Jak rozpoznać glebę bielicową na profilu?

Szukaj cienkiego, ciemnego poziomu próchnicznego, pod nim wyraźnie jasnego, wybielonego poziomu wymywania, a niżej rdzawego poziomu, w którym osiadły wymyte składniki. Całość leży zwykle na piasku. Taki układ powstaje pod lasami iglastymi w chłodnym, wilgotnym klimacie.

Dlaczego czarnoziem jest tak żyzny?

Pod stepem opady są umiarkowane i nie wypłukują gleby, a korzenie traw co roku dostarczają dużo martwej materii organicznej. Rozkłada się ona na próchnicę, która tworzy bardzo gruby, ciemny poziom. Taka gleba trzyma wodę i składniki, więc sprzyja uprawie zbóż i buraka cukrowego.

Czym różnią się gleby strefowe od niestrefowych?

Gleby strefowe powstają pod wpływem klimatu i roślinności, więc układają się w pasy od równika do biegunów. Gleby niestrefowe wynikają z warunków miejscowych: skały macierzystej albo wody. Należą do nich mady w dolinach rzek, rędziny na wapieniach i gleby górskie.

Jak policzyć temperaturę na szczycie góry?

Zamień wysokość na liczbę setek metrów, pomnóż ją przez 0,6 °C i odejmij wynik od temperatury u podnóża. Na przykład 1000 m to 10 setek, czyli spadek o 6 °C. Zawsze odejmuj, bo wraz z wysokością robi się chłodniej.

Co to są piętra roślinności w górach?

To pasy roślin, które ułożyły się nad sobą, bo temperatura spada z wysokością. W Tatrach kolejno od dołu występują lasy, kosodrzewina, piętro halne z murawami i najwyższe skaliste turnie. Są podobne do stref od lasów po tundrę, ale ich granice zależą od szerokości geograficznej.

Dlaczego gleby czerwone są ubogie, choć rośnie na nich las?

W klimacie równikowym wilgotne gorąco rozkłada materię organiczną w kilka tygodni, a ulewy wypłukują składniki mineralne. Rośliny wchłaniają je od razu, więc obieg odbywa się głównie w roślinach, a gleba ma cienki poziom próchniczny. Po wycięciu lasu składniki znikają, a uprawa szybko się wyczerpuje.

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Typy gleb, profil glebowy, strefy roślinne i piętra roślinności w górach

Podstawa programowa wymaga, żebyś przedstawiał czynniki i przebieg procesów glebotwórczych, rozpoznawał typ gleby na podstawie profilu glebowego i wyjaśniał, jak klimat decyduje o rozmieszczeniu gleb i formacji roślinnych, także w górach. Ta strona porządkuje poziomy gleby, gleby strefowe i niestrefowe oraz formacje roślinne na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 7.

Podstawa programowa: geografia

Podstawa programowa: zakres podstawowy, dział VI „Pedosfera i biosfera”, pkt 1–4; zakres rozszerzony, dział VI „Gleby”, pkt 1, 2; dział XVII „Strefowość środowiska przyrodniczego na Ziemi”, pkt 1, 3, 4

Pokaż wymagania

ZP – zakres podstawowy, ZR – zakres rozszerzony; na maturze rozszerzonej obowiązują oba.

ZP VI.1przedstawia czynniki i przebieg głównych procesów glebotwórczych;
ZP VI.2wyróżnia cechy głównych typów gleb strefowych i niestrefowych, wyjaśnia ich rozmieszczenie na Ziemi;
ZP VI.3identyfikuje czynniki wpływające na piętrowe zróżnicowanie roślinności na Ziemi;
ZP VI.4wyjaśnia zależności między klimatem, występowaniem typów gleb i formacji roślinnych w układzie strefowym.
ZR VI.1rozpoznaje typ gleby i wnioskuje o przebiegu procesu glebotwórczego na podstawie obserwacji profilu glebowego;
ZR VI.2ocenia przydatność rolniczą wybranych typów gleb na świecie.
ZR XVII.1identyfikuje prawidłowości dotyczące zróżnicowania środowiska przyrodniczego na Ziemi;
ZR XVII.3przedstawia główne cechy środowiska przyrodniczego stref od równikowej do polarnych;
ZR XVII.4identyfikuje na przykładach współzależności elementów środowiska przyrodniczego w strefach od równikowej do polarnych;

Dz.U. 2024 poz. 1019 · w arkuszach 2023–2026: w każdej z 4 sesji

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach

Gleba powstaje ze skały macierzystej pod wpływem klimatu, organizmów, rzeźby, wody i czasu. Jej profil składa się z poziomów, które oznaczasz literami: A próchniczny, E wymywania, B wmywania, C skała macierzysta.
Gleby strefowe zależą od klimatu: tundrowe, bielicowe, brunatne, czarnoziemy, czerwone. Gleby niestrefowe, jak mady i rędziny, zależą od skały macierzystej albo wody.
Najgrubszy poziom próchniczny ma czarnoziem pod stepem. Ubogie są gleby bielicowe chłodnych lasów iglastych i gleby czerwone gorącego, wilgotnego klimatu, bo woda wymywa z nich składniki.
Formacje roślinne układają się strefowo tak samo jak klimat: od lasu równikowego przez sawannę, step i lasy strefy umiarkowanej do tajgi i tundry.
W górach piętra roślinności powtarzają taki układ w pionie, bo temperatura spada z wysokością.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Profil glebowy i procesy glebotwórcze

Gleba powstaje z rozdrobnionej skały macierzystej pod wpływem klimatu, roślin i zwierząt, rzeźby terenu i wody. Rośliny dostarczają martwej materii organicznej, która rozkłada się na próchnicę, ciemną część gleby żyzną i chłonącą wodę. Gdy opady przesiąkają w głąb, wymywają próchnicę i składniki mineralne z górnych warstw i odkładają je niżej.

W profilu glebowym wyróżnisz poziomy. Poziom A jest próchniczny i ciemny, poziom E jasny, bo woda wymyła z niego składniki, poziom B rdzawy lub brunatny, bo woda je tam wmyła, a poziom C to rozdrobniona skała macierzysta. Gleba bielicowa ma wyraźny jasny poziom E, a czarnoziem – bardzo gruby poziom A. Odczytaj z profilu grubość i barwę poziomów.

Gleby zależne od klimatu i gleby lokalne

Gleby strefowe układają się pasami zgodnie z klimatem i roślinnością. Tundrowe są cienkie i podmokłe, a bielicowe pod lasami iglastymi kwaśne i ubogie. Brunatne rozwijają się w lasach liściastych i mieszanych, mają dość dużo próchnicy, a czarnoziemy pod stepem są najżyźniejsze, bo trawy tworzą gęste korzenie i dużo próchnicy. W strefie równikowej i zwrotnikowej wilgotnej dominują gleby czerwone, ubogie w składniki odżywcze.

Gleby niestrefowe nie wynikają z klimatu, tylko z warunków miejscowych. Mady leżą w dolinach rzek i powstają z osadów powodziowych: są żyzne. Rędziny powstają z wapieni i innych skał węglanowych. Gleby górskie są cienkie i skaliste, bo stok i mróz stale je niszczą.

Strefa	Formacja roślinna	Gleba	Cechy gleby
podbiegunowa	tundra	tundrowa	cienka, podmokła
chłodna umiarkowana	tajga	bielicowa	kwaśna, uboga w próchnicę
umiarkowana	las liściasty i mieszany	brunatna	średnio żyzna
umiarkowana kontynentalna	step	czarnoziem	bardzo gruby poziom próchniczny
równikowa	las równikowy	czerwona	uboga, wymyta

Klimat decyduje o glebie i roślinności

W lesie równikowym roślin jest bardzo dużo, a gleba mimo to jest uboga. Ciepło i wilgoć powodują błyskawiczny rozkład opadłych liści, a ulewy płuczą składniki mineralne w głąb, więc na powierzchni prawie nie ma zapasu próchnicy. Pod stepem jest odwrotnie: opady są umiarkowane, a korzenie traw przez wiele lat dostarczają próchnicy, która nie jest wypłukiwana.

Ocena przydatności rolniczej wynika z tych cech. Czarnoziem i mada sprzyjają uprawie zbóż i buraka cukrowego, a gleba bielicowa wymaga nawożenia i często zostaje pod lasem. Gleby czerwone wyczerpują się po kilku latach uprawy bez nawozów, a gleby pustynne bez nawadniania są nieprzydatne, bo mają mało wody i próchnicy, a często są zasolone.

Formacje strefowe i piętra roślinności w górach

Formacje roślinne tworzą kolejne pasy: las równikowy, sawanna z porami deszczową i suchą, pustynie, roślinność twardolistna basenu Morza Śródziemnego, step, lasy liściaste i mieszane, tajga i tundra. W każdej o układzie decyduje klimat. Dlatego na przemian pora deszczowa i sucha tworzą sawannę, a mroźna zima i mało opadów step.

W górach temperatura spada z wysokością: z każdą setką metrów obniża się przeciętnie o 0,6 °C, więc tysiąc metrów nad podnóżem jest o 6 °C chłodniej niż u podnóża. Dlatego rośliny układają się w piętra podobne do stref od lasu po tundrę. W Tatrach od dołu leżą regle, czyli piętra leśne, nad nimi kosodrzewina, potem piętro halne i skaliste turnie. Granice pięter leżą wyżej bliżej równika i niżej na wysokich szerokościach, a zależą też od stoku i wilgotności.

Pojęcia

gleba bielicowa: Gleba o kwaśnym odczynie i małej zawartości próchnicy; ma jasny poziom wymywania pod cienkim poziomem próchnicznym.
czarnoziem: Najżyźniejsza gleba, zawierająca dużo próchnicy nadającej jej czarne zabarwienie; powstaje pod stepem.
próchnica: Część składowa niektórych gleb powstała z rozkładu obumarłych substancji organicznych.
step: Bezdrzewny obszar równinny pokryty trawą.
tajga: Las z przewagą drzew iglastych, tworzący strefę roślinną w klimacie umiarkowanym i chłodnym.
tundra: Bezleśny obszar w północnej strefie podbiegunowej, na którym rosną m.in. krzewy, mchy i porosty.
kosodrzewina: Płożący się, silnie rozgałęziony krzew sosny, rosnący w górach; także zwarte zarośla z tych krzewów.
profil glebowy: Pionowy przekrój gleby od powierzchni do skały macierzystej, złożony z poziomów różniących się barwą i składem.

Sprawdź się

sprawdzisz od razu

Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.

matura

Zadanie 16. (0–2)

Poniżej przedstawiono wybrane strefowe formacje roślinne. Fotografię oznaczoną literą A wykonano w Etiopii, a literą B – w stanie Alaska.Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych w nawiasach.

Dwie fotografie strefowych formacji roślinnych, oznaczone literami A i B. — Na podstawie: www.britannica.com

Większą wartością szerokości geograficznej charakteryzuje się obszar przedstawiony na fotografii (A / B) . Pory roku wynikające z rozkładu opadów atmosferycznych warunkują występowanie strefowej formacji roślinnej, przedstawionej na fotografii (A / B) . W porównaniu z obszarem występowania stepów w klimacie umiarkowanym ciepłym, gleby strefowe obszarów przedstawionych na obu fotografiach charakteryzują się poziomem próchnicznym o (mniejszej / większej ) miąższości.

Zadanie 16 z arkusza CKE MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z geografii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Na mapie świata cyframi 1–4 zaznaczono cztery obszary. Przyporządkuj każdej strefowej glebie obszar, na którym ona występuje. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Obszar

Aobszar 1.
Bobszar 2.
Cobszar 3.
Dobszar 4.

Gleba

1gleba bielicowa

2czarnoziem

3gleba czerwona

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.

W profilu gleby bielicowej jasny, wybielony poziom to poziom , a jego barwa wynika z tego, że

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Zdania dotyczą roślinności i gleb. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

W górach granica lasu leży wyżej w pobliżu równika niż na dużych szerokościach geograficznych.

Czarnoziem powstaje pod lasami iglastymi w chłodnym, wilgotnym klimacie.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Dokończ zdanie. Wpisz właściwą liczbę w wykropkowane miejsce. Dane umowne: poziom próchniczny czarnoziemu ma miąższość 90 cm, a poziom próchniczny gleby bielicowej – 6 cm. Poziom czarnoziemu jest od poziomu gleby bielicowej grubszy … razy.

razy

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt

Mylenie poziomów gleby: E to poziom, z którego woda coś wymyła, a B – poziom, w którym to osiadło. Jasny poziom E leży nad rdzawym poziomem B.
Utożsamianie bujnej roślinności z żyzną glebą. Las równikowy rośnie na glebach ubogich, bo składniki krążą w roślinach, a nie w glebie, i szybko się wypłukują.
Przypisywanie czarnoziemu lasu zamiast stepu. Gruby poziom próchniczny powstaje z korzeni traw, a pod lasem iglastym tworzy się gleba bielicowa.
Zapominanie o przyczynie w odpowiedzi o przydatności rolniczej. Zamiast pisać „gleba jest słaba”, wskaż cechę z profilu: cienki poziom próchniczny, piasek, kwaśny odczyn.
Traktowanie pięter roślinności jako stałych wysokości. Granice pięter zależą od szerokości geograficznej, wystawy stoku i wilgotności.

Zapamiętaj

Poziomy: A próchniczny, E wymywania, B wmywania, C skała macierzysta.
Bielica: tajga, kwaśna, jasny poziom E. Czarnoziem: step, gruby poziom A.
Gleba czerwona: równik, uboga, wymyta.
Gleby niestrefowe: mada (dolina rzeki), rędzina (węglany).
Z każdą setką metrów w górę temperatura obniża się przeciętnie o 0,6 °C.
Piętra roślinności w Tatrach: regle, kosodrzewina, hale, turnie.

Pytania i odpowiedzi

1.Jak rozpoznać glebę bielicową na profilu?+
Odp.:Szukaj cienkiego, ciemnego poziomu próchnicznego, pod nim wyraźnie jasnego, wybielonego poziomu wymywania, a niżej rdzawego poziomu, w którym osiadły wymyte składniki. Całość leży zwykle na piasku. Taki układ powstaje pod lasami iglastymi w chłodnym, wilgotnym klimacie.
2.Dlaczego czarnoziem jest tak żyzny?+
Odp.:Pod stepem opady są umiarkowane i nie wypłukują gleby, a korzenie traw co roku dostarczają dużo martwej materii organicznej. Rozkłada się ona na próchnicę, która tworzy bardzo gruby, ciemny poziom. Taka gleba trzyma wodę i składniki, więc sprzyja uprawie zbóż i buraka cukrowego.
3.Czym różnią się gleby strefowe od niestrefowych?+
Odp.:Gleby strefowe powstają pod wpływem klimatu i roślinności, więc układają się w pasy od równika do biegunów. Gleby niestrefowe wynikają z warunków miejscowych: skały macierzystej albo wody. Należą do nich mady w dolinach rzek, rędziny na wapieniach i gleby górskie.
4.Jak policzyć temperaturę na szczycie góry?+
Odp.:Zamień wysokość na liczbę setek metrów, pomnóż ją przez 0,6 °C i odejmij wynik od temperatury u podnóża. Na przykład 1000 m to 10 setek, czyli spadek o 6 °C. Zawsze odejmuj, bo wraz z wysokością robi się chłodniej.
5.Co to są piętra roślinności w górach?+
Odp.:To pasy roślin, które ułożyły się nad sobą, bo temperatura spada z wysokością. W Tatrach kolejno od dołu występują lasy, kosodrzewina, piętro halne z murawami i najwyższe skaliste turnie. Są podobne do stref od lasów po tundrę, ale ich granice zależą od szerokości geograficznej.
6.Dlaczego gleby czerwone są ubogie, choć rośnie na nich las?+
Odp.:W klimacie równikowym wilgotne gorąco rozkłada materię organiczną w kilka tygodni, a ulewy wypłukują składniki mineralne. Rośliny wchłaniają je od razu, więc obieg odbywa się głównie w roślinach, a gleba ma cienki poziom próchniczny. Po wycięciu lasu składniki znikają, a uprawa szybko się wyczerpuje.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.

Rozwiąż arkusz za darmo