Reformacja i kontrreformacja w Europie i w Polsce

• Reformacja wyrosła z kryzysu Kościoła u progu XVI w. Wiernych oburzał handel odpustami, bogactwo duchowieństwa i jego niski poziom moralny, a humaniści domagali się powrotu do Biblii. Dzięki drukowi krytyczne teksty rozchodziły się masowo. W 1517 r. Marcin Luter wystąpił przeciw odpustom z 95 tezami, a po wykluczeniu go z Kościoła dał początek nowemu wyznaniu. Z jego nauk wynikało, że podstawą wiary jest Biblia, którą wierni mogą czytać w swoim języku, a nie tradycja i urząd papieski.
• Luteranizm przyjęli w Rzeszy liczni książęta i miasta, bo uwalniał ich od zależności od Rzymu i dawał szansę na przejęcie dóbr kościelnych. Walki między katolikami i protestantami zakończył w 1555 r. pokój augsburski: o wyznaniu poddanych decydował władca (cuius regio, eius religio). Poza Rzeszą rozwijał się kalwinizm, który Jan Kalwin zorganizował w Genewie. Jego wyznawców we Francji nazywano hugenotami. W Anglii było inaczej: Henryk VIII zerwał z papieżem z powodów politycznych, a parlament zatwierdził jego władzę nad Kościołem w Anglii, co dało początek anglikanizmowi.
• Kościół katolicki odpowiedział reformą wewnętrzną i walką z protestantyzmem, czyli kontrreformacją. Sobór trydencki, obradujący z przerwami w latach 1545–1563, potwierdził podstawy nauki katolickiej, umocnił władzę papieża i biskupów oraz zadbał o lepsze przygotowanie duchownych. Ważną rolę odegrali jezuici, zakon założony przez Ignacego Loyolę: prowadzili szkoły i kolegia, uczyli, głosili kazania i służyli papieżowi. Kontrreformacja oddziaływała też na kulturę, przede wszystkim na sztukę baroku.
• Spory wyznaniowe zamieniły się w wojny. We Francji, rozdartej między katolików a hugenotów, doszło w 1572 r. w Paryżu do masakry hugenotów, zwanej nocą św. Bartłomieja, a edykt nantejski z 1598 r. zagwarantował protestantom prawa i położył kres wojnom religijnym za panowania Henryka IV. Najcięższym konfliktem stała się wojna trzydziestoletnia, która zaczęła się jako spór religijny w Czechach, ale wciągnęła większość Europy i skończyła się pokojem westfalskim w 1648 r.
• W Rzeczypospolitej reformacja trafiła na podatny grunt. Luteranizm przyjęli głównie mieszczanie, kalwinizm szlachta i magnaci, wśród nich Radziwiłłowie na Litwie, a obok nich działali bracia czescy. Wobec zagrożenia ze strony kontrreformacji protestanci zawarli w 1570 r. porozumienie w Sandomierzu. Kontrreformację wspierali biskupi, m.in. Stanisław Hozjusz, który sprowadził do kraju jezuitów, i kaznodzieje, jak Piotr Skarga. Od około 1570 r. część szlachty zaczęła wracać do katolicyzmu, ale państwo pozostało wielowyznaniowe.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.