Mity greckie – lektura do egzaminu ósmoklasisty

Na początku istnieje tylko chaos: pusta, bezdenna przestrzeń albo, jak mówili inni, bezładna mieszanina żywiołów. Wyłaniają się z niego Uranos, czyli Niebo, i Gaja, czyli Ziemia. Ich najstarsze dzieci to tytani; inne potomstwo Uranos strąca do Tartaru, podziemnej krainy wiecznej nocy. Gaja, broniąc dzieci, namawia tytanów do buntu, ale zgadza się tylko najmłodszy, Kronos, i obala ojca.

Uranos przepowiada mu, że syn zgotuje mu ten sam los, więc Kronos połyka swoje dzieci: Hestię, Demeter, Herę, Hadesa i Posejdona. Szóste ratuje Rea, podając mężowi kamień zawinięty w pieluszki. Mały Zeus rośnie na Krecie, a kapłani Rei tańczą przy jego kołysce przy dźwięku bębnów i szczęku broni, by Kronos nie usłyszał płaczu. Zeus rośnie niezwykle szybko i wkrótce Kronos dostaje potajemnie lek, po którym wyrzuca kamień i połknięte rodzeństwo. Wybucha dziesięcioletnia wojna: tytani walczą z góry Otrys, młodzi bogowie z Olimpu, aż pioruny Zeusa strącają tytanów do Tartaru.

Nowa władza musi jeszcze pokonać potwora Tyfona o stu smoczych głowach i gigantów, olbrzymów o wężowych nogach, którzy piętrzą góry, by dosięgnąć Olimpu. Bogowie wzywają na pomoc Heraklesa, bo przeznaczenie chce, by gigantów pokonał człowiek. Ich wodza, który odzyskuje siły, ilekroć dotknie ziemi, Herakles unosi w górę i dusi w powietrzu.

Mit odpowiada na pytanie, skąd wziął się świat i porządek, w którym rządzi Zeus. Porządek rodzi się z walki: syn obala ojca, a nowi bogowie pokonują potwory, czyli siły chaosu. Grecy tłumaczyli nim też przyrodę – o gigancie uwięzionym pod Sycylią mówiono, że jego gniew wybucha z Etny. Możesz porównać ten mit z biblijnym opisem stworzenia, w którym Bóg tworzy świat słowem.

Prometeusz, potomek tytanów, lepi człowieka z gliny i wody na wzór bogów i ożywia go odrobiną niebiańskiego ognia. Zeusowi nie podoba się nowe plemię, tak podobne do bogów. Gdy bogowie ustalają z Prometeuszem, jaką część zwierząt ofiarnych mają dostawać, tytan dzieli wołu podstępnie: mięso chowa pod skórą, a kości okrywa tłuszczem. Zeus wybiera tłuszcz, a gdy widzi pod nim kości, za karę odbiera ludziom ogień. Prometeusz zakrada się do nieba i przynosi płomień z wozu słońca ukryty w łodydze trzciny; uczy też ludzi wielu umiejętności.

Zeus mści się na nowo. Hefajstos tworzy piękną dziewczynę, Pandorę, a bogowie obdarzają ją urodą i wdziękiem. Epimeteusz, nierozważny brat Prometeusza, wbrew przestrogom bierze ją za żonę. Pandora z ciekawości otwiera puszkę, którą dostała w posagu, i na świat wylatują choroby, troski i wszelkie zło. Zamyka ją za późno, ale w porę, by nie uleciała jedyna dobra rzecz, jaka w niej była: nadzieja zostaje z ludźmi.

Prometeusza Zeus każe przykuć do skały na Kaukazie, gdzie sęp wyjada mu wątrobę, która wciąż odrasta. Po wiekach uwalnia go Herakles: zabija ptaka strzałą i kruszy kajdany.

Prometeusz jest dobroczyńcą ludzi, który dla nich sprzeciwia się bogom i cierpi za ten bunt. Od niego mówimy o postawie prometejskiej, czyli poświęceniu dla innych i walce z silniejszym w obronie słabszych. Jego imię znaczy przewidujący, a imię brata – ten, kto myśli za późno. Puszka Pandory to dziś źródło nieszczęść, ale mit przypomina, że ludziom została nadzieja.

Syzyf, król srogi wobec poddanych i zuchwały wobec bogów, słynie z przebiegłości. Gdy Zeus zsyła na niego boga śmierci, Syzyf więzi go tak długo, że dopiero Ares musi go uwolnić. Sprowadzony do Hadesu, wyprasza u Persefony krótki powrót na ziemię: twierdzi, że jego ciało leży niepochowane i musi przypomnieć żonie o pogrzebie. Na ziemi zostaje jednak i drwi z bogów, aż Hermes po raz drugi odprowadza go do podziemia.

W Tartarze Syzyf musi wtoczyć ogromny głaz na szczyt wysokiej góry. Tuż pod wierzchołkiem kamień zawsze wymyka mu się z rąk i stacza się na dół, więc praca zaczyna się od nowa i nigdy się nie kończy. Obok niego pokutują inni skazańcy: Tantal stoi w wodzie pod gałęziami pełnymi owoców, a nie może ani się napić, ani najeść, bo woda i owoce cofają się przed nim, a Danaidy nalewają sitami wodę do beczki bez dna.

To mit o przebiegłości, która chce oszukać śmierć i bogów, i o karze wymierzonej na wieczność. Z kar Tartaru wzięły się przysłowia: syzyfowa praca to trud daremny, męki Tantala – cierpienie z pragnienia czegoś bliskiego, a nieosiągalnego. Od tego mitu Żeromski nazwał powieść Syzyfowe prace. Możesz też zapytać, czy Syzyf, który zawsze zaczyna od nowa, nie jest obrazem ludzkiej wytrwałości.

Demeter, bogini zbóż i urodzaju, ma jedyną córkę Persefonę, zwaną też Korą, którą kocha nad wszystko. Dziewczyna wychowuje się na Sycylii i bawi się z nimfami na łąkach. Pewnego wiosennego dnia ziemia się rozstępuje, a Hades, bóg podziemia, wyjeżdża czarnym rydwanem zaprzężonym w ziejące ogniem konie, porywa Persefonę i znika z nią pod ziemią; nimfę, która próbowała go zatrzymać, zamienia w jezioro. Żadna bogini nie chciała dotąd zostać królową ciemnego podziemia.

Zrozpaczona Demeter zapala od ognia Etny dwie pochodnie i szuka córki po całym świecie. W Eleusis, w postaci ubogiej staruszki, zostaje piastunką królewskiego synka, Triptolemosa, i każe zbudować tam sobie świątynię; Triptolemosa, który odtąd jej towarzyszy, uczy później uprawy roli. W końcu bóg słońca zdradza jej, gdzie jest córka. Zeus zgadza się oddać Persefonę matce, jeśli w podziemiu nie skosztowała żadnego jadła – ale ona zjadła kilka ziarenek granatu. Zeus łagodzi więc wyrok: pół roku córka spędza pod ziemią, a pół roku z matką.

Mit tłumaczy pory roku: gdy Persefona wraca do matki, ziemia budzi się wiosną, gdy odchodzi do podziemia, przyroda zamiera. Jest też opowieścią o miłości matki, która nie poddaje się w poszukiwaniu dziecka. Ku czci obu bogiń odbywały się w Eleusis tajemne obrzędy, misteria. Inne zbiory dzielą rok inaczej, na przykład na trzy części.

Ateńczyk Dedal jest sławnym budowniczym i rzeźbiarzem. Gdy z zazdrości o talent zabija swojego zdolnego ucznia i siostrzeńca, ucieka z synem Ikarem na Kretę. Tam król Minos martwi się potworem, który pojawił się na wyspie: Minotaurem, człowiekiem z byczym łbem, pożerającym ludzi. Dedal buduje dla niego Labirynt, gmach o tak splątanych korytarzach, że nikt poza budowniczym nie umie z niego wyjść.

Minos nie chce jednak wypuścić z wyspy tak znakomitego artysty. Dedal postanawia więc uciec powietrzem: robi dla siebie i syna skrzydła z piór sklejonych woskiem. Przed lotem ostrzega Ikara, by nie zbliżał się do słońca, bo wosk może się stopić. Ojciec leci nisko, ale Ikar, upojony swobodą lotu, wzbija się coraz wyżej. Słońce topi wosk, a chłopiec spada do morza, które odtąd nazywa się Ikaryjskim.

To mit o marzeniu, by latać jak ptak, i o cenie nieposłuszeństwa: syn, który nie słucha rady ojca, ginie. Dedal jest wzorem pomysłowości, ale też człowiekiem, którego sławę plami zbrodnia. Ikar bywa symbolem lekkomyślności, ale i odwagi, by sięgać wyżej niż inni. Skrzydła Dedala to dobry przykład przedmiotu o niezwykłych właściwościach do opowiadania.

Herakles, syn Zeusa i tebańskiej królowej Alkmeny, przez całe życie jest prześladowany przez Herę. Już jako niemowlę dusi węże, które bogini wsunęła mu do kołyski. Jako młodzieniec spotyka na drodze dwie kobiety: jedna obiecuje mu życie łatwe i przyjemne, druga – trud, który przyniesie pożytek ludziom i dobrą sławę. Herakles wybiera drogę tej drugiej, Cnoty.

Przez podstęp Hery musi służyć tchórzliwemu królowi Myken, Eurysteuszowi, i wykonuje dla niego dwanaście prac. Zabija lwa nemejskiego, którego skórę odtąd nosi, i dziewięciogłową hydrę lernejską; chwyta łanię kerynejską o złotych rogach i dzika z góry Erymantos; w jeden dzień oczyszcza stajnie Augiasza, przepuszczając przez nie rzekę; przepędza ptaki stymfalijskie, poskramia byka kreteńskiego, zdobywa konie Diomedesa, pas królowej Amazonek, trzody olbrzyma Geriona i złote jabłka Hesperyd, a na koniec wynosi z podziemia trzygłowego Cerbera. W drodze po złote jabłka uwalnia Prometeusza, a po skończeniu prac wyrywa śmierci Alkestis, żonę przyjaciela.

Ginie przez podstęp centaura Nessosa, który umierając, każe Dejanirze, żonie bohatera, zachować swoją krew jako rzekomy środek na odzyskanie miłości męża. Gdy Dejanira, zazdrosna, nasącza nią szatę Heraklesa, trucizna pali mu ciało. Bohater każe się spalić na stosie, a po śmierci zostaje przyjęty na Olimp i dostaje za żonę Hebe, boginię młodości.

Herakles to największy grecki heros: siła, odwaga i wytrwałość oddane ludziom. Scena na rozdrożu uczy, że to od nas zależy, czy wybierzemy łatwą przyjemność, czy trud, który ma sens. Z jego czynów wzięły się powiedzenia: herkulesowa praca, stajnia Augiasza (wielki nieporządek), słupy Herkulesa. Przyda się w rozprawce o tym, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych.

Tezeusz jest synem ateńskiego króla Egeusza, który zostawił pod ciężkim głazem swój miecz i sandały: syn może przyjść do ojca, gdy sam podniesie kamień. Dorosły Tezeusz dźwiga głaz z łatwością i, wzorując się na Heraklesie, wybiera niebezpieczną drogę lądem. Po drodze pokonuje rozbójników, wśród nich Prokrustesa, który kładł podróżnych na zbyt długim albo zbyt krótkim łożu i rozciągał ich albo obcinał im nogi. W Atenach ojciec poznaje go po mieczu i sandałach.

Ateny, pokonane przez Kretę, muszą co dziesięć lat (w innych wersjach co roku) wysyłać siedmiu młodzieńców i siedem dziewcząt na pożarcie Minotaurowi zamkniętemu w Labiryncie. Tezeusz zgłasza się dobrowolnie i obiecuje ojcu, że jeśli zwycięży, zamieni czarne żagle okrętu na białe. Na Krecie lituje się nad nim królewna Ariadna i daje mu kłębek nici. Tezeusz przywiązuje nić u wejścia, w głębi Labiryntu zabija potwora i po nici wraca.

Ariadna odpływa z nim, lecz na wyspie Naksos Dionizos oznajmia Tezeuszowi we śnie, że to on ma ją poślubić, i bohater odpływa bez niej. W drodze zapomina zmienić żagle. Egeusz, widząc czarne, myśli, że syn zginął, i rzuca się w morze, nazwane odtąd Egejskim. Tezeusz zostaje królem i jednoczy Attykę wokół Aten.

Tezeusz to wzór odwagi i poświęcenia: sam idzie na śmierć, by uwolnić rodaków od strasznej daniny. Ariadna pokazuje, że pomoc drugiego człowieka bywa ważniejsza od siły – bez jej nici bohater nie wyszedłby z Labiryntu. Mit uczy też, że zapomniana obietnica może mieć tragiczne skutki. Nić Ariadny to dziś sposób na wyjście z zawiłej sprawy.

Orfeusz, syn muzy Kaliope, dostał lutnię od Apollina. Gdy gra i śpiewa, zlatują się ptaki, ryby słuchają w zachwycie, zwierzęta wychodzą z lasów, a nawet drzewa i skały przysuwają się bliżej. Jego ukochana żona Eurydyka umiera nagle, ukąszona przez żmiję. Orfeusz błąka się samotnie i płacze, aż postanawia zejść do podziemia i przyprowadzić ją z powrotem. Staje przed tronem Hadesa i Persefony i śpiewa tak żałośnie, że płaczą dusze zmarłych, Syzyf siada na swoim kamieniu, a koło Iksjona staje; wzruszają się nawet Erynie.

Władcy podziemia pozwalają mu zabrać żonę pod jednym warunkiem: Eurydyka pójdzie za nim, a on nie może się obejrzeć, zanim nie staną na ziemi. Orfeusz nie wytrzymuje, odwraca się i Eurydyka znika na zawsze. Gdy próbuje wrócić do podziemia, Charon nie chce go już przewieźć przez rzekę. Orfeusz żyje odtąd samotnie i w smutku, aż menady, szalone towarzyszki Dionizosa, rozszarpują go, bo nie przyłącza się do ich zabawy. Jego głowę i lutnię rzeka niesie do morza, a fale wyrzucają je na wyspie Lesbos.

To najpiękniejszy mit o miłości, która nie godzi się ze śmiercią, i o potędze sztuki: pieśń Orfeusza wzrusza nawet władców podziemia. Mit pokazuje też, jak trudno zaufać i czekać – jedno spojrzenie wstecz niweczy wszystko. Orfeusz stał się patronem poetów i muzyków.

Zeus wędruje czasem po ziemi w ludzkiej postaci, najczęściej z synem Hermesem. Pewnego wieczoru obaj bogowie proszą w jakiejś wsi o nocleg, ale wszędzie odpędzają ich obelgami. Przyjmują ich dopiero w ostatniej, ubogiej chacie dwoje staruszków, Filemon i Baucis: oddają gościom swoje łóżko i chcą zabić dla nich jedyną gęś, lecz bogowie na to nie pozwalają.

Potem wyprowadzają gospodarzy na wzgórze: wieś tonie w powodzi razem z niegościnnymi mieszkańcami, a chata staruszków zamienia się we wspaniałą świątynię. Filemon i Baucis proszą tylko o dwie rzeczy: by mogli służyć bogom w tej świątyni i by umarli razem. Po wielu latach, podczas ofiary, Filemon zamienia się w dąb, a Baucis w lipę, i gałęzie obu drzew splatają się ze sobą.

To mit o gościnności, którą Grecy uważali za święty obowiązek: kto przyjmuje ubogiego wędrowca, może gościć samego boga. Jest też opowieścią o miłości wiernej do końca życia – staruszkowie nie proszą o bogactwo, tylko o to, by się nie rozstawać. Pasuje do rozprawki o tym, że warto pomagać innym.

Król Midas sądzi zawody muzyczne między Apollinem a Panem i przyznaje zwycięstwo Panu. Rozgniewany Apollo daje mu ośle uszy. Midas ukrywa je pod koroną, ale widzi je jego fryzjer. Nie mogąc dochować tajemnicy, wykrzykuje ją do dołka w ziemi nad rzeką; wyrasta tam trzcina, która szumi na wietrze o uszach króla, i wkrótce wie o tym cały świat.

Innym razem Midas gości starego Sylena, wychowawcę Dionizosa, a wdzięczny bóg obiecuje spełnić jedno jego życzenie. Midas prosi, by wszystko, czego dotknie, zamieniało się w złoto. Z początku się cieszy, ale gdy siada do stołu, złotem staje się jedzenie, a wino zamienia się w metalowe kulki. Przerażony groźbą śmierci głodowej prosi Dionizosa o cofnięcie daru i obmywa się w rzece, która odtąd toczy złoty piasek.

To mit o chciwości i głupocie: kto wierzy, że szczęście daje tylko złoto, może przez nie zginąć. Złoty dotyk oznacza dziś umiejętność zarabiania pieniędzy, ale mit przypomina, że bogactwo nie zastąpi chleba ani życia. Historia oślich uszu uczy też, że tajemnicy trudno ukryć.