Kleksa

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Strefy klimatyczne świata, typy klimatów, klimatogramy i klimat Polski

Podstawa programowa wymaga, żebyś przedstawiał czynniki klimatotwórcze, porównywał strefy klimatyczne i typy klimatów, rozpoznawał je na podstawie rocznego przebiegu temperatury i opadów oraz charakteryzował klimat Polski. Poznasz tu klimatogram i czynniki, które o nim decydują. Tak przygotujesz się do zadań z matury z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 7.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • O klimacie decydują czynniki strefowe (szerokość geograficzna, cyrkulacja) i astrefowe (wysokość n.p.m., prądy morskie, odległość od morza, rzeźba).
  • Strefy układają się pasami od równika do biegunów, ale czynniki astrefowe je zniekształcają: ciepły prąd ogrzewa wybrzeże, zimny je osusza.
  • Na klimatogramie półkulę poznasz po najcieplejszym miesiącu, typ klimatu po rozkładzie opadów, a kontynentalizm po rocznej amplitudzie temperatury.
  • Polska leży w strefie umiarkowanej, w pasie przejściowym między klimatem morskim a kontynentalnym: amplituda roczna rośnie ku wschodowi.
  • Opady w Polsce rosną z wysokością, a na nizinach w cieniu wzniesień są najmniejsze; długość okresu wegetacyjnego decyduje o doborze upraw.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Czynniki klimatotwórcze strefowe i astrefowe

Klimat to wieloletni, zwykle trzydziestoletni, przeciętny przebieg pogody w danym miejscu. Kształtują go czynniki klimatotwórcze. Strefowy, czyli zależny od szerokości geograficznej, jest kąt padania promieni słonecznych i długość dnia, a więc ilość docierającej energii. Dlatego temperatura spada od równika ku biegunom, a cyrkulacja atmosfery układa się w pasy ciśnienia.

Czynniki astrefowe nie zależą od szerokości i zmieniają obraz strefowy. Przykładem jest ciepły prąd morski, który sprawia, że zachodnie wybrzeża Europy mają zimą około 10 °C więcej niż inne tereny tej samej szerokości. Wzdłuż zachodnich wybrzeży kontynentów na szerokościach zwrotnikowych płyną z kolei zimne prądy; chłodzą powietrze, ograniczają parowanie i tworzą nadmorskie pustynie, na przykład Namib. Zwróć uwagę: kiedy zadanie każe wyjaśnić wyjątek od układu strefowego, szukaj właśnie czynnika astrefowego.

CzynnikRodzajJak działa
Szerokość geograficznastrefowydecyduje o ilości energii słonecznej i temperaturze
Cyrkulacja atmosferystrefowypasy wysokiego i niskiego ciśnienia, kierunek wiatrów
Wysokość n.p.m.astrefowyz każdymi 100 m temperatura obniża się o około 0,6 °C
Prądy morskieastrefowyciepłe ogrzewają i nawilżają, zimne chłodzą i osuszają
Odległość od morzaastrefowyoceaniczność lub kontynentalizm klimatu
Rzeźba terenuastrefowyopady na stokach dowietrznych, cień opadowy za górami

Strefy klimatyczne i typy klimatów

Od równika ku biegunom układają się strefy: równikowa, podrównikowa, zwrotnikowa, podzwrotnikowa, umiarkowana, podbiegunowa i polarna. Pasy ciśnienia wędrują z porami roku za Słońcem, dlatego w strefach przejściowych, podrównikowej i podzwrotnikowej, pora sucha przeplata się z deszczową, jak w klimacie śródziemnomorskim z latem suchym i zimą deszczową.

W strefie umiarkowanej klimat zmienia się z odległością od oceanu. Klimat morski ma małą amplitudę temperatury, łagodną zimę i opady przez cały rok. Klimat kontynentalny ma dużą amplitudę, mroźną zimę, gorące lato i opady skupione latem. Między nimi leży klimat przejściowy.

Strefa i typ klimatuTemperaturaOpady
równikowy wilgotnywysoka cały rok, mała amplitudaobfite w każdym miesiącu
podrównikowywysoka cały rokpora deszczowa i sucha
zwrotnikowy suchygorące dni, chłodne nocebardzo małe, pustynie
podzwrotnikowy śródziemnomorskigorące lato, łagodna zimaskupione zimą
umiarkowany morskimała amplituda, łagodna zimaprzez cały rok
umiarkowany kontynentalnyduża amplituda, mroźna zimamałe, największe latem
podbiegunowykrótkie chłodne lato, długa zimamałe
polarnyponiżej 0 °C przez większość rokubardzo małe

Klimatogram: jak go czytać krok po kroku

Klimatogram łączy słupki opadów (oś po prawej, w milimetrach) z krzywą temperatury (oś po lewej, w stopniach Celsjusza). Najpierw ustal półkulę: najcieplejszy miesiąc w lipcu lub sierpniu oznacza półkulę północną, a w grudniu, styczniu lub lutym południową. Na stacji X z rysunku (dane umowne) najcieplejszy jest lipiec, więc leży na północnej.

Potem policz roczną amplitudę temperatury (różnica najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca) i roczną sumę opadów (suma słupków). Stacja X ma amplitudę 17 °C i sumę 620 mm, skupioną w półroczu zimowym, więc to klimat śródziemnomorski: lato jest suche, zima deszczowa. Stacja Y ma amplitudę 6 °C i sumę 1003 mm w dwóch porach: deszczowej w grudniu–lutym i suchej od czerwca do sierpnia. Najcieplej jest od listopada do lutego, więc leży na półkuli południowej. Połączenie wysokiej temperatury cały rok i pory suchej oznacza klimat podrównikowy.

Stacja X00864161282419232256°CmmIIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXIIStacja Y00864161282419232256°CmmIIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII

Klimat Polski i okres wegetacyjny

Polska leży w strefie umiarkowanej, w której przeważa napływ wilgotnego powietrza znad Atlantyku. Ku wschodowi wpływ oceanu słabnie, więc zimy są chłodniejsze, lata cieplejsze, a roczna amplituda temperatury rośnie. Klimat ma więc cechy przejściowe: morskie na zachodzie, kontynentalne na wschodzie.

Opady zależą od rzeźby. W górach rosną z wysokością, bo powietrze wznosi się na stokach, ochładza i skrapla parę, a na nizinach w cieniu wzniesień, jak w Wielkopolsce, są najmniejsze. Zwracaj uwagę na mapie opadów na izohiety: gęste linie to szybka zmiana sum opadów, a wartość rośnie ku górom.

Okres wegetacyjny to czas, w którym średnia dobowa temperatura powietrza wynosi co najmniej 5 °C. Najdłużej trwa na południowym zachodzie kraju, najkrócej w górach i na północnym wschodzie. W dłuższym okresie uprawia się rośliny wymagające ciepła, na przykład winorośl i kukurydzę, a w krótszym przeważają żyto, ziemniaki i owies.

Pojęcia

klimat
Wieloletni, uśredniony przebieg pogody w danym miejscu, opisywany temperaturą, opadami i wiatrem.
czynnik klimatotwórczy
Czynnik kształtujący klimat; strefowy zależy od szerokości geograficznej, astrefowy od wysokości, prądów morskich, odległości od morza i rzeźby.
strefa klimatyczna
Pas powierzchni Ziemi o zbliżonych warunkach klimatycznych, leżący w przybliżeniu równoleżnikowo, wyróżniany ze względu na ilość energii słonecznej i cyrkulację atmosfery.
klimatogram
Wykres przedstawiający przebieg roczny średniej temperatury powietrza (krzywa) i miesięcznych sum opadów (słupki) w jednej stacji.
amplituda roczna temperatury
Rozpiętość roczna: od średniej temperatury najzimniejszego miesiąca do średniej najcieplejszego; im jest większa, tym klimat bardziej kontynentalny.
klimat morski
Klimat z małą roczną amplitudą temperatury, łagodną zimą i opadami przez cały rok, ukształtowany wpływem oceanu.
klimat kontynentalny
Klimat z dużą roczną amplitudą temperatury i niewielkimi opadami, które przypadają głównie latem; panuje w głębi lądów.
kontynentalizm
Stopień, w jakim klimat danego miejsca ma cechy klimatu kontynentalnego; wzrasta w miarę oddalania się od oceanu.
okres wegetacyjny
Okres w roku, w którym średnia dobowa temperatura powietrza wynosi co najmniej 5 °C, a rośliny mogą rosnąć.
izohiety
Linie na mapie łączące miejsca o jednakowych sumach opadów atmosferycznych w danym okresie.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2023, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 10

Zadanie 10. (0–2 pkt)

Na mapie przedstawiono roczne sumy opadów atmosferycznych w Polsce. Literami A i B oznaczono wybrane obszary.
Na podstawie: A. Richling, K. Ostaszewska (red.), Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005.
Wyjaśnij – nawiązując do innego uwarunkowania niż odległość od Morza Bałtyckiego – dlaczego na obszarze oznaczonym na mapie literą A występuje inna roczna suma opadów atmosferycznych niż na obszarze B. W odpowiedzi odnieś się do obu obszarów.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2305), zadanie 10. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Przyporządkuj każdej stacji (dane umowne) typ klimatu. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Typ klimatu

  1. Aklimat zwrotnikowy suchy
  2. Bklimat równikowy wilgotny
  3. Cklimat umiarkowany kontynentalny
  4. Dklimat podzwrotnikowy śródziemnomorski

Stacja

1. Stacja 1: najcieplejszy jest lipiec (26 °C), najchłodniejszy styczeń (9 °C); w grudniu spada około 90 mm opadów, w lipcu 4 mm.
2. Stacja 2: w każdym miesiącu średnia temperatura wynosi od 25 do 27 °C, a opady przekraczają 150 mm.
3. Stacja 3: lipiec ma 19 °C, a styczeń −19 °C; opady są niewielkie, najwyższe w lipcu (80 mm).

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Dokończ zdanie. Wpisz właściwą liczbę w wykropkowane miejsce. Średnia temperatura najcieplejszego miesiąca na stacji wynosi 21,4 °C, a najzimniejszego −6,8 °C. Roczna amplituda temperatury powietrza na tej stacji wynosi …
°C

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Stacja X leży nad morzem, a stacja Y na tym samym równoleżniku, ale na wysokości 1400 m n.p.m. Średnia roczna temperatura na stacji X wynosi 12,0 °C. Przyjmij, że z każdymi kolejnymi 100 m temperatura obniża się o 0,6 °C. Średnia roczna temperatura na stacji Y wynosi

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Zdania dotyczą czynników kształtujących klimat. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Im dalej na wschód Polski, tym większa rozpiętość między średnią temperaturą lipca i stycznia, bo słabnie wpływ oceanu.
Po zawietrznej stronie gór roczna suma opadów jest zwykle wyższa niż po stronie dowietrznej.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Wnioskowanie o półkuli z opadów. Rozstrzyga o niej miesiąc najcieplejszy: lipiec lub sierpień to półkula północna, grudzień lub styczeń południowa. Opady mówią o typie klimatu.
  • Odejmowanie temperatur z błędnym znakiem przy liczeniu amplitudy. Gdy najzimniejszy miesiąc ma temperaturę ujemną, odejmujesz liczbę ujemną, więc amplituda jest sumą wartości bezwzględnych.
  • Wyjaśnienie różnicy opadów tym czynnikiem, który polecenie wyklucza, na przykład odległością od morza, gdy zadanie mówi o „innym uwarunkowaniu”. Odpowiedź nie dostaje punktu, nawet jeśli jest prawdziwa.
  • Traktowanie strefy klimatycznej jak sztywnego pasa. Prądy morskie, wysokość i odległość od oceanu zmieniają klimat na jednym równoleżniku, więc strefa i typ klimatu to nie to samo.
  • Pominięcie jednego z dwóch obszarów w odpowiedzi, gdy polecenie wymaga odniesienia do obu. Wyjaśnienie dla jednego obszaru daje najwyżej połowę punktów.

Zapamiętaj

  • Strefowe: szerokość geograficzna, cyrkulacja. Astrefowe: wysokość, prądy, odległość od morza, rzeźba.
  • Półkulę poznasz po najcieplejszym miesiącu, a typ klimatu po rozkładzie opadów.
  • Amplituda roczna = najcieplejszy miesiąc − najzimniejszy.
  • Z każdymi 100 m wysokości temperatura obniża się o około 0,6 °C.
  • Polska: przejściowy klimat strefy umiarkowanej, kontynentalizm narasta ku wschodowi.
  • Okres wegetacyjny: dni ze średnią dobową temperaturą co najmniej 5 °C.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jak rozpoznać strefę klimatyczną na klimatogramie?+
    Odp.:Zacznij od temperatury. Wysoka cały rok z małą amplitudą wskazuje strefy równikową i podrównikową, wyraźne cztery pory strefę umiarkowaną, a temperatura poniżej zera przez większość roku strefę polarną. Potem oceń opady: pora sucha oznacza strefę podrównikową lub podzwrotnikową, a opady cały rok strefę umiarkowaną albo równikową.
  2. 2.Czym różnią się czynniki strefowe i astrefowe?+
    Odp.:Czynniki strefowe zależą od szerokości geograficznej i dają układ pasowy: ilość energii słonecznej i cyrkulacja atmosfery. Czynniki astrefowe, czyli wysokość n.p.m., prądy morskie, odległość od morza i rzeźba, zakłócają ten układ. Dlatego dwie stacje na tej samej szerokości mogą mieć zupełnie różny klimat.
  3. 3.Jak obliczyć roczną amplitudę temperatury?+
    Odp.:Odczytaj średnią temperaturę najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca z krzywej klimatogramu i odejmij drugą od pierwszej. Jeśli zimą jest poniżej zera, odejmujesz liczbę ujemną: dla 24,0 °C i −3,5 °C amplituda to 27,5 °C. Duża amplituda świadczy o klimacie kontynentalnym, mała o morskim.
  4. 4.Dlaczego klimat Polski nazywa się przejściowym?+
    Odp.:Polska leży między Atlantykiem a głębią Eurazji. Z zachodu napływa wilgotne, łagodne powietrze znad oceanu, a ze wschodu suche i zimą mroźne powietrze znad lądu. Dlatego na zachodzie klimat ma cechy morskie, a ku wschodowi coraz bardziej kontynentalne, co widać po rosnącej amplitudzie temperatury.
  5. 5.Co to jest okres wegetacyjny i dlaczego ma znaczenie dla rolnictwa?+
    Odp.:To okres, w którym średnia dobowa temperatura przekracza 5 °C i rośliny mogą rosnąć. W Polsce jest najdłuższy w południowo-zachodniej części kraju, najkrótszy w górach i na północnym wschodzie. Od jego długości zależy, jakie rośliny można uprawiać i czy zbiór zdąży dojrzeć.
  6. 6.Jak odpowiadać na pytanie o różnicę opadów między dwoma obszarami?+
    Odp.:Podaj jeden czynnik i jego mechanizm dla każdego z obszarów: wysokość i rzeźba (stok dowietrzny, cień opadowy), prąd morski, położenie względem frontów i stref ciśnienia. Odczytaj z mapy lub klimatogramu, który obszar ma więcej opadów, i odnieś się do obu, bo za jeden dostajesz połowę punktów.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.