Europa w XVI i XVII wieku: renesans, absolutyzm, rewolucja angielska

• Renesans zaczął się we Włoszech i rozszedł po całej Europie. Humaniści szukali wzorów w antyku, stawiali w centrum człowieka i jego rozum, a artyści uczyli się od natury i matematyki. Nowy sposób patrzenia na świat dał też naukę: Mikołaj Kopernik umieścił w środku układu planetarnego Słońce, a nie Ziemię. Ten sam duch odnowy wspierał reformację, która rozbiła jedność Kościoła zachodniego.
• Zachód Europy przeżywał w tym czasie przemiany kapitalistyczne. W Niderlandach i Anglii rosły banki, kompanie handlowe i manufaktury, a w Polsce i innych krajach na wschód od Łaby szlachta budowała gospodarkę folwarczną. Do trudności gospodarczych dokładało się ochłodzenie klimatu, zwane małą epoką lodowcową, które pogarszało plony i sprzyjało głodom i wędrówkom ludności.
• W Europie ścierały się mocarstwa i wyznania. Wojna trzydziestoletnia zaczęła się jako konflikt w Czechach, ale objęła większość kontynentu. Do wojny po stronie przeciwników Habsburgów dołączyła katolicka Francja, której kardynał Richelieu bardziej bał się Habsburgów niż protestantów. Pokój westfalski w 1648 r. zakończył walki i ustalił nowy porządek w Rzeszy. Na południowym wschodzie nadal wzrastała potęga Turcji osmańskiej, a na wschodzie umacniało się państwo moskiewskie: car Iwan IV Groźny zaprowadził rządy terroru, a na początku XVII w. Rosję ogarnęła wielka smuta.
• We Francji drogą do absolutyzmu szedł najpierw kardynał Richelieu, który w 1628 r. zdobył twierdzę hugenotów La Rochelle i ograniczał przywileje stanowe arystokracji, a potem Ludwik XIV, który rządził z dworu w Wersalu. W Anglii było inaczej. Stuartowie próbowali rządzić bez parlamentu i wywołali wojnę domową. Zwycięski parlament skazał na śmierć Karola I, a krajem rządził Oliver Cromwell jako lord protektor. Po jego śmierci przywrócono monarchię, lecz w 1688 r. parlament odsunął kolejnego Stuarta i zaprosił na tron Wilhelma Orańskiego. Deklaracja praw z 1689 r. uczyniła z Anglii monarchię parlamentarną.
• Sztuką XVII w. był barok: bogaty, pełen ruchu, nastawiony na wywołanie wrażenia. Rozwijał się w kościołach, w pałacach i w malarstwie, równolegle z nowoczesną nauką, w której działał m.in. Isaac Newton. Warto widzieć w tym kontrast: kultura pełna przepychu rozwijała się w czasach wojen i klimatycznych kryzysów.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.