Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Prądy morskie ciepłe i zimne, upwelling, El Niño i La Niña (ENSO)

Podstawa programowa wymaga, żebyś objaśniał mechanizm powstawania i układ powierzchniowych prądów morskich, oceniał ich wpływ na życie i gospodarkę człowieka oraz wyjaśniał upwelling i wpływ mechanizmu ENSO na środowisko geograficzne. Ta strona zbiera te trzy wątki dla kogoś, kto przygotowuje się do matury z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2024 (zadania 12.1 i 12.2), 2025 (zadanie 13.2), 2026 (zadania 10.1 i 14).

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Powierzchniowe prądy morskie wywołują stałe wiatry; zakrzywia je siła Coriolisa i brzegi kontynentów. W każdym oceanie powstają wielkie wiry.
  • Wzdłuż wschodnich wybrzeży kontynentów płyną na ogół prądy ciepłe od równika ku biegunom, wzdłuż zachodnich zimne ku równikowi.
  • Prąd ciepły ogrzewa i nawilża wybrzeże, zimny je ochładza i osusza, dlatego przy zimnych prądach leżą nadmorskie pustynie.
  • Upwelling to wynoszenie zimnych, zasobnych w sole odżywcze wód głębinowych ku powierzchni; daje najlepsze łowiska.
  • W El Niño pasaty słabną, ciepła woda cofa się ku wschodowi, upwelling przy Ameryce Południowej słabnie, a po wschodniej stronie Pacyfiku jest więcej opadów.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Skąd się biorą prądy i dokąd płyną

Powierzchniowe prądy morskie wprawiają w ruch stałe wiatry, głównie pasaty i wiatry zachodnie. Wiatr pcha wodę, a siła Coriolisa odchyla ją: na półkuli północnej w prawo, na południowej w lewo. Brzegi kontynentów zatrzymują wodę i kierują ją z powrotem, więc w każdym oceanie powstaje wielki wir: zgodnie z ruchem wskazówek zegara na półkuli północnej i przeciwnie na południowej.

Z tego układu wynika reguła, którą stosuj do map prądów. Wzdłuż wschodnich wybrzeży kontynentów woda płynie od równika ku wyższym szerokościom, niosąc ciepło, więc prądy są ciepłe. Wzdłuż zachodnich wybrzeży płynie ku równikowi, zimna. Wyjątkiem są zimne prądy z wysokich szerokości, jak Labradorski, i prądy okresowe, które w Oceanie Indyjskim zmieniają kierunek razem z monsunem.

CechaPrąd ciepłyPrąd zimny
Kierunek względem równikaod równika ku biegunomku równikowi lub z wysokich szerokości
Typowe położeniewschodnie wybrzeża kontynentówzachodnie wybrzeża kontynentów
Temperatura powietrza nad wybrzeżempodwyższonaobniżona
Parowanie i opadywiększemniejsze, możliwe pustynie
Znak na mapie (CKE)czerwona strzałkaniebieska strzałka

Wpływ prądów na klimat i gospodarkę

Prąd ciepły ogrzewa powietrze nad wybrzeżem i dostarcza mu pary wodnej, więc rosną opady i temperatura. Dlatego na wschodnich wybrzeżach strefy zwrotnikowej i podzwrotnikowej leżą obszary rolnicze o gęstym osadnictwie, a na zachodnich pustynie. Prąd zimny ochładza powietrze, które przestaje się wznosić, a parowanie jest słabe, więc opadów jest mało i często tworzą się mgły.

Prądy mają też skutki gospodarcze. Zimne prądy z wysokich szerokości zanoszą góry lodowe na szlaki żeglugowe. Zimne wody z upwellingu są zasobne w plankton, więc stają się łowiskami. Przeciętne zasolenie oceanów to około 35 ‰, ale zależy od parowania i dopływu słodkiej wody: jest niższe przy równiku i przy biegunach, wyższe w pasie zwrotnikowym, a wśród mórz największe w Morzu Czerwonym.

Upwelling, El Niño i La Niña

Upwelling zachodzi tam, gdzie wiatr wiejący wzdłuż wybrzeża spycha wodę powierzchniową od brzegu. W jej miejsce wypływa woda z głębi: zimna i bogata w sole odżywcze. Dlatego zachodnie wybrzeże Ameryki Południowej, przy którym zimny prąd i upwelling działają razem, jest jednym z największych łowisk świata.

W normalnych warunkach pasaty gonią ciepłą wodę ku zachodniemu Pacyfikowi, a na wschodzie jej miejsce zajmuje woda głębinowa. W fazie El Niño pasaty słabną, ciepła woda cofa się ku wschodowi, górna warstwa przy Ameryce Południowej pogłębia się, upwelling słabnie i woda staje się cieplejsza niż zwykle. Rośnie tam parowanie i sumy opadów, a w zachodnim Pacyfiku bywa sucho. La Niña to faza odwrotna: pasaty są silniejsze, upwelling mocniejszy, a woda na wschodzie chłodniejsza niż zwykle. Zmiany temperatury powierzchni wody nie przekraczają zwykle 3 °C, ale zmieniają pogodę na całym świecie.

pasatyfaza neutralnawoda ciepłapasatyEl Niñowoda ciepłazachódwschód

Fazy ENSO w skrócie

Całość nazywa się ENSO (El Niño – Oscylacja Południowa), bo zmiana wód idzie w parze ze zmianą rozkładu ciśnienia nad Pacyfikiem. Poniższa tabela zbiera cechy trzech faz. Czytaj ją, porównując pasaty, upwelling i temperaturę wód przy wybrzeżu Ameryki Południowej, a z nich wyciągaj wnioski o opadach.

CechaFaza neutralnaEl NiñoLa Niña
Pasaty nad Pacyfikiemsilneosłabionewzmocnione
Upwelling przy Ameryce Południowejwyraźnysłabszysilniejszy
Temperatura wody przy jej wybrzeżuniskawyższa niż zwykleniższa niż zwykle
Opady na wybrzeżu Ameryki Południowejmałezwiększonejeszcze mniejsze
Zachodni Pacyfikwilgotnosuszeobfite opady

Pojęcia

prąd morski
Uporządkowany ruch mas wody w morzu lub oceanie; powierzchniowe wywołują głównie stałe wiatry, a kierunek zakrzywia im siła Coriolisa.
prąd ciepły
Prąd niosący wodę cieplejszą od otoczenia, najczęściej od równika ku biegunom; ogrzewa i nawilża sąsiednie wybrzeże.
prąd zimny
Prąd niosący wodę chłodniejszą od otoczenia; obniża temperaturę przy brzegu i ogranicza opady.
upwelling
Wynoszenie zimnych, bogatych w sole odżywcze wód głębinowych ku powierzchni, gdy wiatr spycha wodę powierzchniową od brzegu.
El Niño
Ciepła faza ENSO: pasaty słabną, ciepła woda przesuwa się ku wschodowi, a przy wybrzeżu Ameryki Południowej upwelling słabnie.
La Niña
Chłodna faza ENSO: pasaty są silniejsze niż zwykle, upwelling przy Ameryce Południowej wzmocniony, a woda we wschodnim Pacyfiku chłodniejsza.
ENSO
El Niño – Oscylacja Południowa: powiązana zmiana temperatury wód i rozkładu ciśnienia nad Pacyfikiem, powtarzająca się nieregularnie.
termoklina
Warstwa oceanu, w której temperatura wody gwałtownie maleje z głębokością, oddzielająca ciepłą wodę powierzchniową od zimnej głębinowej.
zasolenie
Ilość soli rozpuszczonych w wodzie morskiej, w ‰; średnio około 35 ‰, zależy od parowania i dopływu wód słodkich.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 10.1

Zadanie 10.

Na mapie Afryki literami A i B oznaczono stacje meteorologiczne, dla których sporządzono klimatogramy zamieszczone poniżej. Numerami 1–4 oznaczono wybrane punkty.
CKE
Na podstawie: www.pl.climate-data.org

Zadanie 10.1. (0–2 pkt)

Wyjaśnij, z czego wynika różnica w rocznych sumach opadów atmosferycznych między stacjami meteorologicznymi A i B. W odpowiedzi odnieś się do obu stacji.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 10.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 12.1

Zadanie 12.

Na mapie świata przedstawiono prądy morskie. Strzałkami czerwonymi oznaczono prądy ciepłe, a niebieskimi – zimne.
Na podstawie: L. Baraniecki, W. Skrzypczak, Geografia fizyczna ogólna i Polski, Warszawa 2007.

Zadanie 12.1. (0–1 pkt)

Przedstaw korzyść dla działalności człowieka wynikającą z oddziaływania prądów morskich na wschodnie wybrzeża obszarów lądowych, położone między 20° a 35° szerokości geograficznej południowej.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 12.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
matura

Zadanie 14. (0–1)

Poniżej przedstawiono temperaturę powierzchniowych wód Oceanu Spokojnego w wybranych okresach podczas fazy neutralnej oraz fazy ciepłej (El Niño), różniących się cyrkulacją wód oceanicznych.Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń odnoszących się do wybrzeży Ameryki Południowej położonych między równikiem a 20° szerokości geograficznej południowej. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Na podstawie: www.naukaoklimacie.pl
Różnica temperatury wód oceanicznych między fazą neutralną a fazą ciepłą świadczy o tym, że przyczyną El Niño jest nasilenie upwellingu.
El Niño przyczynia się do intensyfikacji parowania wody morskiej i do wzrostu sum opadów atmosferycznych.

Zadanie 14 z arkusza CKE MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z geografii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
AB
Linia ciągła na mapie oznacza prąd ciepły, a przerywana zimny. Prąd oznaczony literą B jest prądem , więc przy wybrzeżu, wzdłuż którego płynie,

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przyporządkuj każdemu zjawisku jego opis. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Opis

  1. AWzmocnione pasaty spychają ciepłą wodę ku zachodowi, a woda przy wybrzeżu Ameryki Południowej jest chłodniejsza niż zwykle.
  2. BWody głębinowe bogate w sole odżywcze wypływają ku powierzchni, co sprzyja rozwojowi planktonu.
  3. COsłabione pasaty pozwalają ciepłej wodzie cofnąć się ku wschodowi, a przy wybrzeżu Ameryki Południowej rosną opady.
  4. DPrąd płynie od równika ku wyższym szerokościom wzdłuż wschodniego wybrzeża kontynentu i ogrzewa je.

Zjawisko

1. Upwelling
2. El Niño
3. La Niña

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Wybrzeża, przy których występuje upwelling, należą do najzasobniejszych łowisk świata, ponieważ

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Przypisanie El Niño wzmożonemu upwellingowi. Jest odwrotnie: w fazie El Niño pasaty słabną, upwelling przy Ameryce Południowej słabnie, a woda przy wybrzeżu robi się cieplejsza.
  • Wyjaśnienie suchego wybrzeża samą nazwą zimnego prądu. Punkt daje dopiero łańcuch: prąd ochładza powietrze, parowanie słabnie, mało wody w atmosferze, mało opadów.
  • Mylenie ciepłych i zimnych prądów z ich kierunkiem. Prąd ciepły płynie zwykle od równika, zimny ku równikowi; nie decyduje o tym jednak sam kierunek strzałki, lecz kolor w legendzie mapy.
  • Przypisanie pasatom ruchu ku wschodowi. Pasaty wieją ze wschodu, więc spychają wodę powierzchniową ku zachodowi, a przy wybrzeżu Ameryki Południowej jej miejsce zajmuje woda z głębi.
  • Pominięcie jednej strony porównania w zadaniu o dwóch stacjach lub dwóch wybrzeżach. Odnieś się do obu, bo wyjaśnienie jednej daje połowę punktów.

Zapamiętaj

  • Ciepłe prądy: wschodnie wybrzeża, od równika. Zimne: zachodnie wybrzeża, ku równikowi.
  • Ciepły prąd: więcej parowania i opadów. Zimny prąd: mało opadów, pustynie nadmorskie, mgły.
  • Upwelling: zimna woda z głębi, sole odżywcze, plankton, łowiska.
  • El Niño: pasaty słabną, ciepła woda na wschód, upwelling słabnie, na wybrzeżu Ameryki Południowej więcej opadów.
  • La Niña: pasaty silniejsze, upwelling silniejszy, woda chłodniejsza niż zwykle.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jak poznać na mapie, czy prąd jest ciepły, czy zimny?+
    Odp.:Sprawdź legendę: na mapach CKE prądy ciepłe oznacza się czerwonymi strzałkami, zimne niebieskimi. Gdy legendy brakuje, pomyśl o położeniu: wzdłuż wschodnich wybrzeży kontynentów prąd płynie od równika i jest ciepły, wzdłuż zachodnich płynie ku równikowi i jest zimny.
  2. 2.Dlaczego przy zimnych prądach powstają pustynie?+
    Odp.:Chłodna woda wychładza przyziemną warstwę powietrza, więc staje się ona stabilna i nie wznosi się, a parowanie z chłodnej wody jest słabe. Powietrze niesie mało pary wodnej, więc nie powstają chmury opadowe. Tak wyjaśnia się pustynie nadmorskie, takie jak Atakama i Namib.
  3. 3.Co to jest upwelling i dlaczego jest ważny dla rybołówstwa?+
    Odp.:Upwelling to wynoszenie wód głębinowych ku powierzchni, gdy wiatr spycha wodę przybrzeżną na pełne morze. Wypływająca woda niesie sole odżywcze, które zasilają fitoplankton. Plankton jest początkiem łańcucha pokarmowego, więc przy takich wybrzeżach ryb jest wyjątkowo dużo.
  4. 4.Czym różni się El Niño od La Niña?+
    Odp.:Obie fazy to odchylenia od normalnego stanu Pacyfiku. W El Niño pasaty słabną, a woda przy wybrzeżu Ameryki Południowej staje się cieplejsza niż zwykle, bo upwelling słabnie. W La Niña pasaty są silniejsze, upwelling mocniejszy, a woda tam chłodniejsza niż zwykle.
  5. 5.Jakie skutki ma El Niño dla przyrody i gospodarki?+
    Odp.:U wybrzeży Ameryki Południowej ciepła woda i słabszy upwelling zmniejszają połowy ryb, a nad lądem rosną opady i bywają powodzie. Zachodni Pacyfik, na przykład Australia i Indonezja, doświadcza susz. Zmiany sięgają dalej: przesuwają tory niżów i zmieniają opady na wielu kontynentach.
  6. 6.Jak odpowiadać na zadania o wpływie prądu morskiego na klimat?+
    Odp.:Podaj łańcuch: rodzaj prądu, jego wpływ na temperaturę powietrza, na parowanie, a potem na opady. Odnieś go do wybrzeża z zadania. Gdy polecenie dotyczy dwóch obszarów, wyjaśnij oba, bo wyjaśnienie jednego daje tylko część punktów.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.