Pani Twardowska Adama Mickiewicza

Ballada zaczyna się w środku zabawy: „Jedzą, piją, lulki palą”, tańczą i swawolą tak, że prawie rozwalą karczmę. Okrzyki „Ha, ha! Hi, hi! hejże! hola!” od razu ustawiają wesoły, rubaszny ton.

W końcu stołu siedzi Twardowski, podparty pod boki jak turecki basza. Woła „Hulaj dusza! hulaj!” i jednocześnie bawi, zwodzi i straszy gości. Już pierwsze dwie strofy pokazują go jako pana całej karczmy, pewnego siebie i lubiącego zabawę.

Twardowski popisuje się czarami. Żołnierz, który udawał zucha, łajał i potrącał wszystkich, dostaje świst szabli koło ucha – i zamienia się w zająca. Prawnik z trybunału, który po cichu opróżniał rondel, słyszy brzęk sakiewki i zamienia się w psa.

Szewcowi Twardowski daje trzy prztyczki w nos, przykłada mu do głowy trzy rureczki, cmoka i wytacza z jego głowy pół beczki gdańskiej wódki. Dwie pierwsze sztuczki karzą tego, kto się popisywał, i tego, kto się łakomił, a trzecia wytacza z głowy szewca pół beczki wódki – czary śmieszą, ale też ośmieszają.

Kiedy Twardowski pije z kielicha, kielich zaczyna świszczeć i zgrzytać. Twardowski zagląda na dno i pyta, po co przybył tam „kum”. Na dnie siedzi diablik – „Istny Niemiec, sztuczka kusa” – który grzecznie kłania się gościom, zdejmuje kapelusz i skacze.

Spada z kielicha na podłogę i rośnie na dwa łokcie. Ma nos jak haczyk, kurzą nogę i krogulcze paznokcie. Wita Twardowskiego jak starego znajomego: „A, Twardowski… witam bracie!” i przedstawia się jako Mefistofeles. Diabeł jest tu bardziej zabawny niż straszny.

Mefistofeles przypomina umowę. Na Łysej Górze Twardowski podpisał z diabłami cyrograf o duszę, spisany na byczej skórze. Diabły miały słuchać jego zaklęć, a on, gdy miną dwa lata, miał pojechać do Rzymu, gdzie diabeł mógłby go porwać.

Minęło jednak siedem lat, a Twardowski, dręcząc piekło czarami, ani myśli o podróży. Zemsta, choć leniwa, w końcu go dopadła: karczma, w której siedzi, nazywa się „Rzym”. Diabeł ogłasza więc, że go aresztuje. Żart polega na tym, że umowę spełnia sama nazwa miejsca.

Na tę gorzką wiadomość – po łacinie „dictum acerbum” – Twardowski rzuca się ku drzwiom. Diabeł łapie go za kontusz i pyta, gdzie jest „nobile verbum”, czyli słowo szlachcica. Twardowski jest szlachcicem, a szlachcic dotrzymuje słowa.

Sytuacja wygląda źle: niewiele da się poradzić, przyjdzie zapłacić głową. Ale Twardowski wpada na pomysł i stawia diabłu nową trudność. Od tej chwili to on prowadzi grę.

Twardowski przypomina warunek z kontraktu: gdy diabeł przyjdzie po jego duszę, on będzie miał prawo trzy razy zaprząc go do roboty, a diabeł musi spełnić najtrudniejsze rozkazy co do joty. Pierwszy rozkaz składa się z kilku niemożliwych prac.

Koń namalowany na płótnie szyldu karczmy ma ruszyć galopem, gdy Twardowski na niego wskoczy. Diabeł ma też skręcić mu bicz z piasku i wymurować w lasku gmach na popas – z ziarenek orzecha, wysoki pod szczyt Krępaku, z dachem z bród, przybitym ziarnkami maku. W każde ziarnko maku trzeba wbić po trzy gwoździe na miarę, którą Twardowski pokazuje: grube na cal i długie na trzy cale.

Mefistofil w mgnieniu oka czyści konia, karmi go i poi, kręci bicz z piasku i staje gotowy. Twardowski dosiada konia, próbuje podskoków i zwrotów, jedzie stępa, galopuje i kłusuje.

Rozgląda się – a gmach też już stoi. Diabeł spełnił pierwsze zadanie, choć wydawało się niemożliwe. Szybkie wyliczenia czasowników oddają tempo jego pracy i jazdę Twardowskiego.

Twardowski przyznaje: „No! wygrałeś, panie bisie”, ale stawia drugi warunek: trzeba wykąpać się w misie, a w misie jest woda święcona. Dla diabła to najgorsza z prób. Kurczy się, krztusi i oblewa zimnym potem.

Ale „pan każe, sługa musi”: diabeł kąpie się po szyję, wylatuje z misy jak z procy, otrząsa się i parska. Woła, że odbył najgorętszą kąpiel i teraz Twardowski jest w jego mocy. Żart polega na tym, że diabłu woda święcona jest gorętsza niż piekło.

Twardowski ma jeszcze jedno żądanie, po którym będą kwita – i zapowiada, że teraz pęknie moc diabła. Pokazuje kobietę: to jego żoneczka, pani Twardowska. On sam zamieszka na rok zamiast diabła u Belzebuba, a przez ten czas diabeł ma żyć z jego żoną jak mąż.

Ma jej przysiąc miłość, szacunek i posłuszeństwo bez granic. Jeśli złamie choć jeden warunek, cała umowa przepada. Twardowski stawia więc diabła w sytuacji, która ma być gorsza niż wszystkie niemożliwe prace razem wzięte.

Diabeł zwraca ku Twardowskiemu pół ucha, a pół oka ku kobiecie. Niby patrzy, niby słucha – a tymczasem jest już blisko klamki. Gdy Twardowski odpycha go od drzwi i okien, diabeł czmycha dziurką od klucza.

Ostatni wers jest puentą: „Dotąd, jak czmycha, tak czmycha”. Diabeł, który zniósł nawet wodę święconą, ucieka przed żoną Twardowskiego i nie zatrzymał się do dziś. Twardowski ocala duszę, a ballada kończy się żartem.