitego potwora. Dzieci odnaleziono żywe, a później okazało się, że Jan był niewinny – rzekomo zabity towarzysz wrócił do Warszawy – przez ponad miesiąc błąkał się po lesie.

To legenda o nieposłuszeństwie i jego cenie – Waluś płaci życiem za to, że nie słuchał dorosłych – a zarazem o tym, że rozum i odwaga pokonują zło, którego nie da się pokonać siłą. Bazyliszek ginie od własnego spojrzenia, jak smok wawelski od podstępu. Bohaterem okazuje się skazaniec, który na nowo zyskuje życie i dobre imię.

Dawno temu, gdy na miejscu dzisiejszej Warszawy leżała mała osada rybacka otoczona lasami, w potoku wypływającym ze źródła na Bugaju mieszkała syrena. O zachodzie słońca i przy pełni księżyca śpiewała tak pięknie, że jej głos niósł się daleko po Wiśle. Dwaj rybacy, Szymon i Mateusz, poszli po radę do pustelnika, ojca Barnaby.

Pustelnik poradził, żeby przy pełni księżyca zaczaić się przy źródle w ubraniach obwieszonych gałęziami lipy i z uszami zatkanymi woskiem, by śpiew nie zmiękczył im serc. Tak też zrobili: gdy syrena – do pasa piękna dziewczyna, od pasa ryba – wynurzyła się i zaczęła śpiewać, rzucili się na nią i związali. Chcieli ją rano zawieźć do księcia w Czersku, a na noc zamknęli w oborze pod strażą pastucha Staszka.

W nocy syrena zaśpiewała Staszkowi i poprosiła, żeby ją rozwiązał. Chłopiec przeciął więzy i otworzył wrota. Nad Wisłą syrena pożegnała ludzi: kochała ich i rzekę, ale na rozkaz śpiewać nie będzie. Zapowiedziała, że w trudnych czasach szum Wisły będzie śpiewał ich potomkom o nadziei i zwycięstwie, i skoczyła do rzeki, a Staszek za nią.

W wersji Oppmana syrena jest duszą wolnej pieśni: śpiewa ludziom z dobrego serca, ale nie da się zamknąć w niewoli i śpiewać na rozkaz. Legenda mówi o wolności i o nadziei w trudnych czasach. Syrena jest dziś herbem i jednym z symboli Warszawy. Inne opowieści o niej wyglądają inaczej – na egzaminie trzymaj się wersji, którą znasz.