Polska 1944–1956: przejęcie władzy przez komunistów i stalinizm

• Latem 1944 r., gdy Armia Czerwona zajmowała kolejne ziemie, w Moskwie powołano pod patronatem Stalina Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), a jego manifest odczytało radio moskiewskie jako dokument z Chełma. ZSRS ogłosił, że tylko Komitet ma prawo rządzić w Polsce, a manifest nazwał rząd w Londynie nielegalnym. Komitet wydawał dekrety, między innymi o Milicji Obywatelskiej i o ochronie państwa, a pod koniec 1944 r. Krajowa Rada Narodowa powołała w jego miejsce Rząd Tymczasowy z komunistami na kluczowych stanowiskach.
• W czerwcu 1945 r. powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej: obok komunistów zasiedli w nim Stanisław Mikołajczyk i inni politycy ludowcy, co miało wyglądać na kompromis. Konferencje wielkich mocarstw przesądziły o kształcie państwa: granice wschodnie oparto o linię Curzona, a zachodnie o Odrę i Nysę Łużycką. Polska straciła ludzi i miasta, a stolicę trzeba było odbudowywać od zera. Ludność niemiecka została wysiedlona, a na Ziemie Odzyskane osiedlano Polaków z dawnych kresów i z centrum kraju.
• Komuniści przejmowali państwo etapami. Najpierw zbudowali aparat przemocy: Urząd Bezpieczeństwa i Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Potem odebrali własność: przejęcie wielkich majątków ziemskich i nacjonalizacja przemysłu i banków dały państwu kontrolę nad gospodarką. Wreszcie zniszczyli opozycję polityczną. Referendum z 1946 r. i wybory z 1947 r. zostały sfałszowane, a przywódca PSL wyjechał z kraju, bo groziło mu aresztowanie. W 1948 r. komuniści połączyli się z socjalistami w PZPR i usunęli z kierownictwa Gomułkę, oskarżonego o odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne.
• Opór miał dwie formy. Legalnie działało PSL, ale spotykały je represje. W podziemiu walczyły oddziały antykomunistyczne i konspiracyjne Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (WiN). Władze odpowiedziały aresztowaniami i procesami pokazowymi: żołnierzy podziemia i dowódców AK skazywano na śmierć, a wyroki wykonywano w więzieniach, jak na Pileckim w 1948 r. i na generale Fieldorfie w 1953 r. W 1956 r. uchylono wyroki w procesie generałów, a skazanych zrehabilitowano.
• Po 1948 r. zaczął się stalinizm: sowietyzacja ustroju, gospodarki i kultury. Konstytucja z 1952 r. powstała z poprawkami wniesionymi osobiście przez Stalina, wybory były bez wyboru, a w wojsku kopiowano radzieckie wzorce. Plan sześcioletni z 1950 r. miał przyspieszyć industrializację, której symbolem stała się Nowa Huta, ale oznaczał dla ludzi wyrzeczenia, podnoszone normy i niższą stopę życiową. Cenzura, propaganda i socrealizm kontrolowały kulturę, a w architekturze socrealizm zapowiedziano w 1949 r., czego pomnikiem został Pałac Kultury i Nauki.
• Władza zaatakowała też Kościół. Aresztowano biskupa kieleckiego, wydalono biskupów z diecezji śląskiej i krakowskiej, zwołano zjazd księży popierających władzę, a w 1953 r. wydano dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych. Episkopat odpowiedział memoriałem „Non possumus”, a we wrześniu 1953 r. aresztowano i internowano prymasa; wolność odzyskał dopiero po Październiku 1956 r.
• Po śmierci Stalina w 1953 r. system zaczął się chwiać. Likwidacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w 1954 r., a w 1956 r. XX Zjazd KPZR i amnestia rozluźniły terror. W Poznaniu 28 czerwca 1956 r. robotnicy zaczęli strajk w Zakładach Cegielskiego, a protest zamienił się w bunt przeciw władzy; wojsko stłumiło go bronią i zginęło kilkadziesiąt osób. W październiku radzieckie jednostki ruszyły w stronę Warszawy, a do stolicy przyleciała delegacja Chruszczowa, ale VIII Plenum wybrało Gomułkę na I sekretarza. Wkrótce odwołano Rokossowskiego, uwolniono prymasa, a Polska weszła w czas odwilży.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

• Do tematu o roku 1956 weź z tej strony polskie wydarzenia: Poznański Czerwiec, VIII Plenum, odwołanie Rokossowskiego i zwolnienie internowanego prymasa. Oddziel w nich zmianę systemu od zmiany ekipy.
• Dwa inne państwa bloku wybierz spoza Polski; strona o zimnej wojnie opisuje jedno z nich, a drugie dobierz samodzielnie.
• Gdy oceniasz tezę, wskaż, co po 1956 r. władza zachowała, a co musiała oddać; sama lista zmian nie jest oceną.