Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Rolnictwo na świecie: typy rolnictwa, czynniki rozwoju rolnictwa, rolnictwo ekstensywne i zielona rewolucja

Podstawa programowa wymaga, żebyś wyjaśniał wpływ czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych na rozwój rolnictwa, charakteryzował jego typy i regiony oraz tłumaczył zasięg głównych upraw, chowu zwierząt i łowisk. Przy odpowiedzi opisowej liczy się nie samo wskazanie typu, ale uzasadnienie, które trafia w żądaną grupę czynników. Tak przygotujesz się do zadań o rolnictwie na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 12.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Rolnictwo kształtują dwie grupy czynników: przyrodnicze (temperatura, opady, gleby, rzeźba, woda) i pozaprzyrodnicze (kapitał, technika, rynek, polityka, tradycja, religia).
  • Rolnictwo ekstensywne daje niewielkie plony z hektara przy małych nakładach, intensywne – wysokie plony przy dużych nakładach pracy lub kapitału.
  • Zbiory otrzymasz, mnożąc powierzchnię upraw przez plon; 10 dt to 1 t. Gospodarstwo ekstensywne bywa wydajniejsze w przeliczeniu na pracującego, intensywne – na hektar.
  • Zielona rewolucja podniosła plony zbóż, ale zwiększyła zależność od nawozów, środków ochrony roślin i wody; uprawy GMO i rolnictwo ekologiczne to dwa przeciwne kierunki zmian.
  • Łowiska leżą przy szerokim szelfie i w strefach wynoszenia wód głębinowych; akwakultura zmniejsza presję na dzikie stada, lecz obciąża środowisko.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Dwie grupy czynników rozwoju rolnictwa

Czynniki przyrodnicze wyznaczają, co w danym miejscu w ogóle można uprawiać: temperatura i długość okresu wegetacyjnego, wysokość i sezonowość opadów, urodzajność gleb, rzeźba oraz dostęp do wody. Czynniki pozaprzyrodnicze rozstrzygają, ile z tej możliwości człowiek wykorzysta: to kapitał, technika, wykształcenie rolników, wielkość gospodarstw, rynek zbytu, polityka państwa, tradycja i religia.

Czytaj polecenie dokładnie, bo wskazuje, z której grupy ma być argument. Niskie plony w kraju o suchym klimacie to skutek braku wody, więc czynnik przyrodniczy. Wysokie plony w kraju gęsto zaludnionym i bogatym to zwykle zasługa maszyn, nawozów i nawadniania, więc czynnik pozaprzyrodniczy. Argument z niewłaściwej grupy nie spełnia polecenia, choćby był prawdziwy.

CzynnikGrupaJak wpływa na rolnictwo
Temperatura i okres wegetacyjnyprzyrodniczyRozstrzyga, które rośliny zdążą dojrzeć i ile zbiorów da się uzyskać w roku.
Opady i dostęp do wodyprzyrodniczyNiedobór wymusza nawadnianie, nadmiar – odwadnianie.
GlebyprzyrodniczyŻyzne czarnoziemy i mady dają wyższe plony niż gleby bielicowe.
Ukształtowanie terenuprzyrodniczyNa stokach utrudnia pracę maszyn i nasila erozję, na równinie ją ułatwia.
Kapitał i technikapozaprzyrodniczyMaszyny, nawozy i nawadnianie podnoszą plony także w trudnych warunkach.
Rynek i polityka rolnapozaprzyrodniczyCeny, dopłaty i eksport kierują produkcję ku opłacalnym uprawom.
Religia i tradycjapozaprzyrodniczyZakazy żywieniowe wpływają na strukturę chowu zwierząt.

Typy rolnictwa i regiony rolnicze

Najpierw ustal, czy rolnictwo jest ekstensywne, czy intensywne. W rolnictwie ekstensywnym nakłady pracy i kapitału na hektar są małe, plony niskie, a produkcję zwiększa się przez powiększanie powierzchni. W rolnictwie intensywnym nakłady na hektar są duże, plony wysokie, a produkcję zwiększa się przez lepszą technikę, nawożenie i nawadnianie.

Dalej oceń cel produkcji. Gospodarstwo samozaopatrzeniowe produkuje głównie na własne potrzeby, towarowe – na sprzedaż. Rolnictwo towarowe obejmuje wysokotowarowe gospodarstwa stref umiarkowanych (Ameryka Północna, Europa Zachodnia, Australia) i plantacje stref ciepłych, nastawione na eksport.

TypNajważniejsze cechyGdzie występuje
pasterstwo koczowniczeStada wypasane na naturalnych pastwiskach, przemieszczanie się za paszą, małe nakłady (ekstensywne).Suche stepy i półpustynie Azji Środkowej oraz Sahelu.
rolnictwo żarowo-odłogoweWypalanie lasu, kilka lat uprawy, potem odłóg; gleba szybko się wyczerpuje (ekstensywne).Lasy strefy międzyzwrotnikowej Afryki, Ameryki Południowej i Azji.
uprawa ryżu w Azji monsunowejMała powierzchnia gospodarstw, dużo pracy ręcznej, nawadnianie, kilka zbiorów w roku (intensywne).Doliny rzek i delty w Azji Południowej i Wschodniej.
plantacjeWielkie monokultury na eksport, duży kapitał, praca najemna (intensywne).Strefa międzyzwrotnikowa: trzcina cukrowa, kauczuk, kakao, bawełna.
rolnictwo wysokotowaroweMechanizacja, specjalizacja, wysoka wydajność z jednego pracującego (uprzemysłowione).Ameryka Północna, Europa Zachodnia, Australia.
rolnictwo ekologiczneBez syntetycznych nawozów i środków ochrony roślin, płodozmian, certyfikat.Na wszystkich kontynentach, m.in. w Europie, Ameryce Północnej, Australii i Oceanii.

Plon, zbiory i wydajność pracy

Zbiory otrzymasz, mnożąc powierzchnię upraw przez plon. Plon wyraża się zwykle w dt/⁠ha, czyli w decytonach na hektar, a 10 dt to 1 t. Zbiory obliczysz więc tak: powierzchnia w hektarach razy plon w dt/⁠ha daje decytony, a wynik podzielony przez 10 – tony. Nie dziel przez 1000, bo to przeliczenie kilogramów na tony.

Porównaj dwa gospodarstwa o danych umownych. Gospodarstwo A zbiera 1080 t przy 2 pracujących, więc 540 t na osobę, ale tylko 18 dt/⁠ha. Gospodarstwo B zbiera 280 t przy 3 pracujących, czyli około 93,3 t na osobę, za to 70 dt/⁠ha. Rolnictwo ekstensywne na rozległych obszarach może więc dawać dużo produktu z osoby przy niskim plonie z hektara, a intensywne – odwrotnie.

Gospodarstwo (dane umowne)PowierzchniaPlonZbioryPracujący
A (ekstensywne)600 ha18 dt/⁠ha1080 t2
B (intensywne)40 ha70 dt/⁠ha280 t3

Zasięg głównych upraw i chowu zwierząt

Zasięg uprawy wynika z dopasowania wymagań rośliny do klimatu. Pszenica rośnie w strefie umiarkowanej, także na stepach i preriach. Ryż wymaga gorąca i obfitości wody, dlatego pasem jego uprawy jest monsunowa Azja. Soja i kukurydza dają wysokie zbiory w ciepłym lecie umiarkowanej i podzwrotnikowej Ameryki, burak cukrowy rośnie w klimacie umiarkowanym, a bawełna i trzcina cukrowa potrzebują więcej ciepła i długiego okresu bez przymrozków.

Chów zwierząt zależy od paszy i kultury. Bydło utrzymuje się tam, gdzie są rozległe pastwiska i łąki, owce – także na terenach suchych i górskich. Chów świń jest mały w państwach, których religia zakazuje spożywania wieprzowiny. Pamiętaj, że na mapie rozmieszczenia upraw zwykle widzisz obszary, gdzie roślina jest uprawiana na dużą skalę, a nie granice jej możliwego wzrostu.

Zielona rewolucja, GMO i rolnictwo ekologiczne

Zielona rewolucja to upowszechnienie od lat 60. XX w. wysokoplonowych odmian pszenicy i ryżu razem z nawozami mineralnymi, środkami ochrony roślin i nawadnianiem, głównie w krajach rozwijających się Azji i Ameryki Łacińskiej. Plony zbóż wyraźnie wzrosły. Skutki uboczne to zależność rolników od drogich środków, zasolenie gleb, obniżanie zwierciadła wód podziemnych, zanieczyszczenie wód i utrata bioróżnorodności.

Rośliny uprawne modyfikowane genetycznie mają wprowadzony gen, który daje im np. odporność na herbicyd albo szkodnika. Korzyści to mniejsze straty i niższe koszty ochrony, a problemy – zależność od koncernów nasiennych, ryzyko krzyżowania z odmianami tradycyjnymi i brak zaufania konsumentów. Największe uprawy, głównie soi, kukurydzy i bawełny, leżą w Ameryce i Azji, a w Europie są ograniczone.

Rolnictwo ekologiczne przeciwstawia się rolnictwu uprzemysłowionemu: nie stosuje syntetycznych nawozów i pestycydów ani GMO, opiera się na płodozmianie i nawozach naturalnych, ma certyfikat. Daje zwykle niższe plony i wyższe ceny, ale chroni glebę i wodę. Uprzemysłowione wygrywa wydajnością, a przegrywa kosztami środowiskowymi.

Łowiska i akwakultura

Największe łowiska leżą tam, gdzie szelf jest szeroki, a woda zasobna w plankton: w chłodnych morzach stref umiarkowanych i przy wybrzeżach, gdzie wody głębinowe wypływają ku powierzchni (upwelling). Duże połowy mają też przyczyny społeczno-gospodarcze: liczna ludność i tradycja jedzenia ryb, nowoczesna flota, porty i przetwórstwo.

Akwakultura, czyli hodowla ryb, skorupiaków i roślin wodnych, zmniejsza presję na dzikie stada i daje stałe dostawy. Wiąże się jednak z zanieczyszczeniem wód odchodami i paszą, chorobami uciekających hodowlanych ryb i niszczeniem ekosystemów brzegowych. Przy pytaniu o rozwój akwakultury ważysz więc zysk gospodarczy i równowagę ekosystemów wodnych.

Pojęcia

typy rolnictwa
Podział gospodarstw i regionów według nakładów pracy i kapitału, celu produkcji oraz techniki: od pasterstwa koczowniczego po rolnictwo wysokotowarowe.
czynniki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze
Dwie grupy wpływające na rolnictwo: warunki środowiska (klimat, gleby, rzeźba, woda) oraz kapitał, technika, rynek, polityka i kultura.
region rolniczy
Obszar o podobnym typie rolnictwa, strukturze upraw i chowu, wynikającej z podobnych warunków przyrodniczych i gospodarczych.
rolnictwo ekologiczne
System bez syntetycznych nawozów, środków ochrony roślin i GMO, oparty na płodozmianie, nawozach naturalnych i certyfikacji.
rolnictwo uprzemysłowione
Wysoko zmechanizowane rolnictwo specjalistyczne, z dużymi dawkami nawozów i środków ochrony roślin, nastawione na wysoką wydajność.
rośliny uprawne modyfikowane genetycznie
Odmiany z wprowadzonym genem, który nadaje cechę, np. odporność na herbicyd lub szkodnika.
łowisko
Obszar morza lub wód śródlądowych, na którym prowadzi się połowy ryb i innych organizmów wodnych.
akwakultura
Hodowla ryb, skorupiaków i roślin wodnych.
plantacja
Duży obszar zajęty pod wieloletnią uprawę roślin jednego gatunku.
monokultura
Uprawianie na tym samym obszarze przez wiele lat roślin jednego gatunku.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 25.2

Zadanie 25.

Na mapie numerami 1–3 oznaczono wybrane obszary rolnicze.
Na podstawie: www.wikimedia.org

Zadanie 25.2. (0–2 pkt)

Uzupełnij tabelę. Przyporządkuj do każdego z obszarów oznaczonych numerami 2 i 3 po dwie charakterystyczne dla nich rośliny uprawne wybrane spośród podanych. bawełna burak cukrowy maniok soja trzcina cukrowa
ObszarRośliny uprawne
2
3

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 25.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2023, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 21

Zadanie 21. (0–2 pkt)

Na mapie kolorem zielonym oznaczono wybrane państwa położone nad Morzem Śródziemnym.
CKE
W tabeli przedstawiono informacje dotyczące produkcji rolniczej państw oznaczonych kolorem zielonym na mapie.
Lp.Zbiory (tys. ton): cytrusywinogronaPogłowie zwierząt (tys. sztuk): owcetrzoda chlewna
1.6 9375 93415 96329 232
2.2 5248 2027 2858 478
3.4 8001 7175 640300*
*dane szacunkowe Na podstawie: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2018, www.stat.gov.pl Podaj nazwę państwa, wybranego spośród wskazanych kolorem zielonym na mapie, którego dotyczą informacje zawarte w wierszu tabeli oznaczonym numerem 3. Uzasadnij odpowiedź dwoma argumentami odnoszącymi się do odpowiedniej cechy tego państwa, przyczyniającej się do osiągnięcia – przedstawionej w tabeli – wartości wskaźników jego produkcji rolniczej. Państwo: … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2305), zadanie 21. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
matura

Zadanie 25. (0–2)

W tabelach oznaczonych literami A–D przedstawiono dane dotyczące zbiorów czterech wybranych roślin uprawnych, według państw, które były ich największymi producentami w 2019 roku. A
ObszarZbiory w tys. ton
świat19 464,5
w tym:
Hiszpania5 965,1
Włochy2 194,1
Maroko1 912,2
B
ObszarZbiory w tys. ton
świat6 497,4
w tym:
Chiny2 777,2
Indie1 390,1
Kenia498,0
C
ObszarZbiory w tys. ton
świat56 072,7
w tym:
Rosja15 379,3
Ukraina15 254,1
Argentyna3 825,8
D
ObszarZbiory w tys. ton
świat10 035,6
w tym:
Brazylia3 009,4
Wietnam1 684,0
Kolumbia885,1
Na podstawie: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2021, www.stat.gov.pl Uzupełnij poniższą tabelę. Wpisz obok każdego opisu nazwę właściwej rośliny uprawnej oraz literę, którą oznaczono odpowiednie dane dotyczące zbiorów. Nazwy roślin uprawnych wybierz spośród podanych poniżej. krzew herbaciany kawowiec drzewo oliwne słonecznik
Opis warunków uprawyNazwa roślinyZbiory
Wieloletnia roślina, której uprawa pochodzi z Wyżyny Abisyńskiej, zaliczana do używek. Współcześnie jej głównymi producentami są państwa spoza Afryki, do czego przyczyniły się procesy kolonizacyjne. Jej uprawie sprzyjają warunki klimatyczne strefy międzyzwrotnikowej, odpowiednie wysokości n.p.m. i żyzne gleby.
Wieloletnia roślina oleista, której uprawa pochodzi z Bliskiego Wschodu. Jej uprawie sprzyjają warunki strefy klimatów podzwrotnikowych. Latem dobrze znosi wysoką temperaturę powietrza, duże nasłonecznienie oraz małą wilgotność powietrza i gleby.

Zadanie 25 z arkusza CKE MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z geografii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wpisz właściwą liczbę w wykropkowane miejsce. Gospodarstwo uprawia pszenicę na powierzchni 350 ha, a plon wynosi 58 dt/⁠ha (dane umowne). Zbiory pszenicy w tym gospodarstwie wynoszą …
t

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przyporządkuj każdemu opisowi sposób gospodarowania. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Sposób gospodarowania

  1. Apasterstwo koczownicze
  2. Bplantacja
  3. Crolnictwo żarowo-odłogowe
  4. Drolnictwo wysokotowarowe

Opis

1. W Malezji na tysiącach hektarów rośnie wyłącznie palma oleista; olej sprzedaje się za granicę, a pracują robotnicy zatrudnieni przez właściciela.
2. Rodzina w Mongolii kilka razy w roku przenosi jurtę i przepędza owce i kozy tam, gdzie na stepie odrosła trawa.
3. Mieszkańcy wioski w dorzeczu Konga karczują i palą kawałek lasu, przez dwa–trzy lata sadzą tam maniok, a potem zakładają pole w innym miejscu.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Zdania dotyczą typów rolnictwa i zielonej rewolucji. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Wzrost plonów zbóż w czasie zielonej rewolucji wynikał głównie z odmian wysokoplonowych, nawozów mineralnych i nawadniania.
Gospodarstwo, które przy trzech pracujących zbiera z 2000 ha pszenicę o plonie 15 dt/ha (dane umowne), jest przykładem rolnictwa intensywnego.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
W rolnictwie ekologicznym , a plony z hektara są zwykle niż w rolnictwie uprzemysłowionym.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Podanie argumentu z niewłaściwej grupy czynników. Polecenie, które żąda przyczyny przyrodniczej, nie przyjmie braku kapitału, a polecenie o przyczynie pozaprzyrodniczej nie przyjmie opadów.
  • Mylenie plonu ze zbiorami. Duże zbiory mogą wynikać z wielkiej powierzchni przy niskim plonie z hektara.
  • Dzielenie decytonów przez 1000, a nie przez 10, przy zamianie na tony. Wynik jest wtedy sto razy za mały.
  • Uznanie rolnictwa ekstensywnego za gorsze pod każdym względem. W przeliczeniu na pracującego bywa bardzo wydajne, tylko plon z hektara jest niski.
  • Ogólnik typu „sprzyjające warunki”. Wskaż element (opady, gleby, okres wegetacyjny) i powiedz, jak wpływa na uprawę.

Zapamiętaj

  • Przyrodnicze: klimat, gleby, rzeźba, woda. Pozaprzyrodnicze: kapitał, technika, rynek, polityka, religia.
  • Ekstensywne: małe nakłady na hektar. Intensywne: duże nakłady, wysoki plon.
  • Zbiory = powierzchnia pomnożona przez plon; 10 dt = 1 t.
  • Plantacja to monokultura na eksport w strefie ciepłej.
  • Zielona rewolucja: odmiany wysokoplonowe, nawozy, nawadnianie; koszt – zależność i środowisko.
  • Łowiska: szeroki szelf, plankton, upwelling.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różni się rolnictwo ekstensywne od intensywnego?+
    Odp.:W rolnictwie ekstensywnym nakłady pracy i kapitału na hektar są małe, a plony niskie, więc produkcję zwiększa się powierzchnią. W intensywnym nakłady na hektar są duże: dużo nawozów, maszyn, nawadniania albo ręcznej pracy, a plony wysokie. Typ nie mówi, czy gospodarstwo jest bogate: intensywna jest zarówno ryżowa uprawa w Azji, jak i nowoczesne gospodarstwo w Europie Zachodniej.
  2. 2.Jak odróżnić czynniki przyrodnicze od pozaprzyrodniczych?+
    Odp.:Przyrodnicze pochodzą ze środowiska i człowiek ich w większości nie zmienia: klimat, gleby, rzeźba, zasoby wody. Pozaprzyrodnicze to decyzje i warunki społeczno-gospodarcze: kapitał, technika, polityka, rynek, wielkość gospodarstw, religia. Gdy masz wątpliwość, zapytaj, czy czynnik istniałby bez człowieka.
  3. 3.Dlaczego w niektórych krajach prawie nie hoduje się świń?+
    Odp.:Ważną przyczyną jest religia: w islamie spożywanie wieprzowiny jest zakazane, dlatego w państwach islamskich hodowla świń jest niewielka. To czynnik pozaprzyrodniczy. Do zakazów żywieniowych dochodzą warunki przyrodnicze, np. niedobór paszy w państwach pustynnych, ale to religia tłumaczy bardzo niskie pogłowie świń.
  4. 4.Co to jest zielona rewolucja i jakie miała skutki?+
    Odp.:Zielona rewolucja to upowszechnienie w krajach rozwijających się odmian zbóż o wysokich plonach, nawozów mineralnych, środków ochrony roślin i nawadniania. Skutki korzystne: wyższe plony i mniejszy głód. Skutki niekorzystne: zasolenie gleb, spadek poziomu wód podziemnych, skażenie wód, utrata bioróżnorodności oraz zależność małych gospodarstw od zakupionych środków.
  5. 5.Jakie są zalety i wady upraw GMO?+
    Odp.:Zalety: odporność na szkodniki i herbicydy, mniejsze straty plonu, czasem niższe koszty ochrony. Wady: zależność rolników od koncernów, które sprzedają nasiona, ryzyko krzyżowania z odmianami tradycyjnymi, zmniejszanie różnorodności upraw i brak zaufania części konsumentów. Na maturze odpowiadaj po jednym argumencie z każdej strony, jeśli polecenie o to prosi.
  6. 6.Dlaczego w zadaniu o łowiskach trzeba rozróżnić przyczyny?+
    Odp.:Polecenie może prosić o jedną przyczynę przyrodniczą i jedną społeczno-gospodarczą. Przyrodnicze to np. szeroki szelf, chłodny prąd i bogactwo planktonu. Społeczno-gospodarcze to liczba ludności, zapotrzebowanie na ryby, flota i przetwórstwo. Dwie przyczyny z tej samej grupy nie spełnią polecenia.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.