Kleksa

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Urbanizacja: wskaźnik urbanizacji, fazy, suburbanizacja, aglomeracja i konurbacja

Podstawa programowa wymaga, żebyś określał przyczyny i skutki urbanizacji, analizował wskaźnik urbanizacji na świecie i w Polsce, rozróżniał jej fazy oraz charakteryzował funkcje miast i formy zespołów miejskich. Ta strona prowadzi przez te wymagania krok po kroku, tak żebyś bez trudu poradził sobie z nimi na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 6.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Wskaźnik urbanizacji mówi, jaki procent mieszkańców kraju żyje w miastach; w 2018 roku według ONZ wynosił na świecie 55%.
  • Fazy urbanizacji to urbanizacja, suburbanizacja, dezurbanizacja i reurbanizacja; różnią się tym, gdzie ludność przybywa: w centrum, wokół miasta, nigdzie albo znów w centrum.
  • W krajach słabiej rozwiniętych do miast napływa więcej ludzi, niż mogą zatrudnić: to nadurbanizacja, której skutkiem są slumsy.
  • Aglomeracja ma jedno silne centrum, konurbacja powstaje ze zrośnięcia kilku miast o podobnym znaczeniu, a megalopolis łączy aglomeracje i konurbacje w pas.
  • Miasta mają funkcje: przemysłowe, usługowe, handlowe, turystyczne, religijne i administracyjne; ich wygląd zależy od regionu i epoki.
  • W Polsce wskaźnik urbanizacji wynosił według GUS w 2023 roku 59%; po 1989 roku rozwija się strefa podmiejska, a peryferyjne wsie się wyludniają.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Wskaźnik urbanizacji na świecie

Wskaźnik urbanizacji to udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności, wyrażony w procentach. Jeśli kraj liczy 20 mln mieszkańców, a w miastach mieszka 13 mln, wynosi on 65%. Według ONZ w 2018 roku w miastach żyło 55% ludności świata i zgodnie z prognozą ma to być 68% w 2050 roku. Na urbanizację składają się wzrost liczby i wielkości miast, napływ ludzi ze wsi i rozszerzanie się terenów zabudowanych.

Wskaźnik jest najwyższy w Ameryce Północnej i Łacińskiej oraz w Europie, a najniższy w Afryce i Azji, ale to właśnie w Azji i Afryce miasta rosną najszybciej. Przyczyny urbanizacji to uprzemysłowienie, rozwój usług, mechanizacja rolnictwa, lepsze płace i dostęp do oświaty oraz opieki zdrowotnej w miastach. Skutkami są wzrost zanieczyszczeń i zatłoczenie, ale też łatwiejszy dostęp do usług i spadek urodzeń.

RegionWskaźnik urbanizacji w 2018 roku (%)
Ameryka Północna82
Ameryka Łacińska i Karaiby81
Europa74
Azjaokoło 50
Afryka43

Fazy urbanizacji

Fazy opisują, co dzieje się z ludnością centrum miasta i jego strefy podmiejskiej. W urbanizacji ludzie napływają do miasta, więc rośnie przede wszystkim centrum. W suburbanizacji ludność centrum maleje, bo mieszkańcy przenoszą się do gmin wokół miasta, ale cały zespół miejski wciąż się powiększa. W dezurbanizacji ubywa ludzi zarówno w centrum, jak i wokół, więc cały zespół się wyludnia. W reurbanizacji mieszkańcy wracają do odnowionych centralnych dzielnic.

Odrębnie traktujesz nadurbanizację, czyli urbanizację pozorną: w krajach słabiej rozwiniętych miasta rosną szybciej niż gospodarka, bo ubodzy ze wsi napływają bez szans na stałą pracę. Powstają slumsy, w których brakuje wody, kanalizacji i opieki zdrowotnej. Metropolizacja to z kolei koncentracja funkcji zarządczych, finansowych i naukowych w największych miastach.

FazaCentrum miastaStrefa podmiejska
urbanizacjaludność rośniebez większych zmian
suburbanizacjaludność malejeludność szybko rośnie
dezurbanizacjaludność malejeludność maleje
reurbanizacjaludność znów rośnieludność stabilizuje się lub maleje

Zespoły miejskie, funkcje i typy miast

Aglomeracja miejska to miasto z otaczającymi je gminami, ściśle z nim związanymi codziennym dojazdem do pracy i usług; ma jedno wyraźne centrum. Konurbacja powstaje, gdy sąsiadujące miasta o zbliżonej wielkości łączą się zabudową w jedną całość; w Polsce taką formą jest konurbacja górnośląska. Megalopolis to ciąg sąsiadujących aglomeracji i konurbacji, w którym mieszkają dziesiątki milionów osób, jak w pasie Tokio–Osaka w Japonii.

Funkcje miast to ich zadania wobec okolicy: przemysłowa, usługowa, handlowa, turystyczna, religijna, administracyjna, akademicka. Typ fizjonomiczny to wygląd miasta: europejskie ma zwartą zabudowę ze starym centrum i rynkiem, północnoamerykańskie – dzielnicę biznesu z wieżowcami i rozległą zabudowę jednorodzinną wokół, a miasta w krajach słabiej rozwiniętych mają obok nowoczesnego centrum rozległe slumsy.

Gettoizacja to wydzielanie się w mieście dzielnic zamieszkanych przez jedną grupę, ubogą albo zamożną, odgrodzoną od reszty miasta. Przyczyną bywa różnica dochodów i cen mieszkań, pochodzenie mieszkańców lub dążenie zamożnych do odgrodzenia się; w polskich miastach jej przejawem są osiedla grodzone i zaniedbane kwartały starych kamienic. Skutki to słabsze więzi mieszkańców, utrwalanie biedy w jednych dzielnicach i podział przestrzeni wspólnej; przeciwdziała jej rewitalizacja i mieszanie różnych typów zabudowy.

Genius loci, czyli duch miejsca, to cechy, które odróżniają miasto od innych: historia, układ ulic, zabytki, położenie i tradycje mieszkańców. Zamość wyróżnia renesansowy układ miasta idealnego, Kraków średniowieczny rynek i Wawel, a Gdańsk kamienice i port nad Motławą. Opisując genius loci, wskaż konkretne elementy krajobrazu miasta, a nie ogólne słowa o jego urodzie.

Urbanizacja i osadnictwo wiejskie w Polsce

W Polsce w 2023 roku w miastach mieszkało według GUS 59% ludności, ale wskaźnik urbanizacji różni się między województwami, jak widać na mapie i w tabeli (dane GUS z 2022 roku). Najwyższą wartość ma województwo śląskie, najniższą – województwa południowo-wschodniej części kraju. Wyższy wskaźnik w regionach przemysłowych i nadmorskich wynika z historii: tam ludność napłynęła do miast w czasie industrializacji, a wschód zachował rolniczy charakter.

Po 1989 roku najbardziej rozwija się strefa podmiejska dużych miast, a części wsi peryferyjnych się wyludniają. Wieś zmienia funkcje: maleje rola rolnictwa, a rosną usługi, turystyka i mieszkalnictwo. Czynniki rozwoju obszarów wiejskich to dobry dojazd do miasta, infrastruktura, turystyka i dopłaty unijne. Sieć osadniczą regionu możesz analizować na mapach cyfrowych, takich jak Geoportal czy mapy w internecie, porównując gęstość zabudowy i dróg.

N100 kmWskaźnik urbanizacji w 2022 roku41,1–49,9%50,0–69,9%70,0–75,9%
Wskaźnik urbanizacji w 2022 rokuWojewództwa
70,0–75,9%śląskie
50,0–69,9%dolnośląskie, kujawsko-pomorskie, lubuskie, łódzkie, mazowieckie, opolskie, podlaskie, pomorskie, warmińsko-mazurskie, wielkopolskie, zachodniopomorskie
41,1–49,9%lubelskie, małopolskie, podkarpackie, świętokrzyskie

Pojęcia

wskaźnik urbanizacji
Procent mieszkańców kraju albo regionu, którzy żyją w miastach.
suburbanizacja
Przeprowadzka mieszkańców, a często też handlu i zakładów, z centrum do gmin wokół miasta, które przez to szybko się zaludniają.
ludność miejska
Mieszkańcy miejscowości, które mają urzędowe prawa miejskie; od jej liczby zależy wskaźnik urbanizacji.
aglomeracja miejska
Miasto wraz z otaczającymi je gminami, związanymi z nim dojazdami do pracy i usług.
konurbacja
Zespół miejski powstały przez zrośnięcie się kilku miast o podobnej wielkości.
megalopolis
Pas połączonych aglomeracji i konurbacji o dziesiątkach milionów mieszkańców.
metropolizacja
Koncentracja funkcji zarządczych, finansowych i naukowych w największych miastach.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 18

Zadanie 18. (0–1 pkt)

W tabeli podano wartość współczynnika urbanizacji wybranych państw w 2023 roku. Wartość współczynnika urbanizacji w Polsce utrzymuje się na poziomie około 60 %.
PaństwoWspółczynnik urbanizacji (w %)
Argentyna92,5
Brazylia87,8
Kolumbia82,4
Meksyk81,6
Na podstawie: www.cia.gov Wyjaśnij, dlaczego państwa wymienione w tabeli charakteryzują się wyższą wartością współczynnika urbanizacji niż Polska.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 18. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Kraj liczy 14,7 mln mieszkańców, z czego w miastach mieszka 9,5 mln (dane umowne). Wskaźnik urbanizacji tego kraju, zaokrąglony do jednego miejsca po przecinku, wynosi

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Przyporządkuj opisom zmian ludności zespołu miejskiego fazę urbanizacji, którą ilustrują. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Faza

  1. Aurbanizacja
  2. Bsuburbanizacja
  3. Cdezurbanizacja
  4. Dreurbanizacja

Opis

1. Ubywa mieszkańców zarówno w centrum, jak i w strefie podmiejskiej, więc liczba ludności całego zespołu maleje.
2. Po remoncie dawnych kamienic i terenów poprzemysłowych do centrum wracają mieszkańcy i jego ludność znów rośnie.
3. Centrum traci mieszkańców, a gminy wokół szybko się zaludniają; ludność całego zespołu nadal rośnie.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
W wielu krajach Afryki do miast napływa więcej osób, niż jest tam pracy, dlatego proces ten nazywa się , a jego widocznym skutkiem jest

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie wskaźnika urbanizacji z liczbą miast albo z ich wielkością. To odsetek mieszkańców miast w całej ludności, nigdy liczba osób.
  • Uznanie wysokiego wskaźnika za dowód rozwoju. W krajach słabiej rozwiniętych wysoka wartość bywa skutkiem nadurbanizacji i ucieczki ze wsi.
  • Mylenie suburbanizacji z urbanizacją. W suburbanizacji centrum traci mieszkańców, a rośnie strefa podmiejska; w urbanizacji rośnie centrum.
  • Mylenie aglomeracji z konurbacją. Aglomeracja ma wyraźne centrum, konurbacja powstaje ze zrośnięcia kilku miast o podobnym znaczeniu.
  • Tłumaczenie różnic między regionami Polski ogólnikami. Odwołuj się do przemysłu, historii osadnictwa i liczby miejsc pracy.

Zapamiętaj

  • Wskaźnik urbanizacji = ludność miast : ludność ogółem · 100%.
  • Fazy: urbanizacja, suburbanizacja, dezurbanizacja, reurbanizacja.
  • Nadurbanizacja: napływ do miast większy niż praca, rosną slumsy.
  • Aglomeracja – jedno centrum; konurbacja – kilka miast zrośniętych.
  • W Polsce w 2023 roku wskaźnik wynosił 59%; najwyższy ma województwo śląskie.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jak obliczyć wskaźnik urbanizacji?+
    Odp.:Podziel liczbę ludności miejskiej przez liczbę ludności ogółem i pomnóż przez 100. Gdy masz liczbę mieszkańców wsi, najpierw odejmij ją od ogółu, żeby dostać ludność miast. Wynik zapisz w procentach, z dokładnością podaną w poleceniu.
  2. 2.Czym różni się suburbanizacja od urbanizacji?+
    Odp.:W urbanizacji ludność napływa do miasta, więc rośnie jego centrum. W suburbanizacji mieszkańcy przenoszą się z centrum do gmin podmiejskich, bo tam jest taniej, ciszej i jest więcej zieleni. Centrum się wyludnia, a strefa podmiejska szybko się rozrasta, choć zespół miejski jako całość wciąż rośnie.
  3. 3.Co to jest nadurbanizacja?+
    Odp.:To urbanizacja pozorna, spotykana w krajach słabiej rozwiniętych. Ludzie opuszczają wieś, bo nie mają tam pracy, ale w mieście też trudno o stałe zatrudnienie. Rośnie wskaźnik urbanizacji, a poziom rozwoju gospodarczego nie, więc powstają slumsy z brakiem wody, kanalizacji i szkół.
  4. 4.Czym jest konurbacja i gdzie występuje w Polsce?+
    Odp.:Konurbacja to zespół miast o podobnej wielkości zrośniętych w jeden obszar zabudowy, bez jednego dominującego centrum. W Polsce przykładem jest konurbacja górnośląska, w której leżą Katowice, Gliwice, Zabrze, Bytom i sąsiednie miasta, powstała dzięki przemysłowi i górnictwu.
  5. 5.Jakie funkcje pełnią miasta?+
    Odp.:Miasta pełnią funkcje przemysłowe, handlowe, usługowe, administracyjne, turystyczne, religijne i akademickie. Jedno miasto ma zwykle kilka funkcji, a jego rola w regionie zależy od tego, która przeważa. Największe miasta skupiają funkcje zarządcze, finansowe i naukowe, co nazywa się metropolizacją.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.