Wolne elekcje: artykuły henrykowskie, pacta conventa, Batory i Wazowie

• Po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 r. wygasła męska linia Jagiellonów i państwo zostało bez króla. Szlachta nie chciała powierzać wyboru nowego władcy magnatom, więc przejęła go na siebie: każdy szlachcic mógł wziąć udział w wolnej elekcji i oddać głos. Na czas bezkrólewia władzę sprawował prymas jako interrex, a porządek miały utrzymać konfederacje.
• Zasady postępowania ustalił sejm konwokacyjny zwołany w Warszawie na początku 1573 r. Zawarto na nim konfederację warszawską, w której szlachta różnych wyznań obiecała zachować pokój i nie przelewać krwi z powodu wiary. Zdecydowano też, że po wyborze król zaprzysięgnie ustalone prawa. Tak powstały artykuły henrykowskie: stałe zasady ustroju, którymi związany był każdy kolejny elekt. Gwarantowały one wolną elekcję, ograniczały władzę króla i wymagały regularnych sejmów. Obok nich każdy elekt zawierał pacta conventa, czyli umowę z osobistymi zobowiązaniami.
• Pierwszym wybranym królem został Henryk Walezy, brat króla Francji. Nie zagrzał miejsca w Polsce: w 1574 r. po wiadomości o śmierci brata potajemnie opuścił kraj, by objąć tron francuski. Po drugim bezkrólewiu doszło do podwójnej elekcji: część stanów wskazała cesarza Maksymiliana II, a szlachta obrała Annę Jagiellonkę i Stefana Batorego, który został jej mężem. Ostatecznie na tronie zasiadł Batory.
• Stefan Batory wzmocnił państwo. Prowadził zwycięską wojnę z Moskwą o Inflanty i ziemię połocką, wspierał szkolnictwo, czego dowodem było założenie Akademii Wileńskiej, i opierał się na zaufanych współpracownikach, przede wszystkim na kanclerzu i hetmanie Janie Zamoyskim. Po jego śmierci w 1586 r. szlachta rozdzieliła się na dwa stronnictwa i w 1587 r. wybrała dwóch kandydatów. Zwyciężył Zygmunt III Waza, syn szwedzkiego króla i Katarzyny Jagiellonki; jego zwolennicy zbrojnie obronili koronę przed kontrkandydatem z Habsburgów.
• Początek rządów pierwszego Wazy nie był spokojny. Król pozostał związany ze Szwecją i dążył do połączenia obu koron, co w 1599 r. skończyło się utratą szwedzkiego tronu i konfliktem z sąsiadem. Szlachta nie ufała jego sojuszowi z Habsburgami, a część stanów zbuntowała się przeciw niemu w rokoszu Zebrzydowskiego. W tym samym czasie Rzeczpospolita angażowała się w sprawy państwa moskiewskiego, rozdartego przez smutę. Zygmunt III zmarł w 1632 r., a tron objął jego syn Władysław IV.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.