Kleksa

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Skały magmowe, skały osadowe i skały przeobrażone, tabela stratygraficzna i ery geologiczne

Podstawa programowa wymaga, żebyś klasyfikował skały i przedstawiał genezę skał magmowych, osadowych i przeobrażonych, ustalał wiek względny i bezwzględny skał, odtwarzał dzieje Ziemi z przekroju geologicznego i wnioskował o przeszłości z odkrywki. Tak przygotujesz się do zadań o skałach i przekrojach na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2023 (zadania 13.2 i 14), 2024 (zadanie 15), 2025 (zadania 5 i 8).

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Skały dzielimy według genezy na magmowe (z zastygłej magmy), osadowe (z osadów) i przeobrażone (zmienione przez temperaturę i ciśnienie).
  • Skała głębinowa stygła powoli i ma duże kryształy; wylewna stygła szybko i ma drobne kryształy albo jest szklista.
  • Skały osadowe tworzą warstwy; luźny osad staje się skałą w procesie diagenezy.
  • Wiek względny mówi, co jest starsze, wiek bezwzględny podaje liczbę lat; pierwszy ustalasz z przekroju, drugi z rozpadu izotopów.
  • Tabela stratygraficzna porządkuje dzieje Ziemi: ery paleozoiczna, mezozoiczna i kenozoiczna dzielą się na okresy.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Trzy grupy skał i ich geneza

Skały magmowe powstają z magmy. Gdy zastyga w głębi skorupy (skały głębinowe), stygnie powoli, więc kryształy zdążą urosnąć i widać je gołym okiem. Gdy wylewa się na powierzchnię jako lawa (skały wylewne), stygnie szybko i jest drobnoziarnista albo szklista.

Skały osadowe powstają z osadów: okruchów skał, szczątków organizmów lub wytrąceń z wody. Luźny osad zlepia się i twardnieje w procesie diagenezy. Skały przeobrażone (metamorficzne) to dawne skały zmienione bez stopienia wskutek wysokiej temperatury i dużego ciśnienia.

GrupaJak powstajeCechyPrzykłady
Magmowe głębinowemagma stygnie w głębi skorupyduże kryształygranit, gabro
Magmowe wylewnelawa stygnie na powierzchnidrobne kryształy, szkliwobazalt, ryolit
Osadowe okruchowediageneza okruchów skałwarstwy, otoczaki lub ziarnapiaskowiec, zlepieniec, brekcja
Osadowe organiczne i chemiczneszczątki organizmów lub wytrącanie z wodywarstwy, skamieniałościwapień, węgiel kamienny, sól kamienna
Przeobrażonemetamorfizmczęsto pasmowy lub łupkowy układ składnikówłupki krystaliczne, marmur

Minerały, rozpoznawanie i zastosowanie

Skałę buduje zwykle kilka minerałów skałotwórczych: kwarc, skalenie i miki tworzą m.in. granit, a kalcyt buduje wapień. Kalcyt wyróżnia reakcja z rozcieńczonym kwasem solnym: skała burzy, bo wydziela się dwutlenek węgla.

Podczas lekcji w terenie patrz na to, co widać: kryształy bez układu wskazują skałę magmową, warstwy i skamieniałości – osadową, a pasma o równoległym ułożeniu składników – przeobrażoną. Skały mają zastosowanie gospodarcze: granit i bazalt dają kruszywo i płyty budowlane, wapień służy do produkcji cementu, węgiel kamienny i sól kamienna są surowcami: energetycznym i chemicznym.

Wiek względny i bezwzględny na przekroju

Wiek względny mówi tylko, co jest starsze. W niezaburzonym układzie niżej leży warstwa starsza, a wyżej młodsza. Struktura, która coś przecina, jest młodsza od przeciętych skał: uskok jest młodszy od warstw, które przesunął, a intruzja od skał, w które weszła.

Nad powierzchnią wyrównaną erozją leżą warstwy młodsze od wszystkiego, co ta powierzchnia ucięła. Na rysunku (dane umowne) rozpisz zdarzenia po kolei: osadzenie warstw, powstanie uskoku, erozja, osadzenie nowej warstwy. Wiek bezwzględny podaje liczbę lat; ustala się go z rozpadu izotopów promieniotwórczych: po każdym okresie półtrwania zostaje połowa początkowej ilości izotopu.

124123U

Tabela stratygraficzna i wydarzenia w dziejach Ziemi

Tabela stratygraficzna dzieli dzieje Ziemi na ery i okresy według warstw skał i skamieniałości. Nowsze ery leżą w tabeli wyżej, tak jak młodsze warstwy na starszych, a w niej odnajdziesz fałdowania, transgresje i regresje morza, zlodowacenia, rozwój życia i wymierania. Granice er w tabeli niżej podano według tabeli chronostratygraficznej Międzynarodowej Komisji Stratygrafii (wersja z czerwca 2026 roku): paleozoik zaczął się 538,8 mln lat temu, mezozoik 251,9 mln lat temu, a kenozoik 66,0 mln lat temu.

Przy przekroju, na którym starsze skały leżą na młodszych, szukaj nasunięcia. Nie myl takiej sytuacji z normalnym ułożeniem warstw: starsze skały zostały przesunięte po płaszczyźnie nasunięcia, więc mogą leżeć na młodszych, choć same powstały wcześniej.

EraPoczątek, mln lat temuOkresyWydarzenia
Kenozoik66,0paleogen, neogen, czwartorzędfałdowania alpejskie, ssaki, zlodowacenia w czwartorzędzie
Mezozoik251,9trias, jura, kredadinozaury, początek rozpadu Pangei, wymieranie pod koniec kredy
Paleozoik538,8kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon, permfałdowania kaledońskie i hercyńskie, rośliny lądowe, lasy karbonu, wymieranie pod koniec permu

Pojęcia

diageneza
Proces przekształcania luźnego osadu w zwartą skałę osadową przez zagęszczenie i scementowanie.
metamorfizm
Przeobrażenie skał wskutek wysokiej temperatury i dużego ciśnienia bez ich stopienia.
okres półtrwania (czas połowicznego rozpadu)
Czas, po którym liczba jąder danego izotopu promieniotwórczego zmniejsza się o połowę.
skamieniałość przewodnia
Skamieniałość organizmu, który żył krótko i na dużym obszarze, więc wskazuje wiek zawierających ją warstw.
stratygrafia
Dział geologii, który ustala wiek i kolejność warstw skalnych; jej wynikiem jest tabela stratygraficzna – zestawienie er i okresów dziejów Ziemi.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 5

Zadanie 5. (0–1 pkt)

Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).
Na podstawie: M. Bac-Moszaszwili, M. Gąsienica Szostak, Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów, Warszawa 1990.
Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają. Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 5. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2023, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 14

Zadanie 14. (0–2 pkt)

Na fotografii przedstawiono jedną ze skał występujących w Polsce.
CKE
Podaj nazwę przedstawionej skały, a następnie wyjaśnij, jak dochodzi do jej powstawania. Nazwę skały wybierz spośród podanych poniżej. bazalt gnejs granit łupek Skała: … Wyjaśnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2305), zadanie 14. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Na przekroju (dane umowne) cyframi 1–4 oznaczono warstwy osadów, a literą U – uskok. Uskok U powstał
124123U

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Dokończ zdanie. Wpisz właściwą liczbę w wykropkowane miejsce. Izotop promieniotwórczy ma okres półtrwania równy 10 mln lat (dane umowne). W próbce skały zostało 25% jego pierwotnej ilości. Wiek tej skały wynosi …
mln lat

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj każdej skale rodzaj skały. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Rodzaj skały

  1. Askała magmowa głębinowa
  2. Bskała osadowa chemiczna
  3. Cskała magmowa wylewna
  4. Dskała przeobrażona

Skała

1. andezyt
2. kwarcyt
3. gips

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Podaj nazwę skały przeobrażonej, która powstaje z granitu wskutek wysokiej temperatury i dużego ciśnienia.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 5. (0–1)

Zdania dotyczą powstawania skał. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Skała magmowa wylewna ma zwykle drobne kryształy, ponieważ lawa stygnie szybko.
Piaskowiec jest skałą przeobrażoną, bo luźne ziarna piasku zostały scementowane.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie diagenezy z metamorfizmem. Diageneza zlepia luźny osad w skałę osadową, a metamorfizm zmienia skałę, która już istnieje, wskutek temperatury i ciśnienia.
  • Ustalanie wieku z samego położenia warstw, bez sprawdzenia, czy je coś przecina albo przesuwa. Uskok i intruzja są młodsze od skał, które przecinają.
  • Uznanie, że starsze skały zawsze leżą pod młodszymi. Nasunięcie może położyć starsze skały na młodszych.
  • Odpowiedź o genezie skały bez nazwy procesu albo nazwa skały bez wyjaśnienia: w poleceniu z dwoma częściami każda z nich liczy się osobno.
  • Liczenie wieku bezwzględnego jako ułamka bez okresów półtrwania. Zostaje połowa, potem ćwierć, potem ósma część.

Zapamiętaj

  • Głębinowa: powolne stygnięcie, duże kryształy. Wylewna: szybkie, drobne.
  • Osadowa: warstwy, skamieniałości; luźny osad twardnieje w diagenezie.
  • Przeobrażona: wysoka temperatura i ciśnienie, bez stopienia.
  • To, co przecina, jest młodsze od przeciętego.
  • Powierzchnia erozji: wszystko nad nią jest młodsze od tego, co ucięła.
  • Ery od najstarszej: paleozoik, mezozoik, kenozoik.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jak odróżnić skałę magmową od osadowej na fotografii?+
    Odp.:Skała magmowa składa się z ziaren albo kryształów bez układu warstw, a osadowa ma warstwy, okruchy lub skamieniałości. Dużo kryształów wskazuje magmową głębinową, drobne ziarna – wylewną. Pasma równoległych składników to znak skały przeobrażonej.
  2. 2.Czym różni się wiek względny od bezwzględnego?+
    Odp.:Wiek względny porządkuje zdarzenia: co było pierwsze, a co po nim. Ustalasz go z układu warstw, struktur przecinających i skamieniałości przewodnich. Wiek bezwzględny to liczba lat, którą oblicza się z rozpadu izotopów promieniotwórczych.
  3. 3.Jak czytać przekrój, żeby ustalić kolejność zdarzeń?+
    Odp.:Zacznij od najstarszych warstw na dole, a potem szukaj struktur, które je przecinają. Uskok i intruzja powstały po warstwach, które przecięły, a przed warstwami leżącymi na nich bez przecięcia. Powierzchnia erozji oddziela dwa etapy dziejów.
  4. 4.Co to jest odkrywka geologiczna?+
    Odp.:To miejsce, w którym skały są widoczne na powierzchni, np. ściana kamieniołomu lub skarpa drogowa. Z układu warstw, ich barw, rodzaju skał i skamieniałości odtwarzasz środowisko i zdarzenia z przeszłości tego miejsca.
  5. 5.W jakiej kolejności wymienić ery geologiczne?+
    Odp.:Od najstarszej do najmłodszej: paleozoik, mezozoik, kenozoik. W paleozoiku mieszczą się okresy od kambru do permu, w mezozoiku trias, jura i kreda, a w kenozoiku paleogen, neogen i czwartorzęd.
  6. 6.Dlaczego nie każda skała z kryształami jest skałą magmową?+
    Odp.:Kryształy mają też skały przeobrażone, w których minerały uporządkowały się wskutek temperatury i ciśnienia, oraz niektóre chemiczne skały osadowe. Sprawdź więc układ składników, a przy skałach osadowych warstwowanie i skamieniałości.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.