Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Ludność Polski: współczynnik dzietności, starzenie się społeczeństwa, saldo migracji

Podstawa programowa wymaga, żebyś analizował strukturę demograficzną Polski na podstawie danych i piramidy wieku, wyjaśniał zmiany przyrostu naturalnego i rzeczywistego, oceniał skutki przemian demograficznych oraz podawał przyczyny migracji i bezrobocia. Ta strona porządkuje to, co trzeba umieć o ludności kraju na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2023 (zadania 17.1 i 17.2), 2025 (zadanie 18), 2026 (zadanie 21).

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Współczynnik dzietności to średnia liczba dzieci przypadająca na kobietę z przedziału 15–49 lat; do prostej zastępowalności pokoleń potrzeba około 2,1, a Polska miała w 2023 roku 1,16.
  • Niska dzietność i dłuższe życie dają starzenie się społeczeństwa: piramida wieku zwęża się u podstawy, a rośnie udział osób starszych.
  • W 2023 roku zgonów było o ponad sto tysięcy więcej niż urodzeń, więc przyrost naturalny był ujemny.
  • Saldo migracji liczysz jako napływ minus odpływ; wewnątrz kraju dodatnie ma otoczenie dużych miast, ujemne – regiony z małą liczbą miejsc pracy.
  • Dzietność, saldo migracji i urbanizacja różnią się między województwami; to je tłumaczysz na mapie.
  • Wsie na peryferiach tracą młodych mieszkańców i się wyludniają, a rynek pracy jest bardzo zróżnicowany regionalnie.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Rozmieszczenie ludności i jej struktura

Ludność Polski jest rozmieszczona nierównomiernie. Najgęściej zamieszkane są Górny Śląsk i aglomeracje: warszawska, krakowska, łódzka, poznańska, trójmiejska i wrocławska, gdzie jest przemysł, usługi i uczelnie. Najrzadziej zamieszkane są obszary północno-wschodnie, tereny leśne i górskie oraz regiony rolnicze bez dużych miast. Gęstość tłumaczysz urbanizacją, historią osadnictwa, jakością gleb, rzeźbą terenu i liczbą miejsc pracy.

Strukturę demograficzną czytasz z piramidy wieku i płci. Do 2021 roku, czyli spisu powszechnego, jej podstawa się zwężała, a udział osób starszych rósł, bo wyże demograficzne z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych oraz z przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przesuwają się w górę piramidy, a późniejsze roczniki są mniej liczne. Kobiet jest więcej niż mężczyzn, głównie w grupach najstarszych, bo żyją dłużej.

CechaCo oznacza dla kraju
wąska podstawa piramidymało urodzeń, w przyszłości mało osób wchodzących na rynek pracy
duże roczniki w średnim wiekuduża podaż pracowników dziś, kłopoty z emeryturami za kilkanaście lat
rozbudowana górarosnące koszty świadczeń emerytalnych i leczenia
przewaga kobiet wśród starszychwyższa umieralność mężczyzn, większa liczba samotnych kobiet

Dzietność, przyrost naturalny i starzenie się

Współczynnik dzietności mówi, ile dzieci rodzi się średnio na kobietę z przedziału 15–49 lat. Aby kolejne pokolenie zastąpiło poprzednie, potrzeba około 2,1. Według GUS w 2023 roku w Polsce urodziło się około 272 tys. dzieci, zmarło około 409 tys. osób, a współczynnik dzietności wyniósł 1,16, wobec 1,26 w roku 2022.

Różnica między urodzeniami a zgonami dała w 2023 roku ubytek naturalny około 137 tys. osób, czyli −3,6‰. Ubytek, a nie przyrost, oznacza, że liczba ludności maleje, o ile saldo migracji go nie zrównoważy. Przyczyny niskiej dzietności to późniejsze zakładanie rodzin, dłuższa nauka i praca zawodowa kobiet, koszt mieszkania i wychowania dzieci, niepewność zatrudnienia i zmiana wzorców rodziny.

Skutki są gospodarcze i społeczne: coraz mniej osób w wieku produkcyjnym utrzymuje coraz więcej emerytów, rośnie zapotrzebowanie na opiekę nad seniorami, a maleje liczba uczniów i klas, więc szkoły się łączy. Dzietność różni się też między województwami: według GUS w 2023 roku najwyższa była w wielkopolskim (1,24), a najniższa w warmińsko-mazurskim i dolnośląskim (1,06).

Wielkość, 2023 rokWartość
urodzenia żyweokoło 272 tys.
zgonyokoło 409 tys.
ubytek naturalnyokoło 137 tys.
współczynnik przyrostu naturalnego−3,6‰
współczynnik dzietności1,16

Migracje i saldo migracji

Saldo migracji powstaje, gdy od liczby przybyłych odejmiesz wyjeżdżających z danego obszaru; wyrażasz je w osobach albo w ‰ ludności. Dla gminy z 8000 mieszkańców i saldem +160 osób wynosi ono 20‰. Migracje wewnętrzne kierują się do dużych miast i ich otoczenia, a w ostatnich latach przede wszystkim do strefy podmiejskiej, gdzie ziemia jest tańsza. Ujemne saldo ma wiele małych miast i wsi wschodnich oraz północno-wschodnich regionów, z których wyjeżdżają ludzie młodzi.

Migracje zewnętrzne Polaków nasiliły się po wejściu do Unii Europejskiej w 2004 roku: kierunki to głównie Wielka Brytania, Niemcy, Irlandia i Holandia, a przyczyną wyższe zarobki i brak pracy w kraju. Od 2022 roku do Polski napłynęło wielu uchodźców z Ukrainy, co zmieniło saldo i strukturę ludności. Migracja przeciwdziała ubytkowi naturalnemu tylko częściowo i na pewien czas.

Rynek pracy, wieś i poziom życia

Struktura zatrudnienia zmienia się: maleje udział pracujących w rolnictwie, rośnie w usługach. Bezrobocie ma przyczyny strukturalne (brak dopasowania kwalifikacji do ofert), regionalne (upadek dawnych zakładów, brak inwestycji) i sezonowe. Najniższe jest w dużych miastach i ich otoczeniu, wyższe w regionach, w których przemysł się skurczył albo jest mało miejsc pracy poza rolnictwem.

Niedobór pracy, niskie płace i lepsze oferty miast powodują wyjazdy młodych kobiet i mężczyzn; zostają starsi, więc część wsi się wyludnia. Plusem życia na wsi jest dostęp do przyrody i tanie mieszkania, minusem – dalsza droga do szkoły, lekarza i kultury. Poziom życia porównujesz według stanu środowiska, warunków mieszkaniowych, infrastruktury, dostępu do oświaty, kultury i ochrony zdrowia; dużo zależy od wielkości miejscowości i regionu.

Pojęcia

współczynnik dzietności
Liczba dzieci, które urodziłaby przeciętnie kobieta przez cały okres rozrodczy (15–49 lat), gdyby rodziła tak jak kobiety w danym roku; około 2,1 zapewnia zastępowalność pokoleń.
starzenie się społeczeństwa
Rosnący udział osób starszych w ogólnej liczbie ludności, spowodowany niską dzietnością i wydłużaniem życia.
saldo migracji
Bilans przyjazdów i wyjazdów na danym obszarze; dodatni oznacza przybywanie ludności, ujemny jej ubywanie.
ubytek naturalny
Ujemny przyrost naturalny: w danym czasie umiera więcej osób, niż się rodzi.
depopulacja
Zmniejszanie się liczby ludności obszaru, np. wsi, przez ubytek naturalny i wyjazdy.
bezrobocie
Brak pracy zarobkowej u osób, które chcą i mogą pracować; bywa strukturalne, regionalne albo sezonowe.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 21

Zadanie 21. (0–2 pkt)

Poniżej przedstawiono liczbę urodzeń żywych w 2022 roku według województw w podziale na urodzenia w miastach i urodzenia na wsi.
Na podstawie: www.stat.gov.pl
Wyjaśnij, z czego wynika różnica – przedstawiona na mapie – w liczbie i w strukturze urodzeń żywych między województwem śląskim a województwem podkarpackim. W odpowiedzi odnieś się do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji obu województw.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 21. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2023, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 17.1

Zadanie 17.

Na mapie przedstawiono wartość współczynnika dzietności według województw Polski w 2016 roku i jej zmianę w porównaniu z rokiem 2002.
Na podstawie: Atlas statystyczny Polski, Warszawa 2018.

Zadanie 17.1. (0–1 pkt)

Na podstawie mapy i własnej wiedzy wykaż związek między specyfiką rynku pracy w województwie świętokrzyskim a wartością współczynnika dzietności w tym województwie w okresie, do którego odnoszą się dane przedstawione na mapie.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2305), zadanie 17.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wpisz właściwą liczbę w wykropkowane miejsce. W gminie, która liczy 14 000 mieszkańców, w ciągu roku osiedliło się 1260 osób, a wyprowadziło 840. Współczynnik salda migracji tej gminy wynosi …
‰

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Podaj nazwę wskaźnika opisującego przeciętną liczbę potomstwa przypadającą na kobietę w okresie jej płodności.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
Starzenie się ludności Polski wynika z , a jego skutkiem gospodarczym jest

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie współczynnika dzietności ze współczynnikiem urodzeń. Pierwszy odnosisz do kobiet z przedziału 15–49 lat, drugi do całej ludności i wyrażasz w ‰.
  • Uznanie, że ludność Polski rośnie, bo napływają imigranci. Ubytek naturalny trwa, a saldo migracji tylko go częściowo równoważy.
  • Tłumaczenie regionalnych różnic jednym czynnikiem. Na mapie dzietności i salda migracji łącz rynek pracy, urbanizację i poziom życia, a odpowiedź osadzaj w konkretnym województwie.
  • Odpowiedź o urodzeniach bez odniesienia do liczebności ludności. Większa liczba urodzeń w województwie wynika zwykle z tego, że mieszka w nim więcej ludzi.
  • Mylenie salda migracji wewnętrznych z zewnętrznymi. Wyjazd z Podkarpacia do Warszawy to migracja wewnętrzna, a do Niemiec – zewnętrzna.

Zapamiętaj

  • Dzietność zastępowalna to około 2,1; Polska miała w 2023 roku 1,16.
  • Ubytek naturalny: zgonów więcej niż urodzeń.
  • Saldo migracji = napływ − odpływ.
  • Starzenie: wąska podstawa i rozbudowana góra piramidy.
  • Wieś na peryferiach traci młodych: brak pracy, wyjazdy, depopulacja.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Co to jest współczynnik dzietności i ile wynosi w Polsce?+
    Odp.:To średnia liczba dzieci urodzonych w danym roku, przypadająca na kobietę z przedziału 15–49 lat. Do zastępowalności pokoleń potrzeba około 2,1. W Polsce wyniósł 1,16 w 2023 roku, wobec 1,26 w 2022, według GUS, czyli wyraźnie poniżej tego poziomu.
  2. 2.Dlaczego w Polsce maleje liczba urodzeń?+
    Odp.:Składa się na to kilka przyczyn: późniejsze zakładanie rodzin, dłuższa nauka, praca zawodowa kobiet, wysokie koszty mieszkania i wychowania dzieci, niepewność zatrudnienia i zmiana wzorców rodziny. Dodatkowo do wieku rodzenia dochodzą mniej liczne roczniki urodzone po 1990 roku.
  3. 3.Jakie są skutki starzenia się społeczeństwa?+
    Odp.:Pracujących ubywa, a emerytów przybywa, więc budżet wydaje więcej na świadczenia i leczenie. Brakuje pracowników, więc rośnie rola automatyzacji i imigracji. Mniej dzieci to także mniej uczniów, więc sieć szkół się zmniejsza.
  4. 4.Jak obliczyć współczynnik salda migracji?+
    Odp.:Odejmij liczbę osób, które się wyprowadziły, od liczby tych, które się osiedliły, podziel wynik przez liczbę ludności obszaru i pomnóż przez 1000. Wynik dodatni oznacza napływ netto, ujemny – odpływ. Pamiętaj o jednostce ‰.
  5. 5.Które regiony Polski tracą ludność?+
    Odp.:Ubytek ludności dotyczy głównie małych miast i wsi z dala od dużych ośrodków, szczególnie we wschodniej i północno-wschodniej części kraju, oraz obszarów po upadłym przemyśle. Ludność przybywa w otoczeniu dużych miast, gdzie osiedlają się mieszkańcy centrów i migranci z innych regionów.
  6. 6.Czym jest bezrobocie strukturalne?+
    Odp.:To brak pracy wynikający z niedopasowania kwalifikacji pracowników do potrzeb rynku albo z likwidacji całej branży w regionie, na przykład po upadku zakładów przemysłowych. Trwa dłużej niż bezrobocie sezonowe i wymaga przekwalifikowania ludzi lub nowych inwestycji.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.