Oświecenie i rewolucje XVIII wieku: amerykańska i francuska

• Oświecenie było prądem intelektualnym XVIII wieku. Jego zwolennicy wierzyli w rozum i postęp, krytykowali przesądy, absolutyzm i przywileje stanowe, a w miejsce władzy opartej na tradycji stawiali prawa naturalne, tolerancję i podział władzy. Z tych idei czerpali twórcy konstytucji, reformatorzy i autorzy Encyklopedii. W sztuce epoki panował klasycyzm, który wracał do wzorów antyku.
• W Wielkiej Brytanii władza króla była już ograniczona przez parlament, a wynalazki, takie jak maszyna parowa, przyspieszały rewolucję przemysłową. W Prusach, Rosji i Austrii władcy modernizowali państwa, usprawniając administrację, wojsko i szkolnictwo, ale umacniali przy tym własną władzę. Sąsiadujące z Rzecząpospolitą monarchie wykorzystywały jej osłabienie.
• Rewolucja amerykańska wyrosła ze sporu trzynastu kolonii brytyjskich z Londynem: chodziło o podatki i prawo do reprezentacji. Kongres Kontynentalny w Filadelfii przyjął Deklarację Niepodległości, a wojna z Wielką Brytanią, w której kolonistom pomogła Francja, zakończyła się uznaniem niepodległości Stanów Zjednoczonych. Wśród cudzoziemskich ochotników byli Polacy: Kazimierz Pułaski i Tadeusz Kościuszko, którego fortyfikacje przyczyniły się do sukcesu pod Saratogą. Konstytucja Stanów Zjednoczonych stworzyła federację państw, w której władza ustawodawcza należała do Kongresu (Senat i Izba Reprezentantów), wykonawcza do prezydenta, a sądownicza do niezależnych sądów.
• Rewolucja francuska zaczęła się od kryzysu państwa: pustego skarbu, nierówności stanowych i niezadowolenia stanu trzeciego. Zwołane Stany Generalne zamieniły się w Zgromadzenie Narodowe, paryżanie zdobyli Bastylię, a Zgromadzenie ogłosiło Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Monarchię konstytucyjną zastąpiła republika, król został osądzony i stracony, a rządy jakobinów przyniosły terror. W zachodniej Francji wybuchło powstanie w Wandei, krwawo stłumione. Po rządach terroru władzę objął pięcioosobowy Dyrektoriat, który obalił Napoleon Bonaparte.
• Oceniając znaczenie obu rewolucji, patrzymy na trzy płaszczyzny. Politycznie upowszechniły zasadę suwerenności narodu i konstytucję jako podstawę ustroju. Gospodarczo i społecznie podważyły przywileje stanowe i otworzyły drogę do swobody gospodarowania i równości wobec prawa. W Rzeczypospolitej przykład Ameryki i Francji inspirował reformatorów, ale ich dzieło przerwały rozbiory.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.