Kleksa

Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · 1138⁠–⁠1370

Rozbicie dzielnicowe i zjednoczenie: od Krzywoustego do Kazimierza Wielkiego

Podstawa programowa historii wymaga, żebyś znał przyczyny i następstwa rozbicia dzielnicowego, kolonizację na prawie niemieckim, zagrożenia zewnętrzne, drogę do zjednoczenia oraz rządy ostatnich Piastów. Tu masz skrót wydarzeń, chronologię, postacie i pojęcia, dwa rozwiązane zadania arkuszowe oraz zadania do samodzielnego sprawdzenia, jako przygotowanie do matury z historii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2023 (zadanie 6), 2025 (zadanie 5.1, fragment A), 2026 (zadania 6.1 i 6.2).

W skrócie

przyczyny i skutki
  • Bolesław Krzywousty miał za sobą wojnę z bratem Zbigniewem i chciał oszczędzić synom podobnych walk. Dlatego w statucie sukcesyjnym, który wszedł w życie w 1138 r., podzielił kraj na dzielnice i wyznaczył seniora, który miał rządzić dzielnicą senioralną i czuwać nad młodszymi braćmi. Zamiast jedności przyniosło to rozbicie dzielnicowe: już w 1141 r. wybuchły walki, a w 1146 r. książę senior Władysław musiał uciekać z kraju.
  • Książęta szukali poparcia możnych i biskupów, więc coraz więcej im przyznawali. Po 1202 r. zasada senioratu przestała się liczyć, a w 1227 r. po śmierci Leszka Białego, który zginął na zjeździe w Gąsawie, przestała obowiązywać zasada pryncypatu. Osłabione państwo było bezbronne wobec sąsiadów: w 1226 r. sprowadzono na ziemie polskie Krzyżaków, w 1241 r. Mongołowie pobili pod Legnicą rycerstwo polskie, a Brandenburgia i Krzyżacy zajmowali pogranicza.
  • W tym samym czasie ziemie polskie zmieniały się gospodarczo i społecznie. Książęta, biskupi i możni zakładali wsie i miasta na prawie niemieckim: zasadźca sprowadzał osadników, zostawał sołtysem albo wójtem, a osadnicy dostawali wolniznę, czyli czasowe zwolnienie z płacenia. Pierwsze miasto na prawie magdeburskim to Złotoryja. Rosło znaczenie rycerstwa i mieszczan, a Kościół zdobywał immunitety, co przygotowywało społeczeństwo stanowe.
  • Do zjednoczenia prowadziły wspólny język, Kościół i pamięć o jednym królestwie. W 1295 r. koronację Przemysła II przeprowadził arcybiskup Jakub Świnka, a król zginął w zamachu w następnym roku. W 1300 r. ten sam arcybiskup koronował Wacława II, władcę Czech. W 1306 r. Władysław Łokietek zajął Wawel, a po zamordowaniu syna Wacława II, ostatniego z czeskiej dynastii, został uznany za księcia Polski; w 1320 r. koronował się w Krakowie. Papież wyraził tylko nieoficjalną zgodę, bo obawiał się czeskiego rywala.
  • Łokietek nie odzyskał Pomorza Gdańskiego, które w 1308 r. zajęli Krzyżacy, ale związał się z Węgrami przez małżeństwo córki Elżbiety z królem Węgier Karolem Robertem. Jego syn Kazimierz, koronowany w 1333 r., prowadził rozważną politykę: zawarł w 1343 r. pokój z Krzyżakami, odzyskując Kujawy i ziemię dobrzyńską, zajął Ruś Halicką, ustalił z Węgrami zasady sukcesji, założył w 1364 r. Akademię Krakowską i kazał spisać prawo.
  • Kazimierz Wielki zmarł w 1370 r. bez męskiego potomka. Koronę odziedziczył siostrzeniec, Ludwik Węgierski, zgodnie z układami, które Kazimierz zawarł wcześniej z Węgrami. Zakończyła się epoka Piastów na polskim tronie, a rozpoczął okres związków Polski z Węgrami i Litwą.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Chronologia

data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
  1. 1138 r.wchodzi w życie statut sukcesyjny Bolesława Krzywoustego; początek rozbicia dzielnicowegoźródło
  2. 1146 r.młodsi synowie Krzywoustego i możni zmuszają seniora Władysława do ucieczki z krajuźródło
  3. 1226 r.na ziemie polskie zostają sprowadzeni Krzyżacyźródło
  4. 1227 r.zjazd w Gąsawie: po śmierci Leszka Białego przestaje obowiązywać zasada pryncypatuźródło
  5. 9 kwietnia 1241 r.bitwa pod Legnicą: klęska polskiego rycerstwa w walce z Mongołami, poległ książę Henryk IIźródło
  6. 16 sierpnia 1264 r.statut kaliski, przywilej dla Żydów gwarantujący im samorząd i wolność handluźródło
  7. 1295 r.koronacja Przemysła II na króla Polski; w następnym roku król ginie w zamachuźródło
  8. 1300 r.arcybiskup Jakub Świnka koronuje na króla Polski Wacława II, władcę Czechźródło
  9. 1308 r.Krzyżacy zajmują Gdańsk i Pomorze Gdańskieźródło
  10. 20 stycznia 1320 r.koronacja Władysława Łokietka w katedrze wawelskiejźródło
  11. 1333 r.śmierć Łokietka i koronacja Kazimierza Wielkiegoźródło
  12. 1340 r.wojska Kazimierza zajmują Lwów; początek walk o Ruś Halickąźródło
  13. 8 lipca 1343 r.pokój kaliski z Krzyżakami: Polska odzyskuje Kujawy i ziemię dobrzyńskąźródło
  14. 5 listopada 1370 r.śmierć Kazimierza Wielkiego; tron obejmuje Ludwik Węgierskiźródło

Postacie

Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
  • Bolesław KrzywoustyKsiążę Polski w latach 1107–1138; walczył z bratem Zbigniewem, a przed śmiercią ustalił zasady podziału kraju między synów.
  • Władysław II WygnaniecNajstarszy syn Krzywoustego, pierwszy senior; w 1146 r. uciekł z kraju przed młodszymi braćmi.
  • Leszek BiałySyn Kazimierza Sprawiedliwego, książę krakowski; w 1227 r. zwołał zjazd w Gąsawie i zginął tam w zamachu księcia pomorskiego Świętopełka.
  • Jakub ŚwinkaArcybiskup gnieźnieński, który wspierał ideę zjednoczenia; w swojej katedrze w Gnieźnie włożył koronę na głowę Przemysłowi II, a w 1300 r. koronował Wacława II.
  • Przemysł IIKsiążę wielkopolski, koronowany w 1295 r.; zginął w zamachu w Rogoźnie w 1296 r.
  • Wacław IIKról Czech z dynastii Przemyślidów, który w latach 90. XIII w. opanował Małopolskę, a po śmierci Przemysła II także Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie; w 1300 r. przyjął polską koronę.
  • Władysław ŁokietekKsiążę, od 1320 r. król Polski; zjednoczył Małopolskę i Wielkopolskę, związał się z Węgrami, zmarł w 1333 r.
  • Kazimierz WielkiKról w latach 1333–1370, ostatni Piast na polskim tronie; zawarł pokój kaliski, zdobył Ruś Halicką, założył Akademię Krakowską.
  • Ludwik WęgierskiSyn Elżbiety Łokietkówny i króla Węgier, siostrzeniec Kazimierza Wielkiego; od 1370 r. król Polski, wcześniej król Węgier.

Pojęcia

rozbicie dzielnicowe
Okres od 1138 r. do 1320 r., gdy państwo polskie dzieliło się na dzielnice rządzone przez książąt z dynastii Piastów; ich liczba rosła, a władza centralna słabła.
seniorat
Zasada ze statutu Krzywoustego: najstarszy z książąt rządzi dzielnicą senioralną i ma zwierzchnictwo nad pozostałymi; po 1202 r. przestała obowiązywać.
lokacja na prawie niemieckim
Założenie wsi lub miasta według zasad prawa niemieckiego: osadnicy zachowywali wolność osobistą, płacili czynsz i mogli liczyć na wolniznę, a ziemia musiała mieć immunitet.
zasadźca
Przedsiębiorca, który za zgodą właściciela ziemi organizował osadę; po sprowadzeniu osadników obejmował we wsi urząd sołtysa, a w mieście wójta.
wolnizna
Czasowe zwolnienie osadników z wszelkich świadczeń na rzecz pana, które pozwalało im zagospodarować nieużytki; trwało nawet kilkanaście lat.
prawo magdeburskie
Najczęściej stosowana odmiana prawa niemieckiego na ziemiach polskich; pierwsze miasto, które je otrzymało, to Złotoryja w 1211 r.
statut kaliski
Przywilej księcia Bolesława Pobożnego z 1264 r. dla Żydów, który zapewniał im samorząd, wolność handlu i odrębne sądy.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, historia (poziom rozszerzony), zadanie 5.1

Zadanie 5.

Źródło 1. Fragment tablicy genealogicznej dynastii Przemyślidów
CKE
Uwaga – daty oznaczają okres panowania. Na podstawie: Dynastie Europy, red. A. Mączak, Wrocław 2009, s. 266–267. Źródło 2. Fragmenty opracowań historycznych Fragment A: Koronacji dokonał arcybiskup Jakub Świnka, a w samej Wielkopolsce jego kandydatura zyskała uznanie. Trudno więc mówić tu o uzurpacji, zwłaszcza że po gwałtownej śmierci Przemysła II idea królewskiej korony polskiej znów przeszła w sferę wizji i planów, a nie faktów. […] Pod bezpośrednim władaniem nowego króla znajdowały się Małopolska i większość ziem Wielkopolski. Wkrótce też rozciągnął swą władzę na Pomorze Gdańskie, gdzie poparł go najbardziej znaczący ród Święców. Fragment B: Z wielkim wojskiem uderzył wprost w serce piastowskiego państwa. Spotkał wprawdzie opór, ale zbyt słaby, aby powstrzymać najeźdźców. Giecz i Kruszwica poddały się bez walki, padły Gniezno, Poznań i Ostrów (gdzie archeologicznie mamy uchwytne ślady zaciekłej obrony piastowskiej drużyny). W Poznaniu zbezczeszczono groby Piastów, z Gniezna wywieziono [relikwie świętego], a także ogromne skarby. T. Jurek, E. Kizik, Historia Polski do 1572, Warszawa 2013, s. 85; S. Rosik, P. Wiszewski, Poczet polskich królów i książąt, Wrocław 2005, s. 212–213.

Zadanie 5.1. (0–1)

Każdemu wydarzeniu opisanemu we fragmentach A–B (źródło 2.) przyporządkuj władcę ze źródła 1., który był związany z tym wydarzeniem. Odpowiedzi zapisz poniżej.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 5.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2023, historia (poziom rozszerzony), zadanie 6

Zadanie 6.

Źródło 1. Fragment opracowania historycznego Łokietek wzrósł i wychował się w smutnych czasach zupełnego rozstroju politycznego w końcu XIII stulecia, otaczał go ze wszystkich stron przykład na wpół dzikich, niepohamowanych w swych namiętnościach, krótkowidzących pod względem politycznym, czyhających nawzajem na swoje dzierżawy książąt piastowskich. Nie lepszym też był od nich w pierwszych swoich występach, mimo wyższego swego niezaprzeczalnie umysłu, Łokietek. Dopiero ciężkie przejścia zrobiły zeń inszego człowieka, wielkiego bohatera i przezornego króla, ale nie złagodziły jego charakteru, pozostawiły go zawsze wierzącym w tę siłę fizyczną, w tę energię woli, której państwo swoje i utrzymanie jego całości zawdzięczał. M. Bobrzyński, Dzieje Polski w zarysie, Warszawa 1987, s. 182. Źródło 2. Fragment opracowania historycznego Z pewnością Władysław Łokietek był właściwym człowiekiem na ówczesne, tak bardzo skomplikowane czasy. Wypłynął przecież z absolutnej nicości, z peryferyjnego księstewka, a zdobył i utrzymał do naturalnej śmierci najwyższą nagrodę, czyli koronę, co nie udało się wielu innym […]. W czasach zamętu za jedyne prawo uznawał miecz, nie do końca zresztą własny, choć nie zawsze umiał się nim właściwie posłużyć. Doskonale za to radził sobie w wirze intryg i wiarołomstwa, niewątpliwie znacznie lepiej niż w bezpośredniej walce o władzę. […] [G]orzej spisywał się później – już jako gospodarz kraju […]. Podejmowane przez niego decyzje miały z reguły podłoże emocjonalne, bez żadnej próby refleksji czy analizowania ich skutków. Nigdy nie wyrósł ze swego księstwa brzesko-kujawskiego. A. Zieliński, Władysław Łokietek […], Warszawa 2010, s. 12–13.

Zadanie 6. (0–2 pkt)

Porównaj zaprezentowane w źródłach 1. i 2. opinie historyków na temat Władysława Łokietka. Przedstaw jedno podobieństwo i jedną różnicę między nimi. Podobieństwo: … Różnica: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2305), zadanie 6. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
matura

Zadanie 6.

Fragmenty opracowania historycznego Fragment A: Dynastia pochodzenia normańskiego rządząca Rusią od końca IX wieku do 1598 roku. Za założyciela dynastii uchodzi legendarny wódz Waregów, który miał przybyć w 862 roku na Ruś, zdobyć Wielki Nowogród, Białe Jezioro, Izborsk i założyć tam własne państwo. Fragment B: Dynastia królewska, wywodząca swą nazwę od hrabiów w zachodniej Francji. Karol I dążył do stworzenia władztwa sięgającego wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego. Ta polityka wymagała zbliżenia z Węgrami. Karol Robert objął w 1308 roku tron węgierski.

Zadanie 6.1. (0–1)

Podaj nazwy dynastii, których dotyczą fragmenty A–B opracowania historycznego.

Zadanie 6.1 z arkusza CKE MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z historii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Najpóźniej z wymienionych wydarzeń nastąpiła

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Stwierdzenia dotyczą ziem polskich w XIII i XIV w. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Przywilej dla Żydów, zwany statutem kaliskim, wydał książę Władysław Łokietek.
Kazimierz Wielki założył Akademię Krakowską, najstarszą polską uczelnię.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Podaj miasto, w którym w 1295 r. odbyła się koronacja księcia wielkopolskiego Przemysła II na króla Polski.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Utożsamianie statutu Krzywoustego z końcem rozbicia. Statut z 1138 r. miał zapobiec walkom, a w praktyce zapoczątkował rozbicie dzielnicowe, które trwało do 1320 r.
  • Zamienianie kolejności najazdu mongolskiego i sprowadzenia Krzyżaków. Zakon pojawił się na ziemiach polskich w 1226 r., a Mongołowie pobili Polaków pod Legnicą dopiero w 1241 r.
  • Mylenie dwóch koronacji. Wacław II koronował się w 1300 r., Łokietek w 1320 r.; tę drugą uznaje się za koniec rozbicia dzielnicowego.
  • Utożsamianie kolonizacji na prawie niemieckim z napływem Niemców na polską wieś. Prawo niemieckie to przede wszystkim zasady lokacji, które dawały osadnikom wolność osobistą i czynsz.

Zapamiętaj

  • Rozbicie dzielnicowe: od statutu Krzywoustego z 1138 r. do koronacji Łokietka w 1320 r.
  • Kazimierz Wielki: pokój kaliski w 1343 r., Akademia w 1364 r., zmarł w 1370 r.
  • Zwróć uwagę na dwie koronacje, 1300 r. (Wacław II) i 1320 r. (Łokietek), oraz na zamach na Przemysła II w 1296 r.
  • Nie myl seniora, czyli księcia senioralnego, z zasadźcą, który zakładał wieś lub miasto na prawie niemieckim.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Dlaczego Bolesław Krzywousty podzielił państwo między synów?+
    Odp.:Krzywousty znał z własnego życia skutki bratobójczej walki o władzę, bo przez lata toczył ją ze Zbigniewem. Miał też wielu synów, więc statut sukcesyjny miał zapewnić im udziały i zachować jedność państwa dzięki seniorowi. Zamiast tego synowie rywalizowali, a możni i Kościół wykorzystywali spory książąt dla własnych korzyści.
  2. 2.Jakie były skutki rozbicia dzielnicowego?+
    Odp.:Skutki polityczne były poważne: wojny między książętami, utrata ziem, jak Pomorze Gdańskie, i bezbronność wobec Mongołów oraz Krzyżaków. Rosło jednak znaczenie możnych i duchowieństwa, a książęta nadawali liczne przywileje. Pozytywny skutek to rozwój gospodarczy i kolonizacja na prawie niemieckim, która zmieniła wieś i miasta.
  3. 3.Na czym polegała kolonizacja na prawie niemieckim?+
    Odp.:Najpierw właściciel ziemi wydawał dokument lokacyjny, a zasadźca zbierał osadników i organizował wieś albo miasto. Potem obejmował urząd sołtysa lub wójta i dostawał dużą część ziemi i dochodów. Osadnicy płacili czynsz i na początku korzystali z wolnizny, a ziemia miała immunitet. Dzięki temu rosły miasta i zmieniały się stosunki na wsi.
  4. 4.Kto i jak doprowadził do zjednoczenia państwa?+
    Odp.:Do zjednoczenia przyczynili się Kościół, zwłaszcza arcybiskup Jakub Świnka, oraz władcy. Przemysł II w 1295 r. i Wacław II w 1300 r. przyjęli koronę, ale dopiero Władysław Łokietek opanował Małopolskę i Wielkopolskę i koronował się w 1320 r. Dzieło dokończył jego syn Kazimierz Wielki, który wzmocnił państwo prawem i dyplomacją.
  5. 5.Co osiągnął Kazimierz Wielki?+
    Odp.:W 1343 r. zawarł pokój z Krzyżakami i odzyskał Kujawy oraz ziemię dobrzyńską, a od 1340 r. toczył walki o Ruś Halicką. Z Węgrami ustalił zasady sukcesji, założył w 1364 r. Akademię Krakowską i kazał spisać prawo, w tym statut wiślicki. Zmarł w 1370 r. bez męskiego potomka.
  6. 6.Jakie zagrożenia zewnętrzne niosły Marchia Brandenburska, Krzyżacy i Mongołowie?+
    Odp.:Mongołowie w 1241 r. pobili polskie rycerstwo pod Legnicą i spustoszyli wiele ziem. Krzyżacy, sprowadzeni w 1226 r., podbijali Prusy, a w 1308 r. zajęli Pomorze Gdańskie. Brandenburgia rozszerzała swoje wpływy na zachodnich i północnych granicach, a w 1309 r. zawarła z zakonem układ dotyczący Pomorza.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z historii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.