Baśnie polskie i europejskie

Według dawnego wierzenia w noc świętojańską, najkrótszą w roku, kwitnie paproć, a kto znajdzie i zerwie jej kwiat, będzie miał wszystko, czego zapragnie. Jacuś, chłopak ze wsi, zwany „ciekawym”, bo zawsze szukał tego, co najtrudniej zdobyć, postanowił ten kwiat znaleźć. Trzy razy, w trzy kolejne noce świętojańskie, szedł do lasu w białej koszuli i z czerwonym pasem. Za pierwszym razem zaczarowany las zastawiał mu drogę, a gdy już sięgał po kwiat, zapiał kogut. Za drugim razem wszystko znów znikło o pianiu kurów.

Za trzecim razem znalazł kwiat pod nogami i mocno go chwycił, choć parzył jak ogień. Usłyszał wtedy głos: może mieć wszystko, ale z nikim nie wolno mu się dzielić szczęściem. Kwiat wrósł mu w serce. Jacuś zamieszkał w pałacu, miał służbę, powozy i skarby, a stół podawał mu każdą potrawę, o której pomyślał. Z czasem jednak zaczął się nudzić i dręczyć ludzi dla rozrywki.

Gdy po latach odwiedził rodzinną chatę, matka go nie poznała. Nie dał jej ani grosza, bo bał się stracić szczęście. Przy drugiej wizycie ojciec już nie żył, a matka chorowała – i znów odjechał. W końcu postanowił pomóc rodzinie, choćby wszystko stracił. Chata była jednak pusta: wszyscy umarli z biedy i głodu. Jacuś uznał, że to jego wina, ziemia się pod nim rozstąpiła i zniknął razem z kwiatem.

To baśń o egoizmie: szczęście, którym nie można się podzielić z bliskimi, staje się przekleństwem. Pokazuje też, że bogactwo bez pracy i bez ludzi nie daje radości, a sumienia nie da się zagłuszyć zabawą. Zakończenie jest smutne – zło nie zostaje naprawione. To dobry przykład do tematów o pomaganiu innym, o rodzinie i o tym, że człowiek sam wybiera, jaki będzie.

Baśń Konopnickiej jest napisana wierszem. Zaczyna się od opisu wielkiego boru nad Bugiem, pełnego leśnych dziwów, w którym ślimaki, osy, pająk krzyżak i gąsienice zachowują się jak wojsko. Mały Janek wybiera się rano do lasu z dwiema krobkami i w czerwonym kapelusiku, bo są imieniny Mamy i chce jej zrobić niespodziankę z jagód.

Jagód jednak nie może znaleźć. Gdy siada zmęczony i bliski płaczu na ściętym drzewie, widzi w trawie brodatego krasnoludka – to Jagodowy król. Król zabiera chłopca do swojego państwa: wiewiórki niosą krobki, a w gaju jagodowym, gęstym jak sad śliw, siedmiu Jagodowych braci, królewiczów, napełnia krobkę. Potem płyną łódką z kory, galopują na leśnych myszach i odwiedzają pięć panien Borówczanek, sierot pod opieką ciotki, pani Borówczyny.

Na koniec Janek budzi się na sosnowym pniu i nie wie, czy to był sen. Obok stoją jednak obie krobki pełne jagód. Chłopiec wraca do domu, zanim Mama się obudzi, stawia kwiaty i jagody na stole i dołącza życzenia z rysunkiem królewiczów i Borówczanek.

To pogodna baśń o miłości do matki i o przyrodzie, w której kryją się cuda. Pokazuje świat lasu oczami dziecka i nagradza dobre serce: Janek chce sprawić radość Mamie, a las mu w tym pomaga. Granica między snem a jawą zostaje otwarta, jak w wielu baśniach. Przyda się do tematów o rodzinie, przyrodzie i bezinteresownym dobru.

Kaczka długo wysiadywała jaja pod liśćmi łopianu przy starym zamku. Z ostatniego, największego jaja wykluło się pisklę duże, szare i brzydkie. Pływało świetnie, ale na kaczym podwórzu wszyscy się z niego wyśmiewali: kaczki je szczypały, kury dziobały, rodzeństwo od niego stroniło, a nawet matka zaczęła się go wstydzić. Kaczątko uciekło.

Długo błąkało się po świecie. Dzikie kaczki nazwały je potwornie brzydkim, na bagnach przeżyło polowanie, a pies nawet go nie tknął. W chatce staruszki kot i kura pogardzały nim, bo nie umiało ani mruczeć, ani znosić jaj. Jesienią zobaczyło lot wspaniałych białych ptaków i zatęskniło za nimi, a zimą o mało nie zamarzło w lodzie.

Wiosną poczuło, że ma silne skrzydła, i poleciało do ogrodu z wielkim stawem. Popłynęło ku trzem łabędziom, gotowe zginąć. W wodzie zobaczyło jednak swoje odbicie: było pięknym łabędziem, bo wykluło się z łabędziego jaja. Dzieci nad stawem uznały, że to najpiękniejszy łabędź ze wszystkich.

Baśń mówi o odrzuceniu i samotności tego, kto jest inny, i o tym, że nie należy oceniać nikogo po wyglądzie. Pokazuje też, że cierpienie nie musi zabić dobroci: łabędź nie staje się dumny ani mściwy. To przykład do tematów o tolerancji, wytrwałości i o tym, kim jesteśmy naprawdę.

W ostatni dzień roku, w śnieg i mróz, przez miasto idzie bosa dziewczynka. Rano straciła za duże pantofle matki, uciekając przed powozami: jeden zginął w ciemności, drugi porwał jakiś chłopiec. W fartuszku niesie zapałki na sprzedaż, ale nikt nic od niej nie kupił. Boi się wrócić do domu, bo ojciec – czy ojczym – by ją pobił, a w domu i tak jest zimno.

Siada w kącie między dwoma domami i zapala zapałkę, żeby się ogrzać. W jej blasku widzi żelazny piec, potem stół z pieczoną gęsią, potem choinkę z tysiącami świeczek, której światełka wznoszą się do gwiazd. Jedna gwiazda spada, a dziewczynka przypomina sobie słowa babci, że wtedy czyjaś dusza idzie do nieba.

W świetle kolejnej zapałki widzi ukochaną babcię. Żeby jej nie stracić, zapala całe pudełko naraz. Babcia bierze ją na ręce i obie wznoszą się wysoko, tam, gdzie nie ma głodu ani zimna. Rano ludzie znajdują zamarznięte dziecko z uśmiechem na twarzy i mówią, że chciało się ogrzać.

To jedna z najsmutniejszych baśni: opowiada o biedzie, samotności dziecka i obojętności ludzi, którzy przechodzą obok. Zakończenie ma dwa znaczenia – dziewczynka umiera, ale idzie do nieba z babcią. Baśń przyda się do tematów o pomaganiu innym, o wrażliwości na cudze cierpienie i o odpowiedzialności dorosłych.

Pewna kobieta dostała od czarownicy ziarnko jęczmienia. Wyrósł z niego kwiat, a w nim siedziała maleńka dziewczynka, którą nazwano Calineczką. Spała w łupince orzecha. Pewnej nocy porwała ją ropucha, żeby ożenić z nią swojego syna, ale rybki przegryzły łodyżkę liścia lilii i Calineczka popłynęła daleko. Potem porwał ją chrabąszcz, a gdy inne chrabąszcze uznały ją za brzydką, porzucił ją na łące.

Lato przeżyła sama w lesie, a zimą schroniła się u myszy polnej. Mysz chciała ją wydać za bogatego i uczonego kreta, który nie znosił słońca i kwiatów. W korytarzu kreta Calineczka znalazła zmarzniętą jaskółkę. Okryła ją i poczuła, że ptak żyje. Przez całą zimę potajemnie go pielęgnowała, a wiosną wypuściła na wolność.

Jesienią miał się odbyć ślub z kretem i Calineczka miała już nigdy nie zobaczyć słońca. Gdy żegnała świat, przyleciała jaskółka i zabrała ją do ciepłych krajów. Tam, w białym kwiecie, Calineczka spotkała króla elfów, który poprosił ją o rękę. Została królową kwiatów, dostała skrzydła i nowe imię: Maja.

Baśń pokazuje, że dobro wraca: Calineczka ratuje jaskółkę, a jaskółka ratuje ją. Uczy też, by nie wiązać się z kimś tylko dla bogactwa i wygody, wbrew sobie. To przykład do tematów o pomaganiu innym, o przyjaźni i o odwadze w trudnych chwilach.

Ubogi drwal mieszkał na skraju lasu z drugą żoną i dwojgiem dzieci, Jasiem i Małgosią. Gdy zabrakło chleba, macocha namówiła męża, żeby zostawić dzieci w lesie. Jaś usłyszał tę rozmowę, nazbierał białych kamyków i rozrzucał je po drodze, więc w świetle księżyca dzieci wróciły do domu. Za drugim razem macocha zamknęła drzwi, Jaś rzucał okruchy chleba, ale wydziobały je ptaki.

Trzeciego dnia błądzenia biały ptaszek zaprowadził dzieci do domku z chleba, ciasta i cukru. Mieszkała w nim staruszka, która udawała dobrą, a naprawdę była czarownicą zjadającą dzieci. Zamknęła Jasia w chlewiku, żeby go utuczyć, a Małgosię zmusiła do pracy. Jaś zamiast palca wysuwał kostkę, a czarownica, która źle widziała, dziwiła się, że chłopiec nie tyje.

Po czterech tygodniach czarownica postanowiła ugotować Jasia, a Małgosię upiec w piecu. Kazała Małgosi zajrzeć do pieca, ale dziewczynka udała, że nie wie, jak to zrobić. Gdy czarownica sama wsadziła głowę do pieca, Małgosia ją wepchnęła i zaryglowała drzwiczki. Dzieci zabrały perły i klejnoty, biała kaczka przewiozła je przez rzekę i wróciły do ojca. Macocha już nie żyła.

To baśń o rodzeństwie, które ratuje się samo: najpierw sprytem Jasia, potem odwagą Małgosi. Uczy, że nie należy ufać pozorom – słodki domek to pułapka – i że rozum pokonuje zło. Przyda się do tematów o odwadze, pomocy bliskim i o tym, że nawet słabszy może wygrać.

Królowa zapragnęła córeczki białej jak śnieg, rumianej jak krew i o włosach czarnych jak heban. Urodziła Śnieżkę i zaraz umarła. Druga żona króla była piękna, ale pyszna i miała czarodziejskie lusterko, które zawsze mówiło prawdę. Gdy Śnieżka skończyła siedem lat, lusterko odpowiedziało, że to ona jest najpiękniejsza.

Królowa kazała myśliwemu zabić dziewczynkę, ale ten zlitował się i puścił ją do lasu. Śnieżka trafiła do domku siedmiu karzełków, którzy wydobywali kruszec w górach, i została u nich. Lusterko zdradziło królowej, że Śnieżka żyje. Macocha trzy razy przychodziła przebrana: za mocno zawiązała jej gorsecik, wpięła zatruty grzebień, a w końcu dała jabłko zatrute z jednej strony. Dwa razy karzełki ją uratowały, za trzecim razem nie zdołały.

Karzełki złożyły Śnieżkę w szklanej trumnie. Królewicz, który ją zobaczył, poprosił o trumnę, a gdy jego słudzy ją nieśli, jeden się potknął i z ust Śnieżki wypadł kawałek jabłka. Śnieżka ożyła i poślubiła królewicza. Zła królowa przyszła na wesele i za karę musiała tańczyć w rozżarzonych żelaznych trzewikach, aż padła martwa.

Baśń mówi o zazdrości i pysze, które prowadzą do zbrodni, i o niewinności, która w końcu zwycięża. Pokazuje też, że ostrzeżenia trzeba brać na serio: Śnieżka trzy razy daje się zwieść przebranej macosze mimo przestróg karzełków. Przyda się do tematów o zazdrości, o próżności i o przyjaźni, która chroni.

Pewien szlachcic ożenił się po raz drugi z dumną kobietą, która miała dwie córki we wszystkim do niej podobne. Jego dobra córka z pierwszego małżeństwa musiała wykonywać najcięższe prace, spała na poddaszu, a wieczorami siadała przy kominku, czasem wprost w popiele – dlatego domownicy przezywali ją Kocmołuszkiem, a młodsza z sióstr Kopciuszkiem. Gdy królewicz wydał bal, macocha i siostry pojechały same.

Matka chrzestna Kopciuszka, która była wróżką, zamieniła dynię w złotą karocę, myszy w konie, szczura w woźnicę, a jaszczurki w lokajów. Kopciuszek dostała suknię ze złota i srebra oraz szklane pantofelki, ale musiała wrócić przed północą, bo wtedy czary znikną. Na drugim balu zapomniała się, uciekła, gdy zegar bił północ, i zgubiła pantofelek.

Królewicz ogłosił, że poślubi tę, na którą pantofelek będzie pasował. Pasował na Kopciuszka, a ona wyjęła z kieszeni drugi. Siostry prosiły o przebaczenie, a Kopciuszek przebaczyła im, zabrała je do pałacu i wydała za dworzan. Ta baśń ma na liście lektur wykreślonych osobne miejsce.

Kopciuszek uczy, że dobroć i cierpliwość zostają w końcu nagrodzone, a przebaczenie jest piękniejsze od zemsty. Pokazuje też niesprawiedliwość w rodzinie i siłę pomocy z zewnątrz. Do 2028 roku możesz się do tej baśni odwołać w wypracowaniu, np. pisząc o przebaczeniu albo o tym, że dobroć nie jest słabością.

Stary rybak i jego żona od lat mieszkają w biednej lepiance nad morzem. Pewnego dnia rybak łowi złotą rybkę, która mówi ludzkim głosem i prosi o wolność, obiecując wszystko, czego zechce. Rybak wypuszcza ją, niczego nie żądając. Żona wyzywa go od głupców i każe wrócić po nowe koryto.

Rybka spełnia życzenie, ale żona żąda coraz więcej: chaty, potem tytułu szlachcianki, potem korony carycy. Z każdą wizytą morze jest bardziej wzburzone. W końcu staruszka chce zostać władczynią wszystkich mórz, a złota rybka ma jej służyć. Tym razem rybka nic nie odpowiada i odpływa. Rybak wraca do starej lepianki, a przed żoną stoi rozbite koryto. Ta baśń ma na liście lektur wykreślonych osobne miejsce.

Baśń mówi o chciwości i pysze, które każą żądać coraz więcej, aż wszystko się traci. Pokazuje też, że uległość wobec cudzej chciwości nie jest dobrem: rybak spełnia każde żądanie żony. Do 2028 roku możesz się do tej baśni odwołać w wypracowaniu, np. pisząc o tym, że nie warto żądać coraz więcej.