Kleksa

Matura 2027 · geografia, poziom rozszerzony

Tektonika płyt litosfery i płyty tektoniczne: subdukcja, ryft, wulkanizm i trzęsienia ziemi

Podstawa programowa wymaga, żebyś wyjaśniał związek budowy wnętrza Ziemi z ruchem płyt litosfery, przebieg ruchów górotwórczych, wulkanizmu i trzęsień ziemi, dostrzegał prawidłowości w ich rozmieszczeniu oraz przedstawiał genezę i skutki zagrożeń geologicznych. Tak przygotujesz się do zadań o płytach na maturze z geografii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w każdej z 4 sesji, zadań: 6.

W skrócie

najważniejsze w kilku zdaniach
  • Litosfera, czyli skorupa ziemska z górną częścią płaszcza, dzieli się na płyty, które przesuwają się po plastycznej astenosferze o kilka centymetrów rocznie.
  • Na granicach rozbieżnych płyty się rozsuwają i powstaje nowa skorupa oceaniczna, na zbieżnych jedna się zanurza albo się zderzają, a na transformujących przesuwają się wzdłuż siebie.
  • Subdukcja oznacza zanurzanie się cięższej płyty oceanicznej pod lżejszą, co daje rów oceaniczny, wulkany, góry fałdowe i trzęsienia ziemi.
  • Ryft jest strefą rozciągania skorupy: wzdłuż niego płyty się odsuwają, a kontynent może się rozpaść.
  • Wulkany i trzęsienia układają się wzdłuż granic płyt, np. wokół Pacyfiku, ale wulkany gorących plam leżą wewnątrz płyt.

Egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte, także w wiązkach opartych na wspólnym materiale — mapie, wykresie, tabeli albo tekście; zadania otwarte dają co najmniej 70 % punktów. Podczas egzaminu korzystasz z linijki, lupy i prostego kalkulatora.

Budowa Ziemi i ruch płyt

Ziemia składa się ze skorupy, płaszcza i jądra. Skorupa wraz z najwyższą, sztywną częścią płaszcza tworzy litosferę; pod nią leży astenosfera, w której skały są plastyczne. Litosfera pękła na płyty, a one przesuwają się po astenosferze, bo materiał płaszcza krąży (prądy konwekcyjne) i cięższe brzegi płyt opadają w głąb.

Skorupa oceaniczna jest cienka i zbudowana głównie z bazaltu, a kontynentalna znacznie grubsza i lżejsza. Różnica gęstości decyduje o tym, która płyta się zanurza, gdy się spotkają. Zwróć uwagę, że płyta może nieść kontynent i dno oceanu zarazem, więc granica płyty nie zawsze biegnie wzdłuż wybrzeża.

Trzy typy granic płyt

Na granicy rozbieżnej płyty się odsuwają, a w lukę wypływa magma i tworzy skorupę oceaniczną. Na granicy zbieżnej dwie płyty zmierzają ku sobie: płyta oceaniczna zanurza się pod kontynentalną albo pod inną oceaniczną (subdukcja), a dwie kontynentalne się zderzają. Na granicy transformującej płyty przesuwają się obok siebie.

Tabela zbiera skutki każdego typu granicy. Porównaj wiek skał na dnie oceanu: bazalt jest najmłodszy przy samej osi grzbietu, a im dalej od niej, tym jest starszy, bo płyty rozsuwają się, a nowa skorupa dołącza do ich brzegów. Ten związek wieku z odległością pozwala wykazać, że w danym miejscu przebiega granica rozbieżna.

GranicaRuch płytCo powstajePrzykład
Rozbieżnarozsuwaniegrzbiet śródoceaniczny, ryft, rów tektoniczny, wulkanyIslandia, Wielki Rów Afrykański
Zbieżna, subdukcjapłyta oceaniczna pod kontynentalnąwulkany, rów oceaniczny, góry fałdowe, trzęsienia ziemiAndy
Zbieżna, kolizjazderzenie płyt kontynentalnychgóry fałdowe, nasunięcia, płaszczowinyAlpy
Transformującaruch wzdłuż granicyuskoki, trzęsienia ziemi bez wulkanówUskok Północnoanatolijski

Subdukcja na przekroju

Na rysunku płyta po lewej schodzi pod płytę po prawej (dane umowne). W miejscu zagięcia powstaje rów oceaniczny, a nad zanurzoną płytą wznosi się łuk gór i wulkanów, bo woda uwolniona z opadającej skały obniża temperaturę topnienia płaszcza i powstaje magma. Wzdłuż pochyłej granicy płyt leżą ogniska trzęsień ziemi, coraz głębsze w stronę lądu.

Tak wygląda zachodni brzeg Ameryki Południowej: rów oceaniczny, Andy i czynne wulkany. Wschodni brzeg leży wewnątrz płyty, a nie na jej granicy, więc nie ma tych zjawisk, a dno morskie przechodzi tam łagodnie w kontynent. Taką różnicę między brzegiem aktywnym i pasywnym zawsze odczytuj z położenia granicy płyt.

1234WE

Wulkanizm, trzęsienia ziemi i struktury tektoniczne

Wulkany układają się głównie wzdłuż granic płyt: wokół Pacyfiku (Pierścień Ognia) i wzdłuż grzbietów oraz ryftów. Wyjątkiem są gorące plamy, np. Hawaje: płyta przesuwa się nad stałym źródłem magmy, więc powstaje łańcuch wysp, starszych w kierunku, w którym płyta się przesuwa. Wulkany tarczowe wylewają płynną lawę bazaltową, a stożkowe w strefach subdukcji wyrzucają lepką lawę i popioły w wybuchach.

Trzęsienie ziemi to nagłe uwolnienie naprężeń w skorupie. Ognisko to hipocentrum, a punkt nad nim na powierzchni to epicentrum. Trzęsienie pod dnem morza może wywołać tsunami. Wulkanizmu nie ma na granicach transformujących, lecz trzęsienia są tam silne.

Ruchy płyt budują struktury: fałdy, uskoki, rowy tektoniczne i zręby, a przy zderzeniach płaszczowiny, czyli nasunięte płaty skał. Gdy magma zastyga pod powierzchnią (plutonizm), powstają intruzje, np. granitowe, które po zniszczeniu skał nadległych wychodzą na powierzchnię. Przy opisie struktury zawsze nazwij proces, który ją utworzył, a nie samą formę.

Rozłam kontynentu i zagrożenia

Wielki Rów Afrykański to ryft: płyty afrykańska i somalijska rozsuwają się, skorupa się rozciąga i zapada, a w rowie leżą jeziora i wulkany. Gdy rozciąganie trwa miliony lat, rów może zalać morze i powstanie nowy ocean. Zwróć uwagę, że to ten sam proces, który tworzy grzbiet śródoceaniczny.

Skutkami zagrożeń geologicznych są zniszczenia budynków i dróg, pożary, tsunami i osuwiska po wstrząsach oraz opady popiołów wulkanicznych po wybuchach. Do zagrożeń geologicznych należy też zapadanie się gruntu nad pustkami w skałach krasowych, które otwiera leje krasowe pod drogami i domami. Ryzyko zmniejsza monitoring wulkanów, normy budowlane odporne na wstrząsy i systemy ostrzegania przed tsunami, a także planowanie zabudowy z dala od zboczy narażonych na osuwiska i od linii brzegu.

Pojęcia

litosfera
Zewnętrzna, sztywna powłoka Ziemi złożona ze skorupy i górnej części płaszcza, podzielona na płyty.
subdukcja
Zanurzanie się płyty litosfery, zwykle oceanicznej, pod inną płytę w strefie zbieżnej.
ryft
Wąski, długi i głęboki rów tektoniczny w strefie rozciągania skorupy ziemskiej, wzdłuż którego płyty się odsuwają.
wulkanizm
Zespół zjawisk związanych z wydobywaniem się magmy, gazów i materiału piroklastycznego na powierzchnię.
epicentrum
Punkt na powierzchni Ziemi leżący bezpośrednio nad ogniskiem trzęsienia ziemi.
hipocentrum
Ognisko trzęsienia ziemi: miejsce pod powierzchnią Ziemi, z którego rozchodzą się fale sejsmiczne.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, z materiałem źródłowym. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 9

Zadanie 9. (0–2 pkt)

Zachodnia krawędź Ameryki Południowej ma charakter aktywny tektonicznie, a wschodnia – pasywny. Na krawędzi aktywnej dochodzi m.in. do trzęsień ziemi, które mogą przyczyniać się do powstawania tsunami. Podaj trzy inne zjawiska lub procesy przyrodnicze, uwarunkowane tektoniką płyt, występujące u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, a niewystępujące we wschodniej części tego kontynentu.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 9. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2024, geografia (poziom rozszerzony), zadanie 13

Zadanie 13. (0–1 pkt)

Na mapie przedstawiono przewidywany zarys kontynentu afrykańskiego za około 10 milionów lat.
Na podstawie: www.indiatimes.com
Przedstaw przyczynę przewidywanego rozłamu Afryki. W odpowiedzi odnieś się do tektoniki płyt litosfery.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2024, geografia, poziom rozszerzony (arkusz MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2405), zadanie 13. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte warte 1 punkt — punkt tylko za odpowiedź poprawną; za zadanie zamknięte warte 2 punkty — 1 punkt za odpowiedź częściowo poprawną lub niepełną. Za zadanie otwarte można dostać 1, 2 albo 3 punkty według zasad oceniania opracowanych do tego zadania; rozwiązanie inne niż opisane w zasadach, merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem, także może dostać wszystkie punkty.
matura

Zadanie 9.

Na mapie przedstawiono wiek skał bazaltowych budujących dno oceanów.
Na podstawie: www.ngdc.noaa.gov

Zadanie 9.2. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.
Pod dnem Morza Bałtyckiego występują skały magmowe skorupy które charakteryzują się

Zadanie 9.2 z arkusza CKE MGEP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z geografii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wpisz właściwą liczbę w wykropkowane miejsce. Bazalt dna oceanicznego (dane umowne) ma po jednej stronie osi grzbietu śródoceanicznego, w odległości 90 km od niej, 4,5 mln lat. Przy założeniu stałej szybkości rozsuwania średnia szybkość oddalania się dna od osi po jednej stronie wynosi …
cm/rok

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Himalaje powstały w wyniku

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj każdemu obszarowi typ granicy płyt, na której leży. Wybierz odpowiedź spośród A–D.

Typ granicy płyt

  1. Agranica rozbieżna
  2. Bgranica zbieżna z subdukcją
  3. Cgranica transformująca
  4. Dwnętrze płyty z gorącą plamą

Obszar

1. San Andreas w Kalifornii
2. Grzbiet Śródatlantycki
3. zachodnie wybrzeże Ameryki Południowej

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Zdania dotyczą trzęsień ziemi i wulkanizmu. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Na granicach transformujących występują silne trzęsienia ziemi, ale nie ma tam wulkanizmu.
Wyspy Hawajskie powstały na granicy zbieżnej płyt.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Wiązanie wulkanów wyłącznie z granicami płyt. Gorące plamy, np. pod Hawajami, leżą wewnątrz płyty.
  • Mylenie subdukcji z kolizją. Pod kontynent zanurza się ciężka płyta oceaniczna; dwie płyty kontynentalne się zderzają i fałdują.
  • Powtarzanie w odpowiedzi tego, co polecenie już podało (np. trzęsień ziemi), zamiast wskazania nowych procesów, takich jak rów oceaniczny, wulkanizm i powstawanie gór.
  • Odpowiedź o rozłamie kontynentu bez odniesienia do płyt. Samo „pęknięcie” nie wystarcza: potrzebny jest ryft i rozsuwanie się płyt.
  • Uznawanie granicy płyty za linię wybrzeża. Wschodni brzeg Ameryki Południowej leży wewnątrz płyty, więc nie ma tam zjawisk typowych dla granicy zbieżnej.

Zapamiętaj

  • Płyty rozsuwają się, zbliżają albo przesuwają obok siebie.
  • Subdukcja: oceaniczna pod kontynentalną, rów, wulkany, góry, trzęsienia.
  • Kolizja dwóch kontynentów: fałdy i płaszczowiny, bez głębokiej subdukcji.
  • Ryft: rozciąganie, rów tektoniczny, wulkany, możliwy rozłam kontynentu.
  • Gorąca plama: wulkany wewnątrz płyty.
  • Bazalt dna jest najmłodszy przy osi grzbietu.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym jest litosfera, a czym astenosfera?+
    Odp.:Litosfera to sztywna powłoka złożona ze skorupy i górnej części płaszcza, podzielona na płyty. Astenosfera leży pod nią i ma skały plastyczne, więc płyty mogą się po niej przesuwać. Granica między nimi zależy od temperatury, a nie od składu skał.
  2. 2.Co to jest subdukcja i co z niej wynika?+
    Odp.:Subdukcja to sytuacja, gdy cięższa płyta oceaniczna wsuwa się pod płytę kontynentalną. Powstaje rów oceaniczny, a nad zanurzoną płytą magma zasila wulkany i buduje góry. Trzęsienia ziemi powstają wzdłuż pochyłej powierzchni styku płyt, a ich ogniska leżą coraz głębiej w stronę lądu.
  3. 3.Czym różni się ryft od grzbietu śródoceanicznego?+
    Odp.:Oba są strefami rozciągania na granicy rozbieżnej. Ryft leży na lądzie, na przykład w Afryce Wschodniej, a grzbiet śródoceaniczny na dnie oceanu, gdzie powstaje nowa skorupa oceaniczna. Ryft może przejść w grzbiet, gdy kontynent się rozłamie.
  4. 4.Dlaczego na Hawajach są wulkany, skoro nie leżą na granicy płyt?+
    Odp.:Pod płytą pacyficzną znajduje się stałe źródło magmy, gorąca plama. Płyta przesuwa się nad nim, więc kolejne wulkany powstają w nowym miejscu, a starsze wyspy oddalają się i wygasają.
  5. 5.Jak odróżnić epicentrum od hipocentrum?+
    Odp.:Hipocentrum to ognisko, miejsce wewnątrz Ziemi, w którym zaczyna się wstrząs. Epicentrum leży na powierzchni dokładnie nad nim. Szkody są największe zwykle blisko epicentrum, a siła wstrząsu maleje wraz z odległością od ogniska.
  6. 6.Jak wykazać, że granica płyt jest zbieżna?+
    Odp.:Szukaj rowu oceanicznego, łuku wulkanów lub gór fałdowych oraz trzęsień o ogniskach coraz głębszych w kierunku lądu. Jeśli widzisz grzbiet i rów tektoniczny z młodym bazaltem, granica jest rozbieżna.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z geografii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 1 listopada 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z geografii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym dziale tracisz punkty.