Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · XIV–XV w.
Europa późnego średniowiecza: wojna stuletnia, czarna śmierć, husyci
Podstawa programowa historii wymaga, żebyś znał przemiany społeczne i gospodarcze późnego średniowiecza, kryzys idei władzy uniwersalnej, czarną śmierć, powstawanie monarchii stanowych oraz skutki upadku Bizancjum. Tu masz to w skrócie, z chronologią, postaciami i pojęciami, z dwoma rozwiązanymi zadaniami arkuszowymi oraz zadaniami do samodzielnego sprawdzenia, jako przygotowanie do matury z historii na poziomie rozszerzonym.
Na maturze 2023–2026: w 1 z 4 sesji – 2023 (zadania 5.1, 5.2 i 5.3).
W skrócie
przyczyny i skutki
W XIV i XV w. słabnie idea jednej władzy chrześcijańskiej nad Europą, sprawowanej wspólnie przez papieża i cesarza. Król Francji Filip IV Piękny nie uznał zwierzchnictwa papieża w sprawach świeckich, a papieże od 1309 r. mieszkali w Awinionie, pod silnym wpływem francuskiego dworu. Po 1378 r. Kościół miał równocześnie dwóch, a potem trzech papieży, co głęboko podkopało jego autorytet.
Rośnie za to znaczenie stanów: duchowieństwa, szlachty i mieszczan. W Anglii od XIII w. ukształtował się parlament, a od drugiej połowy XIV w. dwie jego izby. We Francji Stany Generalne zwoływano od 1302 r. Tak powstawały monarchie stanowe, w których zgoda stanów była potrzebna choćby do nowych podatków.
Kolejne pokolenia Europejczyków żyły w cieniu wojny angielsko-francuskiej, nazwanej później wojną stuletnią. Po wygaśnięciu głównej linii dynastii francuskiej o koronę upomniał się król Anglii, a spór splótł się z konfliktem o Flandrię. Angielscy łucznicy dali zwycięstwa pod Crécy i Azincourt, a pod Poitiers do niewoli trafił król Francji. Przełom przyniosła Joanna d’Arc, a w 1453 r. Anglicy stracili niemal wszystkie posiadłości na kontynencie.
Środkiem XIV w. wstrząsnęła czarna śmierć. Zaraza przyszła z Azji przez Krym i włoskie porty, a w ciągu kilku lat zabiła mniej więcej co trzeciego mieszkańca Europy. Ucierpiały zwłaszcza miasta, wsie się wyludniały, a rosnące ciężary i grabieże wojenne wywołały bunty, jak francuska żakieria.
Na przełomie XIV i XV w. kryzys objął też wiarę. Czeski kaznodzieja Jan Hus, skazany przez sobór, zginął na stosie, a Czechy ogarnęła rewolucja husycka. Ten sam sobór zakończył jednak schizmę zachodnią.
Mehmed II zdobył w 1453 r. Konstantynopol i zakończył istnienie cesarstwa bizantyjskiego. Turcy zagrozili Węgrom, państwu polsko-litewskiemu i włoskim miastom, a uczeni uciekający do Włoch wzmocnili tam zainteresowanie antykiem. Historycy często wiążą z tym rokiem umowny koniec średniowiecza.
Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.
Chronologia
data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
1265 r.w Anglii wielka rada baronów łączy się z przedstawicielami hrabstw i miast: początek parlamentu w kształcie zbliżonym do późniejszegoźródło
1302 r.we Francji Filip IV Piękny zwołuje w Paryżu pierwsze Stany Generalne, a papież ogłasza bullę „Unam sanctam”źródło
1309 r.papież przenosi kurię z Rzymu do Awinionuźródło
1337 r.Edward III wysuwa roszczenia do tronu Francji; początek wojny stuletniejźródło
26 sierpnia 1346 r.angielscy łucznicy rozbijają rycerstwo francuskie pod Crécyźródło
1347–1352czarna śmierć przechodzi przez Europęźródło
1356 r.bitwa pod Poitiers: francuski król Jan II Dobry dostaje się do angielskiej niewoliźródło
1358 r.we Francji wybucha żakieria, powstanie chłopskieźródło
1378 r.wybór antypapieża Klemensa VII zapoczątkowuje schizmę zachodniąźródło
1414–1418sobór powszechny w Konstancji; sobór kończy schizmę zachodniąźródło
1419 r.w Pradze wybucha powstanie husyckie, pierwsza defenestracja praskaźródło
1453 r.Turcy zdobywają Konstantynopol; Francuzi wypierają Anglików z Gujenny, co uznaje się za koniec wojny stuletniejźródło
Postacie
Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
Filip IV PięknyKról Francji; w sporze z papieżem o opodatkowanie duchowieństwa zwołał w 1302 r. Stany Generalne, aby zyskać poparcie poddanych.
Edward IIIKról Anglii od 1327 r., wnuk Filipa Pięknego po matce; pominięty w sukcesji francuskiej, wystąpił z roszczeniami do tronu i wygrał bitwę pod Crécy.
Filip VI WalezjuszBratanek Filipa Pięknego, uznany przez francuskich legistów za prawowitego króla; jego rycerstwo przegrało pod Crécy.
Karol VIIFrancuski delfin, który po odsieczy dla oblężonego miasta koronował się w Reims w 1429 r.; w 1450 r. odzyskał Normandię, a trzy lata później Gujennę.
Joanna d’ArcWiejska dziewczyna, która uwierzyła w swoje posłannictwo i stanęła na czele wojsk delfina; pojmana przez burgundczyków i wydana Anglikom, została spalona na stosie w 1431 r.
Jan HusCzeski kaznodzieja, od 1409 r. rektor uniwersytetu w Pradze; pod wpływem Wiklefa krytykował Kościół, potępiony przez sobór zginął na stosie w 1415 r.
Zygmunt LuksemburskiBrat czeskiego króla Wacława IV, król Węgier i król rzymski; husyci odmówili mu korony czeskiej, bo obwiniali go o śmierć Husa, a w 1420 r. Žižka rozbił jego wojska pod Witkową Górą.
Jan ŽižkaWódz taborytów, radykalnego skrzydła husytów, który zmarł w 1424 r.; według tradycji walczył pod Grunwaldem.
Mehmed IISułtan osmański, zdobywca Konstantynopola w 1453 r., który przeniósł tam stolicę państwa.
Pojęcia
wojna stuletnia
Wojna Anglii z Francją z lat 1337–1453, wywołana sporem o następstwo tronu francuskiego i o Flandrię; zakończyła się utratą przez Anglików niemal wszystkich posiadłości na kontynencie.
czarna śmierć
Dżuma dymieniczna z lat 1347–1352, sprowadzona z Krymu przez genueńskich kupców; zmniejszyła ludność Europy o mniej więcej jedną trzecią.
schizma zachodnia
Rozłam w Kościele po 1378 r., gdy równocześnie rządziło dwóch, a potem trzech papieży; zakończył go sobór w Konstancji.
husyci
Zwolennicy Jana Husa: umiarkowani kalikstyni żądali komunii pod obiema postaciami, radykalni taboryci – zniesienia hierarchii kościelnej i równości społecznej.
monarchia stanowa
Ustrój, w którym obok króla władzę współdzieli przedstawicielstwo stanów, a jego zgoda jest potrzebna między innymi do nowych podatków.
Stany Generalne
Zgromadzenie przedstawicieli duchowieństwa, szlachty i mieszczan we Francji, po raz pierwszy zwołane w 1302 r.; kompetencje miało z początku niejasne.
żakieria
Chłopskie powstanie we Francji w 1358 r., wywołane nędzą, wojennymi grabieżami i wzrostem obciążeń po czarnej śmierci; stłumiło je rycerstwo.
bulla „Unam sanctam”
Dokument papieża Bonifacego VIII z 1302 r., który głosił wyższość władzy duchownej nad świecką.
Zadanie z matury
źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2023, historia (poziom rozszerzony), zadanie 5.2
Zadanie 5.
Źródło 1. Fragment ilustracji przedstawiającej wojska dwóch stron konfliktu w bitwie pod Crécy w 1346 rokuhttps://gallica.bnf.frŹródło 2. Fragment tablicy genealogicznej ukazującej związki Kapetyngów z Plantagenetami¹CKE¹ Podane daty dotyczą panowania.
Na podstawie: T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1998, s. 288–299.
Zadanie 5.2. (0–1 pkt)
Wyjaśnij, odwołując się do źródła 2., w jakich okolicznościach król Anglii Edward III zgłosił pretensje do tronu francuskiego.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-R0-100-2305), zadanie 5.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Zasady oceniania CKE
za prawidłowe wyjaśnienie zawierające odwołanie do tablicy genealogicznej.1 pkt
za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe uzasadnienie według CKE
Przykładowe rozwiązania (CKE):
• Edward III zaczął domagać się uznania go za sukcesora korony francuskiej, gdyż był po matce (Izabeli) potomkiem dynastii Kapetyngów, której panowanie we Francji wygasło wobec braku bezpośrednich męskich następców tronu.
• W sytuacji, gdy wygasła główna linia dynastii Kapetyngów, a tron francuski przejęła jej boczna linia – Walezjusze.
• Edward III był po matce (Izabeli) potomkiem dynastii Kapetyngów.
Wyjaśnienie od Kleksy
Zacznij od tablicy genealogicznej. Edward III jest wnukiem Filipa IV Pięknego po matce, Izabeli, więc pochodzi od Kapetyngów. Na tron Francji wstępowali po kolei trzej synowie Filipa Pięknego, a żaden nie zostawił męskiego następcy: ostatni z nich, Karol IV, panował do 1328 r. i w tym samym roku królem został Filip VI Walezjusz.
Tablica pokazuje, że Filip VI był bratankiem Filipa Pięknego, czyli przedstawicielem bocznej linii. Francuscy legiści odsunęli od dziedziczenia kobiety i ich synów, a Edward III uznał, że pokrewieństwo przez matkę daje mu większe prawo do tronu niż Walezjuszowi.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za prawidłowe wyjaśnienie zawierające odwołanie do tablicy genealogicznej; 0 punktów za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Przykładowa odpowiedź: Edward III zgłosił pretensje do tronu francuskiego, bo po matce Izabeli był potomkiem Kapetyngów, a główna linia tej dynastii wygasła bez męskich następców.
Zadanie z arkusza CKEmatura
Matura 2023, historia (poziom rozszerzony), zadanie 5.3
Zadanie 5.
Źródło 1. Fragment ilustracji przedstawiającej wojska dwóch stron konfliktu w bitwie pod Crécy w 1346 rokuhttps://gallica.bnf.frŹródło 2. Fragment tablicy genealogicznej ukazującej związki Kapetyngów z Plantagenetami¹CKE¹ Podane daty dotyczą panowania.
Na podstawie: T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1998, s. 288–299.
Zadanie 5.3. (0–1 pkt)
Wyjaśnij, odwołując się do elementów graficznych ze źródła 1., w jaki sposób malarz przedstawił manifestowanie przez Edwarda III pretensji do korony francuskiej.
Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-R0-100-2305), zadanie 5.3. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE
Zasady oceniania CKE
za prawidłowe wyjaśnienie zawierające odwołanie do ilustracji.1 pkt
za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.0 pkt
Rozwiązanie i przykładowe uzasadnienie według CKE
Przykładowe rozwiązanie (CKE): Edward III manifestował swoje pretensje do korony francuskiej przez używanie na proporcu, obok symboli angielskich [lwów], symboli korony francuskiej [dynastii Kapetyngów – lilii na niebieskim tle].
Wyjaśnienie od Kleksy
Przyjrzyj się chorągwi angielskich wojsk na miniaturze. Obok herbowych lwów Anglii widać na niej lilie na niebieskim polu, czyli godło królów Francji.
Lilie na proporcu to znak programu politycznego Edwarda III: władca Anglii podkreślał, że ma prawo także do korony francuskiej, i robił to przed oczami przeciwnika, na polu bitwy pod Crécy.
Według zasad oceniania CKE: 1 punkt za prawidłowe wyjaśnienie zawierające odwołanie do ilustracji; 0 punktów za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Przykładowa odpowiedź: malarz pokazał na proporcu Edwarda III obok angielskich lwów lilie, symbol korony francuskiej, co manifestowało jego pretensje do tronu Francji.
Sprawdź się
sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
zadanie Kleksy
Zadanie 1. (0–1)
/1
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Najwcześniej z wymienionych wydarzeń wojny stuletniej nastąpiła
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 2. (0–1)
/1
Stwierdzenia dotyczą kryzysów późnego średniowiecza.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Żakieria, czyli powstanie chłopskie we Francji, wybuchła po bitwie, w której do niewoli angielskiej dostał się król Francji.
Sobór w Konstancji uniewinnił Jana Husa i przywrócił mu urząd rektora.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 3. (0–1)
/1
Przyporządkuj postaciom późnego średniowiecza ich opisy. Wybierz odpowiedź spośród A–D.
Opis
Akról Anglii, który zgłosił roszczenia do korony francuskiej
Bwiejska dziewczyna, która poprowadziła wojska delfina do zwycięstw
Cczeski kaznodzieja i rektor, skazany na stos jako heretyk
Dkról, który w sporze z papieżem zwołał zgromadzenie stanów
Postać
1. Filip IV Piękny
2. Jan Hus
3. Joanna d’Arc
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
zadanie Kleksy
Zadanie 4. (0–1)
/1
Podaj imię króla rzymskiego z dynastii Luksemburgów, który zaprosił Jana Husa na sobór w Konstancji i zagwarantował mu bezpieczną podróż i pobyt.
Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.
Przesuwanie czarnej śmierci do XV w. Epidemia przeszła przez Europę w latach 1347–1352, więc jej skutki, takie jak wyludnienie wsi i miast czy żakieria, dotyczą drugiej połowy XIV w.
Utożsamianie niewoli awiniońskiej ze schizmą zachodnią. Pierwsza oznacza rezydowanie papieży w Awinionie od 1309 r.; druga – równoczesne rządy kilku papieży po 1378 r.
Łączenie wojny stuletniej z wojnami husyckimi. Pierwsza toczyła się między Anglią a Francją, drugie – w Czechach, po spaleniu Husa.
Przekonanie, że rok 1453 to tylko Konstantynopol. W tym samym roku skończyła się też wojna stuletnia, ale oba wydarzenia nie miały ze sobą związku.
Zapamiętaj
Wojna stuletnia trwała w latach 1337–1453 i toczyła się między Anglią a Francją.
Czarna śmierć (1347–1352) zabiła około jednej trzeciej ludności Europy.
Zwróć uwagę na kolejność: Awinion od 1309 r., schizma od 1378 r., sobór w Konstancji w latach 1414–1418.
Nie myl kalikstynów, którzy żądali kielicha dla wiernych, z taborytami, którzy chcieli zmienić ustrój społeczny.
Monarchia stanowa: król rządzi wraz ze stanami, a stany decydują o podatkach.
Pytania i odpowiedzi
1.Dlaczego wybuchła wojna stuletnia?+
Odp.:Główną przyczyną był spór o koronę francuską. Po wygaśnięciu głównej linii dynastii Kapetyngów francuscy legiści odsunęli od dziedziczenia kobiety i ich synów, więc koronę dostał Filip VI Walezjusz, a nie angielski Edward III, wnuk Filipa Pięknego po matce. Dołożyły się spory o Flandrię, gdzie liczyła się angielska wełna, oraz poparcie Francji dla Szkotów.
2.Jak czarna śmierć zmieniła Europę?+
Odp.:Epidemia dżumy z lat 1347–1352 zmniejszyła ludność kontynentu o mniej więcej jedną trzecią i szczególnie mocno uderzyła w miasta. Wsie się wyludniały, a właściciele ziemscy zwiększali ciężary, co wywoływało bunty, na przykład żakierię we Francji. Zaraza przerwała też na pewien czas działania wojenne w wojnie stuletniej i pogłębiła kryzys religijny, bo wielu widziało w niej karę za grzechy.
3.Czym różni się niewola awiniońska od schizmy zachodniej?+
Odp.:Niewola awiniońska to czas, gdy papieże rezydowali w Awinionie, a nie w Rzymie, co zaczęło się w 1309 r. i uzależniło ich od francuskiego dworu. Schizma zachodnia zaczęła się w 1378 r., gdy równocześnie wybrano dwóch papieży, a później było ich trzech. Zakończył ją dopiero sobór w Konstancji.
4.Kim byli kalikstyni i taboryci?+
Odp.:To dwa skrzydła ruchu husyckiego w Czechach. Kalikstyni, czyli zwolennicy kielicha, byli umiarkowani: chcieli reformy Kościoła i komunii pod obiema postaciami, ale zachowania państwa i porządku społecznego. Taboryci, radykałowie z obozu na górze Tabor, głosili równość społeczną i likwidację hierarchii kościelnej. Ich wodzem był Jan Žižka.
5.Jak powstały monarchie stanowe?+
Odp.:Królowie potrzebowali pieniędzy i poparcia, więc zwoływali przedstawicieli duchowieństwa, szlachty i miast. W Anglii w 1265 r. do rady baronów dołączyli delegaci hrabstw i miast, a później rozdzieliły się izby Lordów i Gmin. We Francji Filip IV Piękny zwołał Stany Generalne w 1302 r. Zgoda stanów była potrzebna między innymi do nowych podatków.
6.Jakie skutki dla Europy miał upadek Konstantynopola?+
Odp.:Zdobycie miasta w 1453 r. zakończyło istnienie cesarstwa bizantyjskiego, które odgrywało ważną rolę kulturalną i gospodarczą. Turcy stali się bezpośrednim zagrożeniem dla Węgier, państwa polsko-litewskiego i włoskich miast handlowych. Uczeni z Bizancjum trafiali do Włoch, co wzmacniało tam zainteresowanie antykiem. Wielu historyków uznaje ten rok za symboliczny koniec średniowiecza.
Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.
Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.