Kleksa

Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · XVI⁠–⁠XVIII w.

Sarmatyzm i demokracja szlachecka: liberum veto, magnateria, rokosze

Podstawa programowa historii wymaga, żebyś umiał opisać oligarchizację życia politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, wyjaśnić przyczyny jej kryzysu w XVII wieku i scharakteryzować sarmatyzm. Tu masz to w skrócie: przegląd zjawisk, chronologię, postacie i pojęcia, dwa zadania maturalne z wyjaśnieniem oraz zadania, które sprawdzisz od razu. Strona przygotowuje do matury z historii na poziomie rozszerzonym.

Na maturze 2023–2026: w 2 z 4 sesji – 2023 (zadanie 11.1), 2026 (zadanie 8).

W skrócie

przyczyny i skutki
  • Rzeczpospolita Obojga Narodów była państwem szlacheckim. Szlachta, czyli niewielka część ludności, miała prawa polityczne: wybierała posłów na sejmiki i sejm oraz króla na wolnej elekcji, a w obrębie swojego stanu była formalnie równa. Dlatego mówimy o demokracji szlacheckiej. Szlachta nazywała swój ustrój złotą wolnością i widziała w nim gwarancję, że żaden władca nie zostanie samowładcą.
  • Równość szlachty szybko stawała się pozorna. Oligarchizacja życia politycznego polegała na tym, że realną władzę przejmowali magnaci: właściciele ogromnych majątków, urzędów i licznej klienteli. Szlachta średnia i uboga, od właścicieli małych folwarków po gołotę, szukała ich protekcji, a sejmiki coraz częściej szły za głosem możnych patronów. Rywalizacja wielkich rodów obejmowała także Litwę, gdzie jeden ród potrafił rządzić niemal samowładnie.
  • Narzędzia ustroju bywały więc wypaczane. Zasada jednomyślności w sejmie, czyli liberum veto, miała chronić mniejszość przed złym prawem, ale od połowy XVII wieku pozwalała zrywać obrady jednym sprzeciwem. Posłów przekupywali magnaci i obce dwory, które w ten sposób blokowały reformy. Prawo do wypowiedzenia królowi posłuszeństwa, czyli rokosz, chroniło szlachtę przed tyranią, lecz służyło też walce stronnictw. Każdy projekt wzmocnienia władzy królewskiej budził podejrzenie, że król sięga po władzę absolutną.
  • W połowie XVII wieku państwo weszło w kryzys. Wojny z Kozakami, Szwecją i Moskwą przyniosły zniszczenia i straty ludności, osłabiły miasta i handel, a w gospodarce rosło znaczenie folwarku opartego na pańszczyźnie. Skarb był pusty, wojsko małe. Sąsiedzi (Rosja, Prusy, Szwecja, Austria) zyskiwali wpływ na sprawy Rzeczypospolitej, wspierając stronnictwa, kupując głosy i wprowadzając wojska.
  • Szlachta wytworzyła własną ideologię i kulturę. Sarmatyzm wiązał poczucie odrębności stanu z legendą o pochodzeniu od starożytnych Sarmatów, z kultem wolności, tradycji i katolicyzmu oraz z własnym strojem (kontusz, żupan) i obyczajem. W sztuce dominował barok: bogato zdobione kościoły i dwory magnackie, portret trumienny, uroczysta oprawa życia publicznego. Polski język, ubiór i obyczaje przejmowała szlachta Litwy i Rusi, a wzorami szlacheckiej kultury interesowali się też sąsiedzi, co świadczyło o atrakcyjności Rzeczypospolitej w XVII wieku.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Chronologia

data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
  1. 12 lipca 1606 r.początek rokoszu Zebrzydowskiegoźródło
  2. 5 lipca 1607 r.pod Guzowem wojska królewskie, dowodzone przez hetmanów Stanisława Żółkiewskiego i Jana Karola Chodkiewicza, pokonują rokoszanźródło
  3. 9 marca 1652 r.poseł z Upity Władysław Siciński nie zgadza się na przedłużenie obrad sejmu, a marszałek kończy obrady: precedens zerwania sejmuźródło
  4. 13 lipca 1666 r.klęska wojsk królewskich pod Mątwami w czasie rokoszu Lubomirskiegoźródło
  5. 31 lipca 1666 r.ugoda w Łęgonicach kończy rokosz Lubomirskiego; uczestnicy otrzymują amnestięźródło
  6. 16 września 1668 r.abdykacja króla Jana Kazimierza Wazyźródło
  7. 19 czerwca 1669 r.wybór Michała Korybuta Wiśniowieckiego na króla Polskiźródło
  8. 5 marca 1688 r.w Grodnie sejm zostaje zerwany jeszcze przed wyborem marszałka, po raz pierwszy w historii Polskiźródło
  9. 18 listopada 1700 r.pod Olkienikami pospolite ruszenie szlachty litewskiej pokonuje wojska Sapiehów i kończy samowładne rządy tego rodu na Litwieźródło
  10. 1 lutego 1717 r.Sejm Niemy: jednodniowy sejm pacyfikacyjny, od którego liczy się protekcja Rosji nad Rzecząpospolitąźródło
  11. 23 czerwca 1767 r.w Radomiu, z inspiracji rosyjskiego ambasadora, zawiązana zostaje konfederacja w obronie „złotej wolności” szlacheckiejźródło

Postacie

Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
  • Władysław SicińskiPoseł z Upity na sejm w 1652 r.; jego sprzeciw wobec przedłużenia obrad zapoczątkował praktykę zrywania sejmów.
  • Zygmunt III WazaKról Polski, przeciwko któremu wystąpił rokosz Zebrzydowskiego; jego wojska zwyciężyły rokoszan.
  • Jan KazimierzKról Polski od 1648 r. do abdykacji; w czasie rokoszu Lubomirskiego musiał zrezygnować z planów reform ustrojowych.
  • Michał Korybut WiśniowieckiWybrany na króla w 1669 r. dzięki popularności ojca, obrońcy Zbaraża; szlachta widziała w nim strażnika swoich przywilejów.
  • Jan III SobieskiW 1669 r. jeszcze nie król, lecz przywódca stronnictwa malkontentów, które zwalczało nowo wybranego władcę.

Pojęcia

liberum veto
Zasada jednomyślności w obradach sejmu: sprzeciw jednego posła mógł przerwać obrady i unieważnić uchwały. Od połowy XVII w. stawała się narzędziem paraliżowania państwa.
rokosz
Zbrojny związek szlachty przeciwko królowi, który miał łamać jej prawa; wypowiedzenie mu posłuszeństwa. Rokosze Zebrzydowskiego i Lubomirskiego wymierzone były w króla, którego podejrzewano o dążenie do wzmocnienia swojej władzy.
złota wolność
Szlachecka nazwa ustroju Rzeczypospolitej: wolna elekcja, rządy sejmu i sejmików, przywileje stanu szlacheckiego, ochrona przed władzą absolutną króla.
oligarchia magnacka
Faktyczne rządy wielkich rodów magnackich w państwie, w którym teoretycznie wszyscy szlachcice byli równi; skutkiem były rywalizacja rodów i podatność sejmów na obce wpływy.
gołota
Najuboższa szlachta, bez własności ziemskiej, zależna od magnatów, którzy wykorzystywali ją jako klientelę na sejmikach. Często odmawiano jej praw politycznych, a ustawa o sejmikach z 1791 r. formalnie odsunęła ją od udziału w nich.
sarmatyzm
Ideologia i styl życia szlachty XVII–XVIII w.: legenda o pochodzeniu od Sarmatów, poczucie odrębności stanu, kult wolności i tradycji, katolicyzm, ubiór i obyczaje.
barok
Styl w sztuce XVII i XVIII w.: bogactwo form i zdobień, dynamika, kontrasty światła i cienia; w Rzeczypospolitej widoczny w kościołach jezuickich, pałacach magnackich i portrecie trumiennym.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, historia (poziom rozszerzony), zadanie 8

Zadanie 8.

Fragmenty opracowania historycznego Fragment A: Ludzie posiadający prywatne i publiczne prawo szlacheckie, po udział w sejmikach, sejmie i elekcji króla, pod względem społecznym zbliżający się do warstwy chłopskiej. Mając niewielkie gospodarstwa, sami pracowali na roli, a nawet płacili analogiczne podatki jak chłopi. Świadomość społeczna łączyła ich raczej ze stanem szlacheckim jako całością, a oddzielała od bliższego im materialnie i kulturalnie sąsiedztwa chłopskiego, nie bezpośredniego zresztą, gdyż szlachta ta zamieszkiwała zwykle odrębne wsie. Fragment B: Najniższa kategoria szlachty, nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej. Zajmując płatne stanowiska służby, żołnierzy, drobnych urzędników, dzierżawców lub żyjąc w mieście z zajęć rzemieślniczo-handlowych, nie cieszyła się pełnią swoich szlacheckich praw. Odmawiano jej praw politycznych – udziału w sejmach i sejmikach, ale nie odbierano jej szlachectwa. Z chwilą gdy szlachcic nabywał własność ziemską lub ją wydzierżawiał, odzyskiwał pełne prawa szlacheckie, niekwestionowane przez nikogo.

Zadanie 8. (0–1 pkt)

Rozstrzygnij, w którym fragmencie – A czy B – scharakteryzowano szlachtę zaściankową. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji zawartych w wybranym fragmencie tekstu. Rozstrzygnięcie: … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 8. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2023, historia (poziom rozszerzony), zadanie 11.1

Zadanie 11.

Fragment opracowania historycznego [T]o nie ustrój Rzeczypospolitej był wypaczony, to nie liberum veto było problemem […], tylko świadomość polityczna społeczeństwa szlacheckiego, a właściwie jej brak. Liberum veto użyte w sposób zgodny z duchem „złotej wolności” epoki odrodzenia było rzeczywiście sposobem ostatecznym, drastycznym, a jednak mogącym uratować państwo przed uchwaleniem nietrafnej lub wadliwej ustawy. Jednak mentalność wszystkich stanów sejmujących w Rzeczypospolitej […] wypaczyła ten jakże cenny i niespotykany w innych ustrojach demokratycznych wentyl bezpieczeństwa, czyniąc z niego najprymitywniejszą broń w walce politycznej, rażącą nie tylko wroga, ale i pośrednio własne szeregi.

Zadanie 11.1. (0–1 pkt)

Wyjaśnij, na czym polegało wypaczenie zasady opisanej w tekście w praktyce polskiego parlamentaryzmu począwszy od poł. XVII wieku.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2023, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2305), zadanie 11.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Zerwanie sejmu przez Władysława Sicińskiego w 1652 r. nastąpiło

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Stwierdzenia dotyczą kryzysu Rzeczypospolitej w XVII wieku. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Konfederacja radomska powstała za sprawą przedstawiciela Rosji w Warszawie.
Pod Olkienikami wojska Sapiehów rozbiły pospolite ruszenie szlachty litewskiej.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj wydarzeniom ich następstwa. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Następstwo

  1. AZerwanie obrad jeszcze przed wyborem marszałka, bez precedensu w dotychczasowych dziejach.
  2. BZniesienie liberum veto przez sejm.
  3. CUgoda, amnestia dla uczestników i rezygnacja króla z planów reform.
  4. DPokonanie rokoszan przez wojska wierne królowi.
  5. EWprowadzenie wojsk rosyjskich do Warszawy.

Wydarzenie

1. rokosz Zebrzydowskiego
2. rokosz Lubomirskiego
3. sejm w Grodnie w 1688 r.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie rokoszu z konfederacją. Rokosz był sprzeciwem szlachty wobec króla, któremu zarzucano łamanie jej praw. Konfederacja była związkiem zawiązywanym w czasie wyjątkowym, na przykład przeciwko królowi i jego reformom albo w obronie kraju.
  • Przypisywanie liberum veto wyłącznie XVIII wiekowi. Pierwsze zerwanie sejmu przypada na połowę XVII wieku, a w następnych dziesięcioleciach zrywanie obrad stawało się coraz częstsze.
  • Utożsamianie całej szlachty z magnaterią. Szlachta była stanem bardzo zróżnicowanym: od magnatów, przez średnią, po zaściankową i gołotę, która w praktyce nie miała wpływu na sejmiki.
  • Ocenianie sarmatyzmu tylko jako zacofania. Był on ideologią, która wiązała wolność, katolicyzm i tradycję szlachecką, a jego kultura była atrakcyjna dla sąsiadów Rzeczypospolitej.

Zapamiętaj

  • Demokracja szlachecka: równość w obrębie stanu szlacheckiego, wolna elekcja, sejm i sejmiki.
  • Oligarchizacja: faktyczna władza wielkich rodów magnackich i ich klienteli.
  • Liberum veto: zasada jednomyślności zamieniona w zrywanie sejmów od połowy XVII w.
  • Zwróć uwagę na różnicę: gołocie często odmawiano praw politycznych, szlachta zaściankowa je zachowywała.
  • Sarmatyzm i barok to ideologia i styl szlacheckiej kultury XVII–XVIII w.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym była demokracja szlachecka?+
    Odp.:To ustrój, w którym prawa polityczne miała tylko szlachta, ale w jej obrębie obowiązywała równość. Szlachta decydowała na sejmikach i na sejmie, elekcją wybierała króla i broniła swoich przywilejów przed władzą monarchy. Nazywała to złotą wolnością. W praktyce wpływ na politykę miała przede wszystkim magnateria.
  2. 2.Dlaczego liberum veto paraliżowało państwo?+
    Odp.:Zasada jednomyślności pozwalała jednemu posłowi przerwać obrady i unieważnić uchwały sejmu. Od połowy XVII wieku używano jej do walki politycznej, a magnaci i obce dwory przekupywali posłów, by blokować niewygodne reformy. W efekcie sejmy rzadko kończyły się uchwałami, a skarb i wojsko pozostawały słabe.
  3. 3.Czym różni się rokosz od konfederacji?+
    Odp.:Rokosz był sprzeciwem szlachty wobec króla, który miał łamać jej prawa, i oznaczał wypowiedzenie mu posłuszeństwa. Konfederacja była związkiem zawiązywanym w czasie wyjątkowym, na przykład w obronie kraju albo przeciw królowi i jego reformom. Oba pojęcia dotyczą szlacheckich związków, lecz mają inne cele i uzasadnienie.
  4. 4.Co oznacza oligarchizacja życia politycznego?+
    Odp.:Oznacza przejmowanie realnej władzy przez wąską grupę magnatów, choć formalnie wszyscy szlachcice byli równi. Magnaci rządzili urzędami, dworami, wojskiem prywatnym i licznymi klientami. Rywalizacja ich rodów osłabiała państwo, a obce dwory potrafiły ją wykorzystywać.
  5. 5.Czym różniła się szlachta zaściankowa od gołoty?+
    Odp.:Szlachta zaściankowa miała niewielkie gospodarstwa, na których sama pracowała, i zachowywała prawa polityczne. Gołota nie miała własności ziemskiej, żyła ze służby, dzierżawy lub rzemiosła i w praktyce nie miała wpływu na sejmy ani na sejmiki. Prawa odzyskiwała, gdy nabyła ziemię albo ją wydzierżawiła.
  6. 6.Czym był sarmatyzm i jak go oceniać?+
    Odp.:Sarmatyzm to ideologia i styl życia szlachty: poczucie odrębności, legenda o pochodzeniu od starożytnych Sarmatów, kult wolności, tradycji i katolicyzmu, szlachecki strój i obyczaj. Dawał szlachcie poczucie wspólnoty i dumy, ale utrwalał też niechęć do zmian. Warto oceniać go ostrożnie, uwzględniając jego atrakcyjność kulturową dla sąsiadów i wady.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z historii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.