Jak obliczyć przyrost naturalny i przyrost rzeczywisty?

Odejmij od urodzeń żywych zgony z tego samego okresu – to przyrost naturalny. Żeby dostać współczynnik, podziel wynik przez liczbę ludności i pomnóż przez 1000. Do przyrostu rzeczywistego potrzebujesz jeszcze salda migracji, czyli napływu pomniejszonego o odpływ: sumujesz je z wynikiem poprzednim, a przy ujemnym saldzie suma się zmniejsza.

Jak rozpoznać fazę przejścia demograficznego?

Porównaj współczynnik urodzeń i zgonów. Gdy oba są wysokie, to faza I; gdy zgony są niskie, a urodzenia nadal wysokie – faza II z największym przyrostem. Gdy urodzenia wyraźnie spadają, a zgony pozostają niskie, to faza III, a gdy oba są niskie i bliskie siebie – faza IV. Patrz też na zmiany w czasie: w fazie II szybko spadają zgony, w fazie III – urodzenia.

Co wynika z kształtu piramidy wieku i płci?

Szeroka podstawa mówi o wysokiej liczbie urodzeń i młodej ludności, a wąska – o niskiej liczbie urodzeń. Rozbudowana góra świadczy o dużej grupie osób starszych i starzeniu się społeczeństwa. Wyraźna asymetria między lewą a prawą stroną w wieku produkcyjnym oznacza napływ pracowników jednej płci albo emigrację, a przewaga kobiet wśród najstarszych wynika z ich dłuższego życia.

Czym różni się uchodźca od migranta ekonomicznego?

Uchodźca opuszcza kraj, bo grozi mu śmierć, prześladowanie albo przemoc, i potrzebuje ochrony prawnej w kraju przyjmującym. Migrant ekonomiczny wyjeżdża z własnego wyboru, żeby znaleźć pracę lub podnieść poziom życia, a jeśli wróci do kraju, nic mu nie grozi. Różnica dotyczy przyczyny wyjazdu i statusu prawnego, nie tego, jak daleko się przemieszcza.

Dlaczego w państwach wysoko rozwiniętych rodzi się mniej dzieci?

Gdy kraj się bogaci, rośnie odsetek ludności miejskiej, kobiety dłużej się uczą i częściej pracują, dostępna jest antykoncepcja, a wychowanie dziecka kosztuje więcej, bo trzeba je wykształcić. Dzieci przestają być opieką na starość, gdyż działa system emerytalny. Rodziny planują więc mniej dzieci i później. To wyjaśnienie dotyczy przyczyn społeczno-ekonomicznych, nie religijnych ani klimatycznych.

Co to jest drenaż mózgów?

To odpływ wysoko wykwalifikowanych fachowców – lekarzy, informatyków, badaczy – z biedniejszych krajów do bogatszych, które oferują wyższe zarobki i lepsze warunki pracy. Kraj pochodzenia traci ludzi wykształconych własnym kosztem, a zyskuje tylko część ich zarobków, przesyłaną rodzinom. Kraj docelowy zyskuje pracowników, nie ponosząc kosztów ich nauki.

Jak liczy się współczynnik feminizacji?

Podziel liczbę kobiet przez liczbę mężczyzn w tej samej grupie ludności i pomnóż przez 100. Wynik 105 oznacza, że na stu mężczyzn przypada 105 kobiet. Wskaźnik liczysz dla całej ludności albo dla wybranych grup wieku, bo różni się między nimi: w grupach najstarszych jest wysoki, a w grupach wieku produkcyjnego zdradza ewentualną migrację zarobkową.

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Przyrost naturalny, przejście demograficzne, piramida wieku i migracje ludności

Podstawa programowa wymaga, żebyś wyjaśniał zmiany liczby ludności świata, opisywał etapy rozwoju demograficznego, odczytywał strukturę ludności z piramidy wieku oraz klasyfikował migracje i ich przyczyny. Tu znajdziesz wzory, fazy, piramidy i rodzaje migracji, które musisz opanować, żeby poradzić sobie z tym działem na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 7.

Podstawa programowa: geografia

Podstawa programowa: zakres podstawowy, dział VIII „Przemiany struktur demograficznych i społecznych oraz procesy osadnicze”, pkt 1–10; zakres rozszerzony, dział VIII „Zróżnicowanie struktur społecznych i procesów urbanizacyjnych”, pkt 1, 2; dział XXI „Wybrane problemy społeczne współczesnego świata”, pkt 1–4

Pokaż wymagania

ZP – zakres podstawowy, ZR – zakres rozszerzony; na maturze rozszerzonej obowiązują oba.

ZP VIII.1wskazuje obszary koncentracji ludności i małej gęstości zaludnienia oraz określa czynniki i prawidłowości w zakresie rozmieszczenia ludności świata;
ZP VIII.2analizuje i wyjaśnia zmiany liczby ludności świata oraz przestrzenne zróżnicowanie wielkości wskaźników: urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego;
ZP VIII.3opisuje etapy rozwoju demograficznego ludności na przykładach wybranych krajów świata oraz ocenia konsekwencje eksplozji demograficznej lub regresu demograficznego w wybranych państwach;
ZP VIII.4rozumie społeczno-kulturowe uwarunkowania zróżnicowania modelu rodziny i poziomu dzietności w różnych regionach świata;
ZP VIII.5omawia przyczyny i konsekwencje procesu starzenia się ludności na przykładach wybranych regionów świata;
ZP VIII.6charakteryzuje główne kierunki i przyczyny migracji ludności na świecie;
ZP VIII.7dyskutuje na temat skutków wielkich ruchów migracyjnych dla społeczeństw i gospodarki wybranych państw świata, ze szczególnym uwzględnieniem krajów Europy, w tym Polski;
ZP VIII.8odróżnia uchodźstwo od migracji ekonomicznej oraz dostrzega problemy uchodźców, w tym dzieci, na wybranych przykładach z Europy i innych regionów świata;
ZP VIII.9charakteryzuje zróżnicowanie religijne ludności świata i Polski oraz wpływ religii na życie społeczne i gospodarkę;
ZP VIII.10wyróżnia główne kręgi kulturowe;
ZR VIII.1charakteryzuje strukturę narodowościową ludności świata i Polski oraz zróżnicowanie etniczne w wybranych regionach świata;
ZR VIII.2analizuje zróżnicowanie językowe ludności świata oraz wyjaśnia proces upowszechniania się wybranych języków na świecie i podaje jego konsekwencje;
ZR XXI.1charakteryzuje problemy demograficzne w skali globalnej i krajowej (starzenie demograficzne, eksplozja ludnościowa, migracje, uchodźstwo), podając ich przyczyny oraz skutki;
ZR XXI.2formułuje hipotezy dotyczące wpływu procesów starzenia się ludności na życie społeczne i gospodarkę, ze szczególnym uwzględnieniem Europy;
ZR XXI.3wyróżnia problemy związane z migracjami (dobrowolnymi i przymusowymi) i uchodźstwem ludności w skali globalnej i krajowej oraz formułuje hipotezy odnoszące się do migracji ludności spowodowanych zmianami klimatycznymi;
ZR XXI.4klasyfikuje migracje oraz charakteryzuje przebieg ważniejszych fal migracyjnych historycznych i współczesnych na świecie;

Dz.U. 2024 poz. 1019 · w arkuszach 2023–2026: w każdej z 4 sesji

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach

Od urodzeń odejmujesz zgony i masz przyrost naturalny; dodajesz do niego różnicę napływu i odpływu i masz przyrost rzeczywisty. Wynik przeliczasz na tysiąc mieszkańców i zapisujesz z ‰.
Przejście demograficzne ma cztery fazy: w drugiej zgonów szybko ubywa przy wciąż wysokich urodzeniach, więc przyrost jest największy; w czwartej oba współczynniki są niskie.
Piramida wieku i płci pokazuje, jak kraj rośnie albo się starzeje: szeroka podstawa to młode społeczeństwo, wąska to niskie urodzenia i starzenie.
Migracje klasyfikujesz według kierunku, czasu trwania i woli migranta, a przyczyny wyjaśniasz czynnikami wypychającymi i przyciągającymi.
Uchodźca ucieka przed zagrożeniem i ma prawo do ochrony, migrant ekonomiczny wyjeżdża z własnego wyboru za pracą.
Strukturę narodowościową, religijną i językową ludności opisujesz osobno; religie i języki rozchodziły się razem z handlem, podbojami i kolonizacją.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Liczba ludności i wskaźniki demograficzne

Ludność kraju rośnie albo maleje pod wpływem trzech procesów: rodzą się dzieci, umierają ludzie i ludzie się przemieszczają. Gdy od żywych urodzeń w ciągu roku odejmiesz zgony, dostajesz przyrost naturalny. Gdy od liczby osób, które przybyły, odejmiesz liczbę tych, które wyjechały, dostajesz saldo migracji. Przyrost rzeczywisty łączy oba składniki. Współczynnik to ta sama wielkość przeliczona na każdy tysiąc mieszkańców i zapisana z ‰. Gdy wynik jest ujemny, ludność maleje i mówisz o regresie demograficznym.

Weź kraj liczący 12 mln mieszkańców (dane umowne), w którym w ciągu roku urodziło się 180 000 dzieci i zmarło 96 000 osób, a przybyło 15 000 imigrantów i wyjechało 27 000 emigrantów. Przyrost naturalny wynosi 84 000 osób, czyli 7‰. Saldo migracji to −12 000 osób, czyli −1‰, a przyrost rzeczywisty 72 000 osób, czyli 6‰. Współczynnik zawsze odnosisz do liczby ludności, nie do liczby urodzeń.

Według ONZ ludność świata przekroczyła 8 mld w 2022 roku, a w 2024 roku liczyła około 8,2 mld. Jest rozmieszczona bardzo nierówno: ludzie gromadzą się na nizinach i w dolinach rzek, w łagodnym klimacie, na żyznych glebach, nad morzami i tam, gdzie rozwinął się przemysł; omijają pustynie, obszary polarne i wysokie góry.

Wskaźnik	Jak go liczysz	Jednostka
Współczynnik urodzeń	urodzenia żywe w roku : liczba ludności · 1000	‰
Współczynnik zgonów	zgony w roku : liczba ludności · 1000	‰
Przyrost naturalny	urodzenia − zgony	osoby albo ‰
Przyrost rzeczywisty	przyrost naturalny + saldo migracji	osoby albo ‰
Współczynnik feminizacji	liczba kobiet : liczba mężczyzn · 100	kobiet na 100 mężczyzn

Przejście demograficzne

Przejście demograficzne opisuje, jak zmieniają się urodzenia, zgony i przyrost naturalny, gdy kraj się uprzemysławia i bogaci. W modelu czteroetapowym na początku urodzeń i zgonów jest dużo, więc przyrost jest niewielki. W fazie drugiej medycyna, higiena i lepsze odżywianie obniżają umieralność, a urodzeń wciąż jest dużo: przyrost gwałtownie rośnie i następuje eksplozja demograficzna. W trzeciej urodzenia spadają, a w czwartej oba współczynniki są niskie.

Spadek urodzeń przychodzi później niż spadek zgonów, bo wymaga zmiany obyczajów: urbanizacji, nauki i pracy zawodowej kobiet, dostępu do antykoncepcji, a także tego, że dzieci przestają być tanią siłą roboczą. Gdy urodzeń jest mniej niż zgonów, kraj wchodzi w regres demograficzny, a ludność się starzeje, o ile nie napływają imigranci. Skutkiem eksplozji jest presja na szkoły, miejsca pracy i żywność, skutkiem regresu – niedobór pracowników i obciążenie systemu emerytalnego.

Faza	Urodzenia	Zgony	Przyrost naturalny
I	bardzo wysokie	wysokie	niski
II	wysokie	szybko maleją	bardzo wysoki
III	maleją	niskie	maleje
IV	niskie	niskie	bliski zeru lub ujemny

Piramida wieku i płci

Piramida wieku i płci pokazuje, jaką część ludności stanowią mężczyźni, a jaką kobiety, w kolejnych grupach wieku; mężczyzn rysuje się z jednej strony osi, kobiety z drugiej. Szeroka podstawa i wąski wierzchołek, jak w kraju K na rysunku, oznaczają wysokie urodzenia i młodą ludność; taki wygląd ma piramida kraju w drugiej fazie przejścia demograficznego. Wąska podstawa i szeroki środek albo szczyt, jak w kraju L, wskazują na niskie urodzenia i starzenie się społeczeństwa.

Z rysunku odczytasz też współczynnik feminizacji. W kraju K na 100 mężczyzn przypada 105 kobiet, w kraju L 110, bo kobiety żyją dłużej i przeważają wśród starszych. Udział osób do 19 lat wynosi w kraju K 41,5%, a w kraju L 17,8%; osoby od 60. roku życia stanowią w K 10,7%, w L 26,1% (dane umowne). Duża nadwyżka mężczyzn w wieku produkcyjnym przy zwykłej proporcji wśród najstarszych zdradza napływ pracowników z zagranicy.

Migracje ludności: rodzaje, przyczyny i kierunki

Migracje klasyfikujesz według kryteriów: kierunku (wewnętrzne w obrębie kraju i zewnętrzne, czyli emigracja i imigracja), czasu (stałe, sezonowe, krótkotrwałe, wahadłowe) i woli migranta (dobrowolne albo przymusowe). Według przyczyn wyróżniasz migracje ekonomiczne, polityczne, religijne, rodzinne, edukacyjne i klimatyczne. Pielgrzymki do miejsc świętych to krótkotrwałe migracje religijne, a wyjazd za pracą to migracja ekonomiczna.

Przyczyny wyjaśniasz czynnikami wypychającymi z kraju pochodzenia (bezrobocie, niskie płace, wojna, prześladowania, susza) i przyciągającymi do kraju docelowego (praca, wyższe zarobki, bezpieczeństwo, szkoły, opieka zdrowotna). Uchodźca ucieka przed zagrożeniem życia lub wolności i potrzebuje ochrony, a migrant ekonomiczny wyjeżdża z własnego wyboru, żeby poprawić swoją sytuację materialną. Szczególnie ciężko znoszą wygnanie dzieci uchodźców, które tracą szkołę i stabilizację.

Główne kierunki migracji zarobkowej biegną z krajów o niższym poziomie rozwoju do krajów zamożnych: z Ameryki Łacińskiej do Stanów Zjednoczonych, z Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu do Europy, z Azji Południowej do państw wydobywających ropę nad Zatoką Perską. Kraj docelowy zyskuje pracowników i młodą ludność, lecz musi zadbać o integrację; kraj pochodzenia zyskuje przekazy pieniężne, ale traci młodych i dobrze wykształconych, czyli ponosi drenaż mózgów. Historyczne fale to wędrówki Europejczyków do obu Ameryk od XIX wieku i przesiedlenia po drugiej wojnie światowej; współcześnie napędzają migracje wojny, bieda i coraz częściej zmiana klimatu.

Narodowości, religie i języki

Struktura narodowościowa mówi, jaką część ludności państwa stanowi naród tworzący to państwo, a jaką mniejszości. Kraje narodowe są jednolite, a wielonarodowościowe, zwłaszcza w Afryce i Azji, powstały w granicach wytyczonych w czasach kolonialnych, które przecięły obszary zamieszkane przez grupy etniczne. Zróżnicowanie etniczne bywa bogactwem kulturowym, ale bywa też źródłem napięć, konfliktów i uchodźstwa.

Religie rozmieściły się według dawnych ośrodków powstania i szlaków podbojów: chrześcijaństwo dominuje w Europie, obu Amerykach i Australii, islam w Afryce Północnej i w Azji Południowo-Zachodniej, hinduizm w Indiach, a buddyzm w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Religia wpływa na model rodziny i liczbę dzieci, na dietę, kalendarz i kierunki pielgrzymek. Język angielski, hiszpański, francuski i portugalski upowszechniły się dzięki kolonizacji, a angielski – także dzięki handlowi, nauce i internetowi; najwięcej ludzi używa jako ojczystego chińskiego (mandaryńskiego).

Krąg kulturowy to obszar, którego mieszkańców łączą religia, język, pismo, wartości i obyczaje ukształtowane przez wspólną historię. Podział jest umowny, a jego granice nie pokrywają się z granicami państw. Zwykle wyróżnia się krąg zachodni, prawosławny, islamski, indyjski, chiński, japoński, latynoamerykański i afrykański. Przypisując kraj do kręgu, wskaż cechę, która o tym decyduje, np. dominującą religię albo alfabet.

Pojęcia

przyrost naturalny: Urodzenia żywe pomniejszone o zgony w danym roku; przeliczony na tysiąc mieszkańców daje współczynnik zapisywany z ‰.
przyrost rzeczywisty: Całkowita zmiana liczby ludności w danym czasie, uwzględniająca urodzenia, zgony i migracje.
saldo migracji: Różnica między liczbą osób, które przybyły na dany obszar, a liczbą osób, które go opuściły; może być dodatnie albo ujemne.
eksplozja demograficzna: Gwałtowny wzrost liczby ludności w drugiej fazie przejścia demograficznego, gdy zgonów szybko ubywa, a urodzeń wciąż jest bardzo dużo.
piramida wieku i płci: Wykres, w którym grupy wieku układają się jedna nad drugą, a słupki mężczyzn biegną w jedną stronę osi, kobiet w drugą.
współczynnik feminizacji: Wskaźnik pokazujący, ile kobiet przypada na stu mężczyzn w danej zbiorowości.
uchodźca: Osoba, która opuściła kraj, bo obawia się prześladowań albo zagrożenia życia, i dlatego potrzebuje ochrony międzynarodowej.
drenaż mózgów: Odpływ wysoko wykwalifikowanych fachowców z krajów o niższym poziomie rozwoju do zamożniejszych, który osłabia kraj pochodzenia.

Zadanie z matury

źródło: CKE

Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2023, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 18

Zadanie 18. (0–2)

Lourdes we Francji, Medziugorie w Bośni i Hercegowinie oraz Santiago de Compostela w Hiszpanii to miejscowości, do których corocznie odbywają się migracje tego samego typu o charakterze krótkotrwałym, spowodowane przyczyną pozaekonomiczną. Spośród A–E wybierz i zaznacz dwie litery oznaczające miejsca, których rozwój wynika z migracji takiego samego typu, jak do miejscowości wskazanych powyżej.

Wybierz maksymalnie 2

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2305), zadanie 18. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu

Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.

matura

Zadanie 17. (0–2)

Literami A–C oznaczono piramidy wieku i płci w 2025 roku, wykonane dla trzech wybranych państw.Uzupełnij tabelę. Obok każdej informacji o sytuacji demograficznej wpisz literę, którą oznaczono właściwy wykres, oraz nazwę odpowiedniego państwa, wybraną spośród podanych poniżej. Katar Litwa Nigeria Stany Zjednoczone

Trzy piramidy wieku i płci (A, B, C) w 2025 r.: słupki mężczyzn po lewej, kobiet po prawej, grupy wieku od 0–4 do 100 i powyżej, oś 0–8%. — Na podstawie: www.populationpyramid.net

Informacja	Wykres	Nazwa państwa
W tym państwie ludność w wieku poprodukcyjnym charakteryzuje się najniższą wartością wskaźnika feminizacji spośród państw przedstawionych na wykresach.
Liczba ludności tego państwa maleje na skutek ubytku naturalnego i ujemnego salda migracji.
W tym państwie prognozuje się najmniejszą zmianę w % zasobów siły roboczej do 2030 roku, ze względu na podobny udział ludności w wieku 15–19 lat i 60–64 lat.

Zadanie 17 z arkusza CKE MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z geografii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. W państwie liczącym 8,0 mln mieszkańców w ciągu roku urodziło się 96 000 dzieci i zmarło 72 000 osób, a przybyło 20 000 imigrantów i wyjechało 52 000 emigrantów (dane umowne). Współczynnik przyrostu rzeczywistego tego państwa wynosi

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

W modelu przejścia demograficznego o czterech fazach przyporządkuj każdemu krajowi fazę, w której się znajduje. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Faza

Afaza I
Bfaza II
Cfaza III
Dfaza IV

Kraj

1Kraj P: w ciągu 30 lat współczynnik zgonów spadł z 24‰ do 8‰, a współczynnik urodzeń wciąż wynosi 41‰

2Kraj Q: współczynnik urodzeń od lat wynosi około 10‰, a współczynnik zgonów około 9‰

3Kraj R: w ciągu 30 lat współczynnik urodzeń spadł z 36‰ do 18‰, a współczynnik zgonów od lat wynosi około 6‰

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Zdania dotyczą migracji. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

Uchodźca opuszcza kraj z powodu zagrożenia życia lub wolności, a migrant ekonomiczny – z własnego wyboru, w poszukiwaniu pracy.

Przeprowadzka z wsi do miasta w tym samym państwie jest migracją zewnętrzną.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt

Liczenie współczynnika względem liczby urodzeń zamiast liczby ludności. Współczynniki podajesz na 1000 mieszkańców, więc dzielisz przez liczbę ludności i mnożysz przez 1000.
Pomijanie salda migracji. Przyrost naturalny nie mówi, czy ludność rośnie: w kraju z dodatnim przyrostem naturalnym liczba ludności może maleć, gdy więcej osób wyjeżdża, niż przyjeżdża.
Mylenie fazy drugiej z trzecią przejścia demograficznego. W drugiej spadają zgony, w trzeciej – urodzenia, więc przyrost jest największy w drugiej.
Odczytywanie piramidy po kształcie bez liczb. Sprawdź podstawę, środek i szczyt oraz różnice między lewą a prawą stroną, bo tylko one tłumaczą przewagę kobiet albo mężczyzn.
Utożsamianie uchodźcy z migrantem ekonomicznym. Pierwszy ucieka przed zagrożeniem i potrzebuje ochrony, drugi wyjeżdża z własnego wyboru.

Zapamiętaj

Przyrost naturalny = urodzenia − zgony; przyrost rzeczywisty = przyrost naturalny + saldo migracji.
Współczynnik to wynik przeliczony na tysiąc mieszkańców, z ‰.
Faza II przejścia: zgonów ubywa, urodzeń jeszcze nie – największy przyrost.
Szeroka podstawa piramidy: młode społeczeństwo; wąska: starzenie się.
Współczynnik feminizacji: kobiety na 100 mężczyzn.
Uchodźca ucieka, migrant ekonomiczny wybiera.
Czynniki wypychające z kraju pochodzenia, przyciągające do docelowego.

Pytania i odpowiedzi

1.Jak obliczyć przyrost naturalny i przyrost rzeczywisty?+
Odp.:Odejmij od urodzeń żywych zgony z tego samego okresu – to przyrost naturalny. Żeby dostać współczynnik, podziel wynik przez liczbę ludności i pomnóż przez 1000. Do przyrostu rzeczywistego potrzebujesz jeszcze salda migracji, czyli napływu pomniejszonego o odpływ: sumujesz je z wynikiem poprzednim, a przy ujemnym saldzie suma się zmniejsza.
2.Jak rozpoznać fazę przejścia demograficznego?+
Odp.:Porównaj współczynnik urodzeń i zgonów. Gdy oba są wysokie, to faza I; gdy zgony są niskie, a urodzenia nadal wysokie – faza II z największym przyrostem. Gdy urodzenia wyraźnie spadają, a zgony pozostają niskie, to faza III, a gdy oba są niskie i bliskie siebie – faza IV. Patrz też na zmiany w czasie: w fazie II szybko spadają zgony, w fazie III – urodzenia.
3.Co wynika z kształtu piramidy wieku i płci?+
Odp.:Szeroka podstawa mówi o wysokiej liczbie urodzeń i młodej ludności, a wąska – o niskiej liczbie urodzeń. Rozbudowana góra świadczy o dużej grupie osób starszych i starzeniu się społeczeństwa. Wyraźna asymetria między lewą a prawą stroną w wieku produkcyjnym oznacza napływ pracowników jednej płci albo emigrację, a przewaga kobiet wśród najstarszych wynika z ich dłuższego życia.
4.Czym różni się uchodźca od migranta ekonomicznego?+
Odp.:Uchodźca opuszcza kraj, bo grozi mu śmierć, prześladowanie albo przemoc, i potrzebuje ochrony prawnej w kraju przyjmującym. Migrant ekonomiczny wyjeżdża z własnego wyboru, żeby znaleźć pracę lub podnieść poziom życia, a jeśli wróci do kraju, nic mu nie grozi. Różnica dotyczy przyczyny wyjazdu i statusu prawnego, nie tego, jak daleko się przemieszcza.
5.Dlaczego w państwach wysoko rozwiniętych rodzi się mniej dzieci?+
Odp.:Gdy kraj się bogaci, rośnie odsetek ludności miejskiej, kobiety dłużej się uczą i częściej pracują, dostępna jest antykoncepcja, a wychowanie dziecka kosztuje więcej, bo trzeba je wykształcić. Dzieci przestają być opieką na starość, gdyż działa system emerytalny. Rodziny planują więc mniej dzieci i później. To wyjaśnienie dotyczy przyczyn społeczno-ekonomicznych, nie religijnych ani klimatycznych.
6.Co to jest drenaż mózgów?+
Odp.:To odpływ wysoko wykwalifikowanych fachowców – lekarzy, informatyków, badaczy – z biedniejszych krajów do bogatszych, które oferują wyższe zarobki i lepsze warunki pracy. Kraj pochodzenia traci ludzi wykształconych własnym kosztem, a zyskuje tylko część ich zarobków, przesyłaną rodzinom. Kraj docelowy zyskuje pracowników, nie ponosząc kosztów ich nauki.
7.Jak liczy się współczynnik feminizacji?+
Odp.:Podziel liczbę kobiet przez liczbę mężczyzn w tej samej grupie ludności i pomnóż przez 100. Wynik 105 oznacza, że na stu mężczyzn przypada 105 kobiet. Wskaźnik liczysz dla całej ludności albo dla wybranych grup wieku, bo różni się między nimi: w grupach najstarszych jest wysoki, a w grupach wieku produkcyjnego zdradza ewentualną migrację zarobkową.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.

Rozwiąż arkusz za darmo