Kleksa

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Wody podziemne i typy jezior: wody artezyjskie, jeziora rynnowe i jeziora morenowe

Podstawa programowa wymaga, żebyś rozróżniał rodzaje wód podziemnych, wyjaśniał powstawanie źródeł, wskazywał uwarunkowania występowania wód podziemnych i ich znaczenie gospodarcze oraz wyjaśniał powstawanie różnych typów jezior. Te umiejętności sprawdzisz na przekrojach hydrogeologicznych i opisach jezior na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2023 (zadania 1.3 i 4), 2024 (zadania 7 i 26.2), 2026 (zadanie 12).

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Woda wsiąka tam, gdzie skała jest przepuszczalna (piasek, żwir, skała spękana), i zatrzymuje się na skale nieprzepuszczalnej (glina, ił).
  • Wody gruntowe leżą płytko, mają swobodne zwierciadło i zależą od opadów; wody wgłębne leżą między nieprzepuszczalnymi warstwami i są pod ciśnieniem.
  • Wody artezyjskie wypływają z odwiertu samoczynnie, gdy poziom, do którego sięga ich ciśnienie, leży wyżej niż powierzchnia terenu.
  • Źródło powstaje tam, gdzie zwierciadło wody przecina powierzchnię, najczęściej na stoku doliny.
  • O typie jeziora decyduje proces, który wyżłobił zagłębienie: lądolód, tektonika, wulkan, rozpuszczanie skał, morze, rzeka albo człowiek.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Skąd się biorą wody podziemne

Część opadów wsiąka w grunt. Droga wody zależy od skały: w piasku, żwirze i skałach spękanych woda przesącza się łatwo, a glina i ił ją zatrzymują. Warstwa przepuszczalna, która magazynuje wodę i oddaje ją do studni, to warstwa wodonośna. Pod nią zwykle leży warstwa nieprzepuszczalna, na której woda się gromadzi.

Wyżej od zwierciadła wody grunt jest tylko wilgotny (strefa aeracji), niżej wszystkie pory wypełnia woda (strefa saturacji). Wody podziemne są zasilane przez infiltrację opadów i topniejącego śniegu, więc obszar zasilania często leży na wzniesieniu, a miejsce, w którym je czerpiesz, bywa daleko niżej.

Wody gruntowe i wody artezyjskie na przekroju

Wody gruntowe to pierwsza warstwa wodonośna od powierzchni. Mają swobodne zwierciadło, które odpowiada na opady: po deszczach rośnie, w suszy opada. Dlatego studnia kopana potrafi wyschnąć, a wody gruntowe najłatwiej zanieczyścić nawozami i ściekami. Zwróć uwagę na rysunek (dane umowne): zwierciadło wód gruntowych leży w piasku, a płytka studnia S1 sięga go bez trudu.

Wody wgłębne leżą głębiej, między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi, i są pod ciśnieniem. Gdy ich warstwa leży w niecce albo jest pochylona, a obszar zasilania jest wyżej niż miejsce odwiertu, woda w rurze wznosi się powyżej stropu warstwy. Gdy ten poziom przekracza wysokość terenu, woda wypływa sama – to wody artezyjskie; gdy mieści się niżej, ale nadal powyżej stropu, są to wody subartezyjskie.

1234S1S2

Źródła, wody lecznicze i zagrożenia

Źródło powstaje tam, gdzie zwierciadło wody podziemnej przecina powierzchnię terenu: u stóp stoku, na granicy skały przepuszczalnej i nieprzepuszczalnej albo przy wypływie wód pod ciśnieniem. Silne źródło krasowe, w którym woda wypływa z podziemnych korytarzy, to wywierzysko.

Wody podziemne dają wodę pitną, wody lecznicze i mineralne dla uzdrowisk oraz ciepłe wody do ogrzewania, np. na Podhalu i w Uniejowie. Zagrożeniem jest nadmierny pobór: zwierciadło wokół ujęcia opada w kształt leja (lej depresyjny), a na wybrzeżu do warstwy może wnikać woda morska. Drugie zagrożenie to zanieczyszczenie: przez piaski, które przepuszczają wodę, związki z nawozów trafiają do wód gruntowych i dalej do jezior.

Typy jezior według genezy

Typ jeziora wynika z tego, jak powstała jego niecka. Jeziora polodowcowe powstały po lądolodzie: w zagłębieniach, które wyżłobił lub zostawił lód. Inne typy zawdzięczają niecki ruchom skorupy, wulkanom, rozpuszczaniu skał, morzu i rzekom.

Rynnowe są wąskie, długie i głębokie, bo wyżłobiła je woda pod lądolodem. Morenowe leżą w zagłębieniach moreny dennej, są płytsze i mają nieregularny kształt. Na Pojezierzu Mazurskim są jedne i drugie: Śniardwy to jezioro morenowe, a wiele węższych jezior układa się w ciągi rynien. Wytopiskowe są okrągłe, bo po stopieniu się bloku martwego lodu został w gruncie dołek.

Typ jezioraJak powstała nieckaCechyPrzykład
Rynnowewody roztopowe pod lądolodemdługie, wąskie, głębokieJezioro Raduńskie
Morenowezagłębienia w morenie dennejpłytkie, nieregularneŚniardwy
Wytopiskowewytopienie martwego lodumałe, okrągłemałe jeziora Pojezierzy
Tektonicznerów tektonicznybardzo głębokie, wydłużoneBajkał, Tanganika
Kalderowezapadnięcie wulkanu po erupcjiokrągłe, głębokieToba
Przybrzeżneodcięcie zatoki mierzejąpłytkie, słonaweŁebsko

Znaczenie jezior i zbiorników w Polsce

Najwięcej jezior leży w północnej Polsce, na pojezierzach, bo to obszar ostatniego zlodowacenia. Jeziora magazynują wodę (retencja), łagodzą klimat swojego otoczenia i dają siedliska roślinom i zwierzętom. Dla ludzi są miejscem wypoczynku, żeglarstwa i rybactwa oraz źródłem wody.

Sztuczne zbiorniki powstają za zaporami, np. Jezioro Solińskie na Sanie. Zwykle pełnią kilka funkcji naraz: chronią przed powodzią, zasilają elektrownie wodne, magazynują wodę i służą turystyce. Kosztem są zalany teren, zmiana przepływów rzeki i zamulanie zbiornika.

Pojęcia

warstwa wodonośna
Warstwa skał przepuszczalnych, która gromadzi wodę podziemną i oddaje ją do studni lub źródeł.
wody gruntowe
Wody podziemne zasilane bezpośrednio przez opady i przez to łatwo zanieczyszczane z powierzchni terenu.
wody artezyjskie
Wody zamknięte między dwiema warstwami skał nieprzepuszczalnych, pod ciśnieniem, które w odwiercie wznoszą się powyżej stropu warstwy i mogą same wypływać.
źródło
Naturalny wypływ wody podziemnej na powierzchnię ziemi.
lej depresyjny
Obniżenie zwierciadła wody podziemnej wokół ujęcia, z którego pobiera się więcej wody, niż jej przybywa.
jezioro rynnowe
Wąskie, długie jezioro w rynnie, którą wycięły wody płynące pod lodowcem lub lądolodem.
martwy lód
Część lodowca lub lądolodu odcięta od dopływu nowego lodu; po jej wytopieniu zostaje zagłębienie, w którym może powstać jezioro wytopiskowe.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 12

Zadanie 12. (0–1 pkt)

Poniżej przedstawiono przekrój hydrogeologiczny wybranego terenu. W obszarach A i B jest prowadzona uprawa roślin z zastosowaniem intensywnego nawożenia, która może przyczyniać się do eutrofizacji wód powierzchniowych.
CKE
Rozstrzygnij, który obszar rolniczy – A czy B – ma większy wpływ na jakość wody w jeziorze. Uzasadnij wybór. Obszar: … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 12. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Na przekroju (dane umowne) cyfrą 3 oznaczono warstwę wodonośną zamkniętą między glinami, a cyfrą 4 – poziom, do którego podniosłaby się woda z tej warstwy w rurze. Studnia S2, doprowadzona do warstwy 3, będzie dawać wodę, która
1234S1S2

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Zdania dotyczą źródeł i jezior. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Źródło może powstać u podstawy stoku, tam gdzie zwierciadło wody podziemnej przecina powierzchnię terenu.
Jezioro rynnowe powstało w okrągłym dołku po stopieniu się bloku martwego lodu.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj każdemu opisowi zagłębienia typ jeziora. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Typ jeziora

  1. Ajezioro tektoniczne
  2. Bjezioro wytopiskowe
  3. Cjezioro rynnowe
  4. Djezioro krasowe
  5. Ejezioro przybrzeżne

Opis zagłębienia

1. Niecka ciągnąca się kilkanaście kilometrów przy szerokości kilkuset metrów, wycięta przez wody płynące pod lodem.
2. Koliste oczko wodne wśród moreny, w miejscu, gdzie leżała zasypana bryła lodu.
3. Niecka głęboka na ponad kilometr, w strefie, w której skorupa ziemska rozciąga się i zapada.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.
Studnia kopana czerpiąca z pierwszej warstwy wodonośnej korzysta z wód , których zwierciadło

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie wód gruntowych z artezyjskimi. Gruntowe to pierwsza warstwa o swobodnym zwierciadle, artezyjskie – wody wgłębne pod ciśnieniem, między nieprzepuszczalnymi warstwami.
  • Nazywanie każdej wody podziemnej artezyjską. Wody wgłębne wypływają samoczynnie tylko wtedy, gdy poziom ich ciśnienia leży powyżej powierzchni terenu.
  • Pomylenie jeziora rynnowego z wytopiskowym. Rynnowe jest wydłużone i głębokie, wytopiskowe małe i okrągłe.
  • Wybór obszaru na przekroju bez odczytania warstw. O dopływie zanieczyszczeń do jeziora decyduje, czy między polem a wodą leży warstwa nieprzepuszczalna i dokąd pochyla się zwierciadło.
  • Podanie jako funkcji zbiornika tej, którą wymienia już polecenie (np. zaopatrzenia w wodę), albo funkcji, której nie potwierdza mapa, gdy polecenie każe z niej korzystać.

Zapamiętaj

  • Piasek, żwir, skała spękana – przepuszczalne; glina i ił – nieprzepuszczalne.
  • Wody gruntowe: pierwsza warstwa, swobodne zwierciadło, zależne od opadów.
  • Wody artezyjskie wypływają same, gdy ich poziom jest nad terenem.
  • Źródło: zwierciadło wody przecina powierzchnię.
  • Rynnowe: wąskie i głębokie; wytopiskowe: małe i okrągłe.
  • Czytając przekrój, szukaj gliny między polem a jeziorem.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różnią się wody gruntowe od artezyjskich?+
    Odp.:Wody gruntowe to pierwsza warstwa wodonośna od powierzchni, o swobodnym zwierciadle zasilanym przez opady. Wody artezyjskie leżą głębiej, między warstwami nieprzepuszczalnymi, i są pod ciśnieniem. Przy odpowiednio dużym ciśnieniu mogą same płynąć z odwiertu.
  2. 2.Kiedy powstaje źródło?+
    Odp.:Źródło powstaje tam, gdzie zwierciadło wody podziemnej przecina powierzchnię ziemi. Zdarza się to najczęściej na stoku doliny, na granicy skały przepuszczalnej i nieprzepuszczalnej, oraz tam, gdzie wody pod ciśnieniem wydostają się szczeliną lub odwiertem.
  3. 3.Co to jest lej depresyjny?+
    Odp.:To obniżenie zwierciadła wody podziemnej wokół ujęcia. Powstaje, gdy pobór wody jest większy niż zasilanie warstwy. Studnie w pobliżu tracą wodę, a w skrajnych przypadkach teren osiada albo do warstwy wnika woda gorszej jakości.
  4. 4.Jak odróżnić jezioro rynnowe od morenowego?+
    Odp.:Jezioro rynnowe jest długie, wąskie i głębokie, bo jego nieckę wyżłobiła woda płynąca pod lądolodem. Jezioro morenowe leży w zagłębieniu moreny, jest płytsze i ma nieregularną linię brzegową. Kształt i głębokość to najczęstsze wskazówki w opisie jeziora.
  5. 5.Jakie jeziora powstają bez udziału lodowca?+
    Odp.:Tektoniczne w rowach tektonicznych, kalderowe i kraterowe w wulkanach, krasowe w skałach rozpuszczanych przez wodę, przybrzeżne za mierzejami oraz rzeczne, np. starorzecza. Jeziora zaporowe zbudował człowiek.
  6. 6.Dlaczego na przekroju liczy się warstwa gliny?+
    Odp.:Glina zwałowa nie przepuszcza wody, więc zmienia kierunek jej odpływu. Jeśli leży między polem a jeziorem, zatrzymuje zanieczyszczenia albo kieruje je w inną stronę; jeśli jej brak, wody z nawozami płyną przez piaski do jeziora.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.