Ostatni Jagiellonowie i unia lubelska

• Ostatni Jagiellonowie na polskim tronie to Zygmunt I Stary i jego syn Zygmunt II August. Pierwszy panował w latach 1506–1548, drugi do 1572 r. W tym czasie państwo polsko-litewskie rosło w siłę i bogaciło się na handlu zbożem, ale po wygaśnięciu męskiej linii dynastii trzeba było wymyślić, jak wybierać królów i jak utrzymać wspólnotę Korony i Litwy.
• Polityka zagraniczna przyniosła rozstrzygnięcie sporu z zakonem krzyżackim. Wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przeprowadził sekularyzację państwa zakonnego i w 1525 r. uznał w Krakowie zwierzchność króla, co przeszło do historii jako hołd pruski; Prusy Książęce zależały odtąd od Polski. W 1529 r. do Korony włączono Mazowsze, a w latach 1559–1561 Inflanty, po upadku państwa zakonu kawalerów mieczowych, przeszły pod opiekę Zygmunta Augusta. Na wschodzie rosła presja Moskwy, która w swojej polityce odwoływała się do „zbierania ziem ruskich” i idei Trzeciego Rzymu.
• W ustroju sejm stał się najwyższą władzą ustawodawczą, od kiedy w 1505 r. uchwalono konstytucję nihil novi. Szlachta średnia, niezadowolona z rozdawania dóbr królewskich możnym, stworzyła ruch egzekucyjny: domagała się egzekucji, czyli wykonania praw, i zwrotu królewszczyzn. Szczyt tego ruchu przypadł na sejm piotrkowski 1562–1563. W gospodarce rozwijała się gospodarka folwarczno-pańszczyźniana, a szlachta zdobywała coraz więcej przywilejów kosztem chłopów i mieszczan.
• Reformacja przyszła do Rzeczypospolitej z Niemiec i ze Szwajcarii. Wyznawali ją mieszczanie Prus i Wielkopolski, a potem coraz częściej szlachta, z magnatami z Radziwiłłów na czele. Władza królewska zwalczała ją tylko na początku, w latach 20. XVI w., a Zygmunt August nie chciał, by sprawy sumienia rozstrzygano siłą. Protestanci różnych wyznań zawarli w 1570 r. porozumienie w Sandomierzu, żeby wspólnie bronić się przed kontrreformacją.
• Zygmunt August nie miał dzieci, a Litwini obawiali się, że po jego śmierci związek z Koroną się rozpadnie. Na sejmie w Lublinie w 1569 r. król włączył do Korony Podlasie, Wołyń, Bracławszczyznę i Kijowszczyznę, a następnie posłowie obu państw zaprzysięgli unię realną. Powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów z jednym władcą, jednym sejmem i wspólną polityką zagraniczną, lecz z odrębnymi urzędami, wojskiem i skarbem. W 1572 r. zmarł ostatni Jagiellon i zaczął się czas wolnych elekcji.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.