Czym różni się teoria Brønsteda od teorii Arrheniusa?

Według Arrheniusa kwas dysocjuje w wodzie na jony wodoru, a zasada na jony wodorotlenkowe. Teoria Brønsteda–Lowry’ego opisuje przeniesienie protonu między drobinami, więc kwasem lub zasadą może być też jon, np. NH₄⁺ albo CO₃²⁻. Dzięki temu wyjaśnia, dlaczego roztwory niektórych soli mają odczyn kwasowy lub zasadowy.

Jak szybko ustalić odczyn roztworu soli?

Zapytaj, od jakiego kwasu i jakiej zasady pochodzi sól. Mocny kwas i mocna zasada – odczyn obojętny. Mocny kwas i słaba zasada – kwasowy. Słaby kwas i mocna zasada – zasadowy. Gdy oba są słabe, porównaj stałą kwasowości kationu ze stałą zasadowości anionu.

Dlaczego roztwór NaHCO₃ ma odczyn zasadowy, choć jon HCO₃⁻ może oddać proton?

Jon HCO₃⁻ jest amfiprotyczny, ale jego skłonność do przyjmowania protonu jest większa niż do oddawania. Stała zasadowości jonu wodorowęglanowego (1,00 · 10⁻¹⁴ / 4,47 · 10⁻⁷ = 2,24 · 10⁻⁸) jest większa od jego stałej kwasowości (4,68 · 10⁻¹¹), więc w roztworze przybywa jonów OH⁻.

Jaki wskaźnik wybrać do miareczkowania słabego kwasu mocną zasadą?

Taki, którego zakres zmiany barwy obejmuje pH w punkcie równoważności. Przy miareczkowaniu kwasu octowego roztworem NaOH punkt równoważności leży w środowisku zasadowym, przy pH około 8,7, więc nadaje się fenoloftaleina (8,0–10,0). Oranż metylowy zmieniłby barwę dużo wcześniej.

Czy jon wodorosiarczanowy(VI) HSO₄⁻ też może być kwasem Brønsteda?

Tak. Jon HSO₄⁻ oddaje proton wodzie: HSO₄⁻ + H₂O ⇄ SO₄²⁻ + H₃O⁺, a jego stała kwasowości (1,02 · 10⁻²) jest dość duża. Dlatego roztwór NaHSO₄ ma odczyn kwasowy, inaczej niż roztwór NaHCO₃, w którym przeważa przyjmowanie protonu.

Matura 2027 · chemia, poziom rozszerzony

Kwasy i zasady Brønsteda, hydroliza soli i wskaźniki

Podstawa programowa wymaga, żebyś klasyfikował drobiny jako kwasy i zasady według teorii Brønsteda–Lowry’ego, wskazywał sprzężone pary, przewidywał odczyn roztworu soli i po zmieszaniu kwasu z zasadą oraz uzasadniał go równaniem reakcji. Tak przygotujesz się do tej części matury z chemii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 8.

Podstawa programowa: chemia

Podstawa programowa (zakres rozszerzony): dział VI „Reakcje w roztworach wodnych”, pkt 6–8

Pokaż wymagania

VI.6przewiduje odczyn roztworu po reakcji substancji zmieszanych w ilościach stechiometrycznych i niestechiometrycznych;
VI.7klasyfikuje substancje jako kwasy lub zasady zgodnie z teorią Brønsteda-Lowry’ego; wskazuje sprzężone pary kwas – zasada;
VI.8uzasadnia przyczynę kwasowego odczynu wodnych roztworów kwasów, zasadowego odczynu wodnych roztworów niektórych wodorotlenków (zasad) i amoniaku oraz odczynu niektórych wodnych roztworów soli zgodnie z teorią Brønsteda-Lowry’ego; pisze odpowiednie równania reakcji;

Dz.U. 2024 poz. 1019 · w arkuszach 2023–2026: w każdej z 4 sesji

Strona sprawdzona 31 października 2026.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach

Według Brønsteda–Lowry’ego kwas oddaje proton, a zasada go przyjmuje; kwasem lub zasadą może być cząsteczka albo jon.
Kwas, który oddał proton, staje się sprzężoną z nim zasadą: $\ce{CH3COOH}$ i $\ce{CH3COO-}$ , $\ce{NH4+}$ i $\ce{NH3}$ to sprzężone pary.
Odczyn roztworu soli zależy od tego, czy jej jony reagują z wodą: kation słabej zasady zakwasza roztwór, anion słabego kwasu go alkalizuje.
Sól mocnego kwasu i mocnej zasady, np. $\ce{NaCl}$ , nie ulega hydrolizie i jej roztwór ma odczyn obojętny.
Reakcja hydrolizy jest równowagowa, dlatego w jej równaniu piszesz ⇄, a po lewej stronie tylko jon, który reaguje z wodą.

Egzamin maturalny z chemii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. W arkuszu jest około 45 poleceń: zadania zamknięte (wielokrotnego wyboru, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte (z luką, krótkiej i rozszerzonej odpowiedzi), w tym co najmniej jedno zadanie problemowe za 4–5 punktów. Podczas egzaminu możesz korzystać z „Wybranych wzorów i stałych fizykochemicznych”, linijki i kalkulatora naukowego.

Kwas i zasada według Brønsteda

W teorii Brønsteda–Lowry’ego liczy się przeniesienie protonu. Kwasem jest drobina, która go oddaje, zasadą ta, która go przyjmuje. W reakcji $\ce{NH3 + H2O <=> NH4+ + OH-}$ cząsteczka wody oddaje proton, więc jest kwasem, a amoniak go przyjmuje, więc jest zasadą. Wodorotlenek sodu jest zasadą dlatego, że dostarcza jonów $\ce{OH-}$ , które przyjmują proton.

Ta sama drobina może być kwasem w jednej reakcji, a zasadą w innej. Woda wobec amoniaku oddaje proton, a wobec chlorowodoru go przyjmuje: $\ce{HCl + H2O -> H3O+ + Cl-}$ . Tak samo zachowuje się jon $\ce{HCO3-}$ . Drobiny, które mogą i oddać, i przyjąć proton, nazywasz amfiprotycznymi.

Kwas	Sprzężona zasada
H₃O⁺	H₂O
H₂O	OH⁻
CH₃COOH	CH₃COO⁻
NH₄⁺	NH₃
HCO₃⁻	CO₃²⁻

Hydroliza soli: który jon reaguje z wodą

Rozpuszczona sól rozpada się na jony. Z wodą reaguje tylko ten jon, który jest sprzężony ze słabym elektrolitem. Kation amonowy jest sprzężonym kwasem słabej zasady, amoniaku, więc oddaje proton cząsteczce wody: $\ce{NH4+ + H2O <=> NH3 + H3O+}$ . Przybywa jonów hydroniowych, a roztwór $\ce{NH4Cl}$ ma odczyn kwasowy.

Anion węglanowy jest sprzężoną zasadą słabego kwasu, więc przyjmuje proton od wody: $\ce{CO3^2- + H2O <=> HCO3- + OH-}$ . Przybywa jonów wodorotlenkowych i roztwór $\ce{Na2CO3}$ ma odczyn zasadowy. Jony $\ce{Na+}$ i $\ce{Cl-}$ pochodzą od mocnej zasady i mocnego kwasu i z wodą nie reagują, dlatego nie piszesz ich w równaniu hydrolizy.

Gdy oba jony soli pochodzą od słabych elektrolitów, z wodą reagują i kation, i anion. O odczynie decyduje wtedy porównanie stałych: dla octanu amonu stała zasadowości jonu $\ce{CH3COO-}$ ( $5{,}71 \cdot 10^{-10}$ ) i stała kwasowości jonu $\ce{NH4+}$ ( $5{,}62 \cdot 10^{-10}$ ) są prawie równe, więc roztwór ma odczyn praktycznie obojętny.

Sól	Jon, który reaguje z wodą	Odczyn roztworu
NaCl, NaNO₃	żaden	obojętny
NH₄Cl, ZnCl₂	kation	kwasowy
Na₂CO₃, CH₃COONa	anion	zasadowy
CH₃COONH₄	kation i anion	zależy od stałych; tu prawie obojętny

Ile wynosi pH roztworu soli

Stałą zasadowości anionu słabego kwasu obliczysz z iloczynu jonowego wody: $K_{\mathrm{b}} ={}$ $K_{\mathrm{w}} / K_{\mathrm{a}}$ . Dla jonu octanowego $K_{\mathrm{b}} ={}$ $1{,}00 \cdot 10^{-14} / 1{,}75 \cdot 10^{-5} ={}$ $5{,}71 \cdot 10^{-10}$ . Stałą kwasowości kwasu octowego odczytasz z tablic, które masz na egzaminie.

W roztworze $\ce{CH3COONa}$ o stężeniu $0{,}10\ \mathrm{mol \cdot dm^{-3}}$ stosunek $c / K_{\mathrm{b}}$ jest dużo większy od 400, więc możesz użyć wzoru uproszczonego: $[\ce{OH-}] = \sqrt{K_{\mathrm{b}} \cdot c}$ , czyli $7{,}56 \cdot 10^{-6}\ \mathrm{mol \cdot dm^{-3}}$ . Stąd pOH = 5,12, a pH = 14 − 5,12 = 8,88. Odczyn jest zasadowy, choć słabiej niż w roztworze zasady o tym samym stężeniu.

Odczyn po zmieszaniu kwasu z zasadą

Gdy zmieszasz kwas z zasadą w ilościach stechiometrycznych, w roztworze zostaje sól, więc jego odczyn wyznacza jej hydroliza. Po zmieszaniu $\ce{CH3COOH}$ z $\ce{NaOH}$ w stosunku molowym 1 : 1 powstaje octan sodu i odczyn jest zasadowy, a nie obojętny. Gdy jeden z reagentów jest w nadmiarze, odczyn wyznacza ten nadmiar.

Wykres pokazuje miareczkowanie 25,0 cm³ roztworu kwasu octowego o stężeniu $0{,}100\ \mathrm{mol \cdot dm^{-3}}$ roztworem $\ce{NaOH}$ o tym samym stężeniu. W połowie miareczkowania pH równa się pKₐ kwasu, a w punkcie równoważności wynosi 8,73. Dlatego do tego miareczkowania wybierasz fenoloftaleinę, która zmienia barwę w zakresie pH 8,0–10,0, a nie oranż metylowy (3,1–4,4).

Doświadczenie

obserwacje i wniosek

Doświadczenie z tego działu tak, jak opisuje je CKE: cel, odczynniki, obserwacje, równanie reakcji i wniosek.

Cel doświadczenia: Zbadanie odczynu wodnych roztworów chlorku amonu, węglanu sodu i chlorku sodu.
Odczynniki: wodne roztwory $\ce{NH4Cl}$ , $\ce{Na2CO3}$ i $\ce{NaCl}$ , uniwersalny papierek wskaźnikowy
Obserwacje: W probówce I papierek zabarwił się na czerwono, w probówce II na niebiesko, a w probówce III nie zmienił barwy (pozostał żółty).
Równanie reakcji: probówka I: $\ce{NH4+ + H2O <=> NH3 + H3O+}$ ; probówka II: $\ce{CO3^2- + H2O <=> HCO3- + OH-}$
Wniosek: Roztwór chlorku amonu ma odczyn kwasowy, bo hydrolizie ulega kation amonowy; roztwór węglanu sodu ma odczyn zasadowy, bo hydrolizie ulega anion węglanowy; roztwór chlorku sodu ma odczyn obojętny, bo żaden z jego jonów nie reaguje z wodą.

W minimalnym zestawie doświadczeń podstawy programowej:

10.badanie odczynu oraz pH wodnych roztworów kwasów, zasad i soli

Pojęcia

kwas Brønsteda: Drobina, która w reakcji oddaje proton innej drobinie.
zasada Brønsteda: Drobina, która w reakcji przyjmuje proton od innej drobiny.
sprzężona para kwas – zasada: Dwie drobiny różniące się o jeden proton, np. kwas octowy i jon octanowy.
odczyn roztworu: Kwasowy, obojętny albo zasadowy charakter roztworu, wynikający ze stosunku stężeń jonów hydroniowych i wodorotlenkowych.
hydroliza soli: Reakcja jonów soli z wodą, w której powstają jony hydroniowe albo wodorotlenkowe i zmienia się odczyn roztworu.

Zadanie z matury

źródło: CKE

Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, chemia (poziom rozszerzony), zadanie 9.1

Zadanie 9.1. (0–1)

Zbadano odczyn wodnych roztworów trzech soli:

\ce{NaHCO3}

\ce{ZnCl2}

\ce{CH3COONH4}

za pomocą uniwersalnych papierków wskaźnikowych. Wyniki doświadczenia pokazano na zdjęciu.Uzupełnij tabelę. Przyporządkuj numery probówek do wzorów badanych soli.

Zdjęcie trzech probówek z bezbarwnymi roztworami, w każdej zanurzony pasek uniwersalnego papierka wskaźnikowego; pod probówkami podpisy 1., 2. i 3. — CKE, arkusz MCHP-R0-100-2405

Wzór soli	Numer probówki
$\ce{NaHCO3}$
$\ce{ZnCl2}$
$\ce{CH3COONH4}$

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, chemia, poziom rozszerzony (arkusz MCHP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 9.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, chemia (poziom rozszerzony), zadanie 9.2

Zadanie 9.2. (0–1)

Zbadano odczyn wodnych roztworów trzech soli:

\ce{NaHCO3}

\ce{ZnCl2}

\ce{CH3COONH4}

za pomocą uniwersalnych papierków wskaźnikowych. Wyniki doświadczenia pokazano na zdjęciu.Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

W roztworze znajdującym się w probówce 1. reakcji z wodą uległy aniony, a w roztworze, który umieszczono w probówce 3., reakcji z wodą uległy kationy.

W roztworze, który umieszczono w probówce 2., reakcji z wodą uległy zarówno kationy, jak i aniony.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, chemia, poziom rozszerzony (arkusz MCHP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 9.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu

Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: w zadaniu obliczeniowym liczy się metoda, wynik z jednostką i poprawne zaokrąglenie — zwykle do trzech cyfr znaczących. Równanie reakcji musi być zapisane w formie, o którą prosi polecenie (cząsteczkowej, jonowej albo jonowej skróconej), z poprawnymi współczynnikami.

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. pH wodnego roztworu mrówczanu sodu

\ce{HCOONa}

o stężeniu

0{,}10\ \mathrm{mol \cdot dm^{-3}}

w temperaturze 25 °C wynosi

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

W reakcji

\ce{HCO3- + H2O <=> H2CO3 + OH-}

Oceń prawdziwość zdań. Wybierz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

jon wodorowęglanowy jest zasadą Brønsteda.

woda i jon wodorotlenkowy nie tworzą sprzężonej pary kwas – zasada.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj wodnym roztworom soli ich odczyn. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Odczyn

Aobojętny
Bzależny od porównania stałej kwasowości kationu i stałej zasadowości anionu
Ckwasowy
Dzasadowy

Sól

\ce{KNO3}

\ce{NH4NO3}

\ce{CH3COOK}

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.

Zmieszano roztwór zawierający 0,010 mola

\ce{NH3}

z roztworem zawierającym 0,010 mola

\ce{HCl}

. Otrzymany roztwór ma odczyn ponieważ

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 5. (0–1)

Napisz wzór zasady sprzężonej z kwasem Brønsteda

\ce{H2PO4-}

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt

Pisanie w równaniu hydrolizy całej soli, np. $\ce{NH4Cl + H2O}$ . Do równania w formie jonowej skróconej wpisujesz tylko jon, który reaguje z wodą.
Strzałka → w równaniu hydrolizy. Hydroliza jest reakcją równowagową, więc piszesz ⇄.
Przekonanie, że po zmieszaniu kwasu z zasadą w stosunku stechiometrycznym odczyn jest zawsze obojętny. Jest taki tylko wtedy, gdy powstała sól nie ulega hydrolizie.
Uznawanie każdej soli zawierającej wodór za kwas. Jon $\ce{HCO3-}$ w wodzie częściej przyjmuje proton, niż go oddaje, i roztwór $\ce{NaHCO3}$ ma odczyn zasadowy.

Zapamiętaj

Brønsted: kwas jest dawcą protonu, zasada jego biorcą; drobiny sprzężonej pary różnią się o jeden proton.
Z wodą reaguje jon pochodzący od słabego elektrolitu: kation słabej zasady zakwasza roztwór, anion słabego kwasu go alkalizuje.
W równaniu hydrolizy: tylko jon, który reaguje, woda i strzałka ⇄.
$K_{\mathrm{a}} \cdot K_{\mathrm{b}} ={}$ $K_{\mathrm{w}}$ dla każdej sprzężonej pary.

Pytania i odpowiedzi

1.Czym różni się teoria Brønsteda od teorii Arrheniusa?+
Odp.:Według Arrheniusa kwas dysocjuje w wodzie na jony wodoru, a zasada na jony wodorotlenkowe. Teoria Brønsteda–Lowry’ego opisuje przeniesienie protonu między drobinami, więc kwasem lub zasadą może być też jon, np. $\ce{NH4+}$ albo $\ce{CO3^2-}$ . Dzięki temu wyjaśnia, dlaczego roztwory niektórych soli mają odczyn kwasowy lub zasadowy.
2.Jak szybko ustalić odczyn roztworu soli?+
Odp.:Zapytaj, od jakiego kwasu i jakiej zasady pochodzi sól. Mocny kwas i mocna zasada – odczyn obojętny. Mocny kwas i słaba zasada – kwasowy. Słaby kwas i mocna zasada – zasadowy. Gdy oba są słabe, porównaj stałą kwasowości kationu ze stałą zasadowości anionu.
3.Dlaczego roztwór NaHCO₃ ma odczyn zasadowy, choć jon HCO₃⁻ może oddać proton?+
Odp.:Jon $\ce{HCO3-}$ jest amfiprotyczny, ale jego skłonność do przyjmowania protonu jest większa niż do oddawania. Stała zasadowości jonu wodorowęglanowego ( $1{,}00 \cdot 10^{-14} / 4{,}47 \cdot 10^{-7} ={}$ $2{,}24 \cdot 10^{-8}$ ) jest większa od jego stałej kwasowości ( $4{,}68 \cdot 10^{-11}$ ), więc w roztworze przybywa jonów $\ce{OH-}$ .
4.Jaki wskaźnik wybrać do miareczkowania słabego kwasu mocną zasadą?+
Odp.:Taki, którego zakres zmiany barwy obejmuje pH w punkcie równoważności. Przy miareczkowaniu kwasu octowego roztworem $\ce{NaOH}$ punkt równoważności leży w środowisku zasadowym, przy pH około 8,7, więc nadaje się fenoloftaleina (8,0–10,0). Oranż metylowy zmieniłby barwę dużo wcześniej.
5.Czy jon wodorosiarczanowy(VI) HSO₄⁻ też może być kwasem Brønsteda?+
Odp.:Tak. Jon $\ce{HSO4-}$ oddaje proton wodzie: $\ce{HSO4- + H2O <=> SO4^2- + H3O+}$ , a jego stała kwasowości ( $1{,}02 \cdot 10^{-2}$ ) jest dość duża. Dlatego roztwór $\ce{NaHSO4}$ ma odczyn kwasowy, inaczej niż roztwór $\ce{NaHCO3}$ , w którym przeważa przyjmowanie protonu.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z chemii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 31 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z chemii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.

Rozwiąż arkusz za darmo