Jagiellonowie w XV wieku: unia w Krewie, Grunwald, wojna trzynastoletnia

• Po śmierci Ludwika Węgierskiego tron polski przypadł jego córce Jadwidze, którą koronowano w 1384 r. Panowie małopolscy szukali dla niej męża, który wzmocniłby państwo wobec zakonu krzyżackiego. W 1385 r. w Krewie wielki książę litewski Jagiełło obiecał, że przyjmie chrzest wraz z poddanymi, ożeni się z Jadwigą i obejmie tron w Krakowie, zachowując władzę nad Litwą. Powstała unia personalna: oba państwa łączyła osoba wspólnego władcy. W 1386 r. Jagiełło przyjął chrzest, ożenił się z Jadwigą i został koronowany.
• Wspólnym przeciwnikiem był zakon krzyżacki. W wielkiej wojnie z zakonem w latach 1409–1411 wojska polsko-litewskie, wspierane przez oddziały ruskie, czeskie i tatarskie, odniosły 15 lipca 1410 r. zwycięstwo pod Grunwaldem. Pierwszy pokój toruński przyniósł jednak ograniczone korzyści: Żmudź wróciła do Litwy na czas życia Witolda, a Polska odzyskała ziemię dobrzyńską.
• Związek obu państw wzmacniały kolejne unie: wileńsko-radomska w 1401 r. i horodelska w 1413 r. Na soborze w Konstancji rektor Akademii Krakowskiej, Paweł Włodkowic, reprezentujący Polskę i Litwę, głosił, że wszystkie narody mają naturalne prawo do życia w pokoju na swojej ziemi. Poglądy te zalicza się do polskiej szkoły prawa międzynarodowego.
• Rosły też prawa szlachty. Jagiełło nadawał szlachcie przywileje, a w zamian zabiegał między innymi o zgodę na następstwo tronu dla swoich synów: czerwiński w 1422 r. zabraniał konfiskaty majątku szlachcica bez wyroku sądu, a jedlneński i krakowski gwarantowały, że nikt nie zostanie uwięziony bez wyroku. Na początku wojny trzynastoletniej Kazimierz Jagiellończyk w przywilejach cerekwicko-nieszawskich z 1454 r. zgodził się, że nowe podatki i pospolite ruszenie wymagają zgody sejmików. Wzmocniło to sejmiki szlacheckie.
• Po śmierci Jagiełły tron objął jego syn Władysław III, który w 1440 r. został także królem Węgier, a w 1444 r. zginął pod Warną. W 1447 r. koronowano jego brata Kazimierza Jagiellończyka.
• Związek Pruski, założony w 1440 r., wypowiedział w 1454 r. posłuszeństwo zakonowi i zwrócił się do króla Polski, a Kazimierz w marcu 1454 r. wydał akt inkorporacji Prus do Korony. Zaczęła się wojna trzynastoletnia, w której Polacy ponieśli klęskę pod Chojnicami, ale z pomocą miast pruskich wykupili Malbork, a w 1466 r. II pokój toruński przyłączył do Polski jako Prusy Królewskie Elbląg, Malbork, Warmię, ziemię chełmińską i Pomorze Gdańskie.
• Kazimierz Jagiellończyk i jego żona Elżbieta Rakuszanka prowadzili politykę dynastyczną: syn Władysław został w 1471 r. królem Czech, a w 1490 r. także Węgier. Po śmierci Kazimierza w 1492 r. Jan Olbracht został królem Polski, a Aleksander wielkim księciem litewskim. Unia z Litwą osłabła, ale dynastia sięgała po władzę w całej Europie Środkowej.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.