Odkrycia geograficzne i dualizm gospodarczy Europy

• Europejczycy szukali morskiej drogi do Indii i krajów Wschodu, bo lądowe szlaki handlowe opanowali Turcy, którzy pobierali wysokie opłaty, więc przyprawy docierały do Europy drogo. Kusiły też opowieści o złocie i srebrze dalekich krajów, a wyprawy dawały szansę na sławę i majątek. Ważnym motywem była chęć szerzenia chrześcijaństwa. Dalekie rejsy umożliwiły nowe statki, karawele, oraz dokładniejsze mapy i przyrządy nawigacyjne, a przyspieszała je rywalizacja Portugalii i Hiszpanii.
• Pierwsi ruszyli Portugalczycy. Z inicjatywy infanta Henryka Żeglarza zajęli w 1415 r. Ceutę i zaczęli badać zachodnie wybrzeża Afryki, odkrywając Maderę, Azory i Wyspy Zielonego Przylądka. W 1488 r. Bartolomeu Diaz dopłynął do południowego krańca kontynentu i udowodnił, że do Indii można dotrzeć drogą morską. Vasco da Gama dopłynął tam w 1498 r. do miasta Kalikat. Na wybrzeżach Portugalczycy zakładali faktorie handlowe.
• Hiszpania chciała dorównać sąsiadowi. Krzysztof Kolumb przekonywał, że dotrze do Indii, płynąc na zachód, i w 1492 r. na trzech statkach dopłynął do wysp u wybrzeży Ameryki. Aby uniknąć sporów, oba państwa zawarły w 1494 r. traktat w Tordesillas, który dzielił strefy wpływów wzdłuż linii na zachód od Wysp Zielonego Przylądka. Wyprawa Magellana z lat 1519–1522 jako pierwsza opłynęła świat; w 1522 r. do Hiszpanii wróciło tylko 18 marynarzy, a sam Magellan zginął w 1521 r. na Filipinach.
• W Ameryce konkwistadorzy podbijali kolejne państwa. Wyprawa Hernána Cortésa doprowadziła w 1521 r. do upadku państwa Azteków, a hiszpańskie ekspedycje zniszczyły też państwo Inków i kulturę Majów. Rdzenna ludność wymierała od chorób i pracy przymusowej: w Meksyku z około 25 milionów mieszkańców zostało w 1585 r. około 2 milionów. System encomienda pozwalał kontrolować Indian i zmuszać ich do pracy, a do pracy sprowadzano też niewolników z Afryki. Hiszpania tworzyła wicekrólestwa, Portugalia zakładała głównie faktorie i plantacje.
• Dla Europy najważniejszym skutkiem był napływ srebra i złota, zwłaszcza po odkryciu złóż w Potosí w 1545 r. Kruszce wywołały rewolucję cen: ceny żywności rosły szybko, a ceny wyrobów rzemieślniczych znacznie wolniej. Handel przesunął się nad Atlantyk, a na zachód od Łaby rozwijała się gospodarka towarowo-pieniężna z manufakturami.
• Na wschód od Łaby, także w Rzeczypospolitej, rosła rola eksportu zboża i surowców, który opierał się na folwarku i pańszczyźnie. Tak powstał dualizm gospodarczy Europy. Odkrycia poszerzyły też wiedzę o świecie, potwierdziły kulistość Ziemi i dały początek europejskiemu kolonializmowi, który rozrastał się w XVI–XVIII w.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.