Kleksa

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Fronty atmosferyczne, niż i wyż baryczny, mapa synoptyczna, cyrkulacja atmosferyczna i pasaty

Podstawa programowa wymaga, żebyś wyjaśniał mechanizm cyrkulacji atmosferycznej, analizował mapę synoptyczną, a także przedstawiał i interpretował zmiany pogody podczas przechodzenia frontów atmosferycznych. Ta strona łączy fronty, układy baryczne i wiatry w jeden łańcuch przyczyn, którego żądają zadania otwarte na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 4.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Front atmosferyczny to strefa styku dwóch mas powietrza o różnej temperaturze. Nazwę nadaje mu masa, która się przesuwa: chłodna wypiera ciepłą na froncie chłodnym, ciepła wsuwa się nad chłodną na froncie ciepłym.
  • Na froncie chłodnym chmury rosną w pionie (Cumulonimbus), opad jest przelotny i silny, a po froncie robi się chłodniej. Na froncie ciepłym chmury gęstnieją warstwami, opad jest długotrwały, a po froncie robi się cieplej.
  • W niżu barycznym ciśnienie maleje ku środkowi, powietrze krąży przeciwnie do ruchu wskazówek zegara (półkula północna) i wznosi się. W wyżu jest odwrotnie: krąży zgodnie ze wskazówkami i opada.
  • Na mapie synoptycznej gęste izobary oznaczają duży gradient baryczny, czyli silny wiatr.
  • Pasaty wieją od zwrotnikowych wyżów ku równikowi, a nad strefą umiarkowaną przeważają wiatry zachodnie.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Masy powietrza i dwa typy frontów

Masa powietrza to ogromna porcja atmosfery o niemal jednakowej temperaturze i wilgotności, którą kształtuje obszar źródłowy. Gdy dwie masy o różnych cechach się spotykają, powietrze nie miesza się od razu, bo cięższe, chłodniejsze leży przy ziemi, a lżejsze, cieplejsze unosi się nad nim. Linia styku, widoczna na mapie, to front atmosferyczny.

Przy przechodzeniu frontu chłodnego chłodne powietrze podcina ciepłe jak klin i wypycha je stromo w górę. Dlatego chmury rosną w pionie, a pas zachmurzenia jest wąski. Przy froncie ciepłym lżejsze powietrze wślizguje się łagodnie na chłodne, więc zachmurzenie rozciąga się daleko przed linią frontu. Zwróć uwagę na kolejność chmur przy zbliżaniu się frontu ciepłego: od wysokich Cirrus, przez Altostratus, po niskie Nimbostratus.

CechaFront chłodnyFront ciepły
Co się przesuwachłodne powietrze, cięższeciepłe powietrze, lżejsze
Wznoszenie ciepłego powietrzagwałtowne, stromełagodne, po pochyłym klinie
ChmuryCumulonimbus, wąski pasod Cirrus do Nimbostratus, szeroki pas
Opadyprzelotne, często burzedługotrwałe, ciągłe
Temperatura po przejściuspadarośnie
Znak na mapieniebieska linia z trójkątamiczerwona linia z półkolami

Niż i wyż baryczny na mapie synoptycznej

Mapa synoptyczna pokazuje ciśnienie zredukowane do poziomu morza. Izobary łączą miejsca o równym ciśnieniu. W centrum niżu (N) jest ono najniższe i rośnie ku obrzeżom, w centrum wyżu (W) jest najwyższe. Różnicę ciśnienia na jednostkę odległości nazywasz gradientem barycznym: im gęściej biegną izobary, tym silniejszy wiatr.

Wiatr nie wieje wprost z wyżu do niżu, bo siła Coriolisa odchyla go na półkuli północnej w prawo. Wokół niżu powietrze krąży więc przeciwnie do ruchu wskazówek zegara i spływa ku środkowi, gdzie się wznosi: ochładza się, para się skrapla, a pogoda jest pochmurna i deszczowa. Wokół wyżu krąży zgodnie ze wskazówkami, rozchodzi się od środka, a w środku opada, więc pogoda jest pogodna. Przykład: izobary co 5 hPa, odległe na mapie 1 : 25 000 000 o 4 cm, dzieli 1000 km, czyli gradient wynosi 0,5 hPa na 100 km.

Mapę poniżej narysowano z danych umownych. Odczytaj z niej kolejność zdarzeń: punkt 3 leży za frontem z trójkątami, punkt 2 w obszarze między frontami, punkt 1 przed frontem z półkolami. Ponieważ trójkąty wskazują ruch na wschód, a półkola na północny wschód, punkty 1 i 2 dopiero zobaczą zmianę pogody, a w punkcie 3 front chłodny już przeszedł.

99099510001005Ndane umowne123

Cyrkulacja atmosfery i pasaty

Pogoda powstaje w troposferze, najniższej warstwie atmosfery, w której temperatura spada z wysokością. Ogrzane przy równiku powietrze unosi się i tworzy pas niskiego ciśnienia, a w okolicy zwrotników opada, tworząc pasy wysokiego ciśnienia. Stąd trzy komórki cyrkulacji w każdej półkuli: komórka Hadleya (równik – zwrotniki), komórka Ferrela (do około 60° szerokości) i komórka polarna.

Wiatry przy powierzchni Ziemi układają się w pasy. Pasaty wieją ze zwrotnikowych wyżów w stronę równika i zbiegają się w międzyzwrotnikowej strefie zbieżności, gdzie powietrze się wznosi i pada ulewny deszcz. Na półkuli północnej wieją z północnego wschodu, na południowej z południowego wschodu. W strefie umiarkowanej przeważają wiatry zachodnie, a w okolicach biegunów wschodnie.

SzerokośćCiśnienie przy ziemiWiatry (półkula północna)Pogoda
równikniskiezbieżność pasatówulewne deszcze
około 30°wysokiepasaty na równik, zachodnie ku biegunomsucho, pustynie
około 60°niskiezachodnie i polarne wschodnieczęste niże i opady
biegunywysokiewschodniesucho i mroźno

Wiatry okresowe i lokalne

Bryza zmienia kierunek w ciągu doby. W dzień ląd nagrzewa się szybciej niż woda, nad lądem powietrze się wznosi i bryza morska wieje z morza na ląd. W nocy ląd stygnie szybciej, więc bryza lądowa wieje z lądu na morze. Monsun to taka sama zmiana, ale w skali roku: latem wieje z oceanu na ląd i przynosi deszcz, zimą w przeciwnym kierunku, a pogoda jest sucha.

Fen powstaje po zawietrznej stronie gór. Powietrze wznosi się po stoku dowietrznym, ochładza się i oddaje wilgoć jako opad. Opadając po drugiej stronie, ogrzewa się szybciej, niż się ochłodziło, więc jest ciepłe i suche. W Tatrach nazywa się go wiatrem halnym.

Pojęcia

masa powietrza
Duża porcja powietrza o względnie jednakowej temperaturze i wilgotności, ukształtowana nad określonym obszarem źródłowym.
front atmosferyczny
Powierzchnia i strefa styku dwóch mas powietrza o różnej temperaturze, wzdłuż której zmienia się pogoda.
front chłodny
Front, na którym chłodniejsze powietrze wypiera cieplejsze: strome wznoszenie, chmury Cumulonimbus, przelotne opady i spadek temperatury.
front ciepły
Front, na którym cieplejsze powietrze wsuwa się nad chłodniejsze: łagodne wznoszenie, warstwowe chmury i długotrwały opad, po froncie wzrost temperatury.
niż baryczny
Obszar obniżonego ciśnienia z zamkniętymi izobarami; powietrze zbiega się i wznosi, krążąc na półkuli północnej przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
wyż baryczny
Obszar podwyższonego ciśnienia z zamkniętymi izobarami; powietrze opada i rozchodzi się, krążąc na półkuli północnej zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
izobary
Linie na mapie łączące punkty o jednakowym ciśnieniu atmosferycznym, zwykle sprowadzonym do poziomu morza.
gradient baryczny
Zmiana ciśnienia na jednostkę odległości, prostopadle do izobar; im jest większy, tym wiatr jest silniejszy.
mapa synoptyczna
Mapa pogody z izobarami, układami barycznymi i frontami, sporządzana dla jednej chwili na podstawie jednoczesnych pomiarów.
pasaty
Stałe wiatry wiejące od zwrotnikowych wyżów ku równikowi, na półkuli północnej z północnego wschodu.
międzyzwrotnikowa strefa zbieżności
Pas przy równiku, w którym zbiegają się pasaty obu półkul, powietrze się wznosi i pada ulewny deszcz; przesuwa się za Słońcem.
bryza
Lokalny wiatr zmieniający kierunek w ciągu doby między lądem a morzem lub jeziorem z powodu różnicy w nagrzewaniu lądu i wody.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 14

Zadanie 14. (0–2 pkt)

Na mapie synoptycznej przedstawiono sytuację w wybranym dniu kwietnia w Europie.
Na podstawie: www.wetterpate.de
Front atmosferyczny, który znajdował się m.in. nad środkową Polską i krajami bałtyckimi, przyniósł tam zachmurzenie. W wyniku ruchów mas powietrza na tym froncie dochodziło m.in. do wypiętrzania się chmur takich jak Cumulonimbus. Wyjaśnij, w jaki sposób na tego rodzaju froncie atmosferycznym dochodzi do powstawania chmur rozbudowanych w pionie. Uwzględnij termikę i przemieszczanie się dwóch mas powietrza występujących na tym froncie.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 14. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Przez punkt 1 na mapie synoptycznej z tej strony (dane umowne) przejdzie front ciepły. Wskaż opis zmian pogody w tym punkcie, od zbliżania się frontu do chwili, gdy front go minie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Zdania dotyczą cyrkulacji atmosfery. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Pasaty wieją od równikowego pasa niskiego ciśnienia ku zwrotnikom.
Na półkuli północnej pasaty wieją z północnego wschodu na południowy zachód.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Dokończ zdanie. Wpisz właściwą liczbę w wykropkowane miejsce. Izobary na mapie synoptycznej poprowadzono co 5 hPa. Dwie sąsiednie izobary dzieli na mapie w skali 1 : 20 000 000 odległość 1,25 cm. Średni gradient baryczny między nimi wynosi …
hPa na 100 km

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
Wokół niżu barycznego na półkuli północnej powietrze krąży , a w jego środku

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Nazywanie frontu od ciepła „przed nim”. O nazwie decyduje masa, która się przesuwa: front chłodny to chłodne powietrze wypierające ciepłe, mimo że przed jego przejściem jest jeszcze ciepło, a po przejściu chłodniej.
  • Odwrócony kierunek krążenia wiatru. Na półkuli północnej wokół niżu krąży on przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, wokół wyżu zgodnie; na południowej jest odwrotnie, bo siła Coriolisa odchyla wiatr w lewo.
  • Wyjaśnienie chmur frontu chłodnego jedną połową mechanizmu. „Ciepłe powietrze się unosi” to sama termika, „jedna masa wypycha drugą” to sam ruch mas; za obie połowy razem jest komplet punktów.
  • Czytanie gradientu barycznego z wartości ciśnienia, nie z gęstości izobar. Silny wiatr wieje tam, gdzie izobary biegną blisko siebie, niezależnie od tego, czy ciśnienie jest wysokie, czy niskie.
  • Mylenie pasatów z wiatrami zachodnimi. Pasaty wieją ze wschodu ku równikowi, a wiatry zachodnie dominują w strefie umiarkowanej, na północ od zwrotnikowych wyżów.

Zapamiętaj

  • Front chłodny: trójkąty, Cumulonimbus, przelotne ulewy, potem chłodniej.
  • Front ciepły: półkola, Cirrus → Nimbostratus, długi opad, potem cieplej.
  • Niż: przeciwnie do wskazówek zegara, powietrze się wznosi, chmury.
  • Wyż: zgodnie ze wskazówkami zegara, powietrze opada, pogoda bez chmur.
  • Gęste izobary – duży gradient – silny wiatr.
  • Pasaty: od wyżów zwrotnikowych do równika, na północy z północnego wschodu.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różni się front chłodny od frontu ciepłego?+
    Odp.:Na froncie chłodnym chłodna masa powietrza wypiera ciepłą i wypycha ją stromo w górę, więc rozwijają się chmury Cumulonimbus z krótkimi ulewami i burzami, a po froncie temperatura spada. Front ciepły to łagodne wsuwanie się ciepłego powietrza nad chłodne: chmury gęstnieją warstwami, opad jest długotrwały, a po froncie robi się cieplej.
  2. 2.Jak rozpoznać front chłodny i ciepły na mapie synoptycznej?+
    Odp.:Sprawdź legendę. Front chłodny zaznacza się niebieską linią z trójkątami, front ciepły czerwoną linią z półkolami. Trójkąty i półkola stoją po stronie, ku której front się przesuwa, więc po nich poznasz, nad który obszar przejdzie w następnej kolejności.
  3. 3.Dlaczego w niżu jest pochmurno, a w wyżu pogodnie?+
    Odp.:W niżu powietrze zbiega się przy powierzchni i się wznosi, a unoszone stygnie aż do temperatury punktu rosy, więc para wodna skrapla się w chmury. W wyżu powietrze opada i ogrzewa się, a to rozprasza chmury. Dlatego niż przynosi zachmurzenie i opady, a wyż pogodę bez chmur.
  4. 4.Co to jest gradient baryczny i co z niego wynika?+
    Odp.:Gradient baryczny to różnica ciśnienia na jednostkę odległości. Widzisz go na mapie jako gęstość izobar: im bliżej siebie leżą, tym gradient jest większy, a wiatr silniejszy. Oblicz go, dzieląc różnicę ciśnienia między izobarami przez odległość w terenie, którą znajdziesz ze skali mapy.
  5. 5.Gdzie wieją pasaty i skąd się biorą?+
    Odp.:Pasaty to stałe wiatry między zwrotnikowymi wyżami a równikowym pasem niskiego ciśnienia. Ich kierunek zmierza do równika, lecz Coriolis skręca je ku zachodowi, więc na półkuli północnej biegną z północnego wschodu, a na południowej z południowego wschodu. Przy równiku zbiegają się w międzyzwrotnikowej strefie zbieżności.
  6. 6.Jak odpowiadać na polecenie „wyjaśnij” w zadaniach o pogodzie?+
    Odp.:Zbuduj łańcuch: przyczyna, mechanizm, skutek. W zadaniu o chmurach frontu chłodnego to chłodniejsza masa wypychająca cieplejszą, ochłodzenie wznoszonego powietrza do punktu rosy i skroplenie pary. Pamiętaj o odniesieniu do miejsca lub obiektu z materiału, gdy polecenie go wymienia.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.