Wojny Rzeczypospolitej w XVII wieku: Szwecja, Moskwa, Kozacy, Turcja

• W XVII w. Rzeczpospolita Obojga Narodów prowadziła wojny na wielu frontach. Ze Szwecją rywalizowała o Inflanty i o panowanie nad Bałtykiem; ten spór pogłębiały sprawy dynastyczne Wazów. Wielki sukces odniósł hetman Jan Karol Chodkiewicz w 1605 r. pod Kircholmem, lecz najgroźniejszy był najazd króla Karola X Gustawa w latach 1655–1660, zwany potopem szwedzkim. Szwedzi zajęli większość kraju, a opór zorganizowała konfederacja w Tyszowcach, obrona Jasnej Góry i partyzantka. Pokój w Oliwie w 1660 r. zakończył wojnę, ale Rzeczpospolita wyszła z niej osłabiona.
• Na wschodzie państwo wmieszało się w sprawy Moskwy w czasie smuty. Hetman Stanisław Żółkiewski rozbił wojska rosyjskie pod Kłuszynem w 1610 r., a polskie oddziały zajęły Kreml. Plany osadzenia na tronie moskiewskim królewicza Władysława skończyły się jednak niepowodzeniem. Później, po powstaniu Chmielnickiego, Rosja stała się groźnym przeciwnikiem. Rozejm w Andruszowie w 1667 r. rozstrzygnął, że lewy brzeg Dniepru przypadnie Rosji, a prawy zostanie przy Rzeczypospolitej.
• Źródłem kryzysu stali się też Kozacy. Rzeczpospolita traktowała ich jak wojsko w swojej służbie, ale ograniczała rejestr, czyli liczbę uprzywilejowanych, i odmawiała im szlacheckich praw. W 1648 r. Bohdan Chmielnicki, sprzymierzony z Tatarami, pokonał wojska koronne pod Żółtymi Wodami i Korsuniem. Ugoda zborowska w 1649 r. nie zakończyła walk, a w 1654 r. Kozacy w Perejasławiu uznali zwierzchność cara. Powstanie osłabiło państwo i otworzyło drogę dla Moskwy i Szwecji.
• Z Turcją i Tatarami Rzeczpospolita walczyła przez cały wiek. Klęska pod Cecorą w 1620 r. zakończyła się śmiercią hetmana Żółkiewskiego, a rok później pod Chocimiem odparto sułtana Osmana II. Po klęsce z 1672 r. i traktacie w Buczaczu Turcja zajęła Podole z Kamieńcem, lecz w 1673 r. hetman Jan Sobieski zwyciężył pod Chocimiem armię turecką. Jako król poprowadził w 1683 r. odsiecz Wiednia. Pokój w Karłowicach w 1699 r. przywrócił Rzeczypospolitej Kamieniec Podolski i zakończył wojny z Turcją. Te zwycięstwa umocniły sarmacką ideę przedmurza chrześcijaństwa.
• Zmiany granic w XVII w. były dla Rzeczypospolitej głównie stratami: Inflanty (poza Inflantami Polskimi) i Prusy Książęce, których zwierzchności zrzekła się w 1657 r., oraz ziemie na wschodzie. Na krótko odzyskała Podole i Kamieniec. Wojny pochłonęły siły i pieniądze państwa, a w polityce wewnętrznej narastał kryzys: rokosz Lubomirskiego w latach 1665–1666 pokazał słabość króla, a Jan II Kazimierz w 1668 r. abdykował.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.