Feudalizm, miasta i kultura średniowiecza

• W systemie feudalnym ziemia była podstawą władzy. Król lub książę nadawał możnym lenno, czyli ziemię w zamian za służbę wojskową, a obdarowany stawał się wasalem. Wasale oddawali część ziemi swoim wasalom, więc powstawała drabina zależności. Społeczeństwo dzieliło się na trzy stany: duchownych, rycerzy i chłopów. Pierwsi się modlili, drudzy walczyli, trzeci pracowali na utrzymanie wszystkich.
• Gospodarka opierała się na majątkach ziemskich, w których chłopi uprawiali ziemię pana i własne poletka. Płacili rentę feudalną: odrabiali pańszczyznę, oddawali część plonów albo płacili pieniędzmi. Od XI w. rosły plony dzięki trójpolówce, ciężkiemu pługowi i karczunkowi lasów, a w wiekach ciepłego klimatu mogło wyżywić się więcej ludzi.
• Rosnąca ludność, nadwyżki płodów i handel ożywiły miasta. Miasto uzyskiwało samorząd i własne prawo, w Europie Środkowej często magdeburskie lub lubeckie, a właściciel ziemi lokował je albo wieś, powierzając zasadźcy wytyczenie osady. Kupcy i rzemieślnicy zrzeszali się w gildiach i cechach. Północ Europy pokrył związek miast, Hanza, a we Włoszech rosły bogate republiki kupieckie, takie jak Wenecja i Genua.
• Kościół kształtował kulturę. Łacina łączyła wykształconych w całej Europie, a monarchowie i rycerze podzielali wspólne wzory: etos rycerski i wiarę. W miastach powstawały uniwersytety, na których uczono teologii, prawa i medycyny. Filozofia i teologia chrześcijańska łączyły wiarę z rozumem w scholastyce. Zakony żebrzące, franciszkanie i dominikanie, głosiły kazania w miastach i uczyły.
• Sztuka też zmieniała się z wiekami. Romańskie kościoły miały grube mury, półkoliste łuki i małe okna. Gotyk wprowadził ostre łuki, sklepienia żebrowe, szerokie witraże i strzeliste wieże. W Polsce średniowiecze dało katedry, klasztory, kroniki i uczelnię królewską w Krakowie, a chrześcijaństwo w obrządku łacińskim związało kulturę polską z Europą Zachodnią.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.